కిష్కింధాకాండము - భాగము – 7

 కిష్కింధాకాండము - భాగము – 7

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
21	తతో నిపతితాం తారాం చ్యుతాం తారామివామ్బరాత్ | శనైరాశ్వాసయామాస హనూమాన్హరియూథపః || ౧|| గుణదోషకృతం జన్తుః స్వకర్మఫలహేతుకమ్ | అవ్యగ్రస్తదవాప్నోతి సర్వం ప్రేత్య శుభాశుభమ్ || ౨|| శోచ్యా శోచసి కం శోచ్యం దీనం దీనానుకమ్పసే | కశ్చ కస్యానుశోచ్యోఽస్తి దేహేఽస్మిన్బుద్బుదోపమే || ౩|| అఙ్గదస్తు కుమారోఽయం ద్రష్టవ్యో జీవపుత్రయా | ఆయత్యా చ విధేయాని సమర్థాన్యస్య చిన్తయ || ౪|| జానాస్యనియతామేవం భూతానామాగతిం గతిమ్ | తస్మాచ్ఛుభం హి కర్తవ్యం పణ్డితే నైహలౌకికమ్ || ౫|| యస్మిన్హరిసహస్రాణి ప్రయుతాన్యర్బుదాని చ | వర్తయన్తి కృతాంశాని సోఽయం దిష్టాన్తమాగతః || ౬|| యదయం న్యాయదృష్టార్థః సామదానక్షమాపరః | గతో ధర్మజితాం భూమిం నైనం శోచితుమర్హసి || ౭|| సర్వే చ హరిశార్దూల పుత్రశ్చాయం తవాఙ్గదః | హర్యృష్కపతిరాజ్యం చ త్వత్సనాథమనిన్దితే || ౮|| తావిమౌ శోకసన్తప్తౌ శనైః ప్రేరయ భామిని | త్వయా పరిగృహీతోఽయమఙ్గదః శాస్తు మేదినీమ్ || ౯|| సన్తతిశ్చ యథాదృష్టా కృత్యం యచ్చాపి సామ్ప్రతమ్ | రాజ్ఞస్తత్క్రియతాం సర్వమేష కాలస్య నిశ్చయః || ౧౦|| సంస్కార్యో హరిరాజస్తు అఙ్గదశ్చాభిషిచ్యతామ్ | సింహాసనగతం పుత్రం పశ్యన్తీ శాన్తిమేష్యసి || ౧౧|| సా తస్య వచనం శ్రుత్వా భర్తృవ్యసనపీడితా | అబ్రవీదుత్తరం తారా హనూమన్తమవస్థితమ్ || ౧౨|| అఙ్గద ప్రతిరూపాణాం పుత్రాణామేకతః శతమ్ | హతస్యాప్యస్య వీరస్య గాత్రసంశ్లేషణం వరమ్ || ౧౩|| న చాహం హరిరాజస్య ప్రభవామ్యఙ్గదస్య వా | పితృవ్యస్తస్య సుగ్రీవః సర్వకార్యేష్వనన్తరః || ౧౪|| న హ్యేషా బుద్ధిరాస్థేయా హనూమన్నఙ్గదం ప్రతి | పితా హి బన్ధుః పుత్రస్య న మాతా హరిసత్తమ || ౧౫|| న హి మమ హరిరాజసంశ్రయాత్ క్షమతరమస్తి పరత్ర చేహ వా | అభిముఖహతవీరసేవితం శయనమిదం మమ సేవితుం క్షమమ్ || ౧౬||	16	582
అప్పుడు వానర సేనాధిపతియైన హనుమంతుడు, ఆకాశం నుండి రాలిపడిన నక్షత్రంలా భూమిపై పడి ఉన్న తారను ఎంతో శాంతంగా ఓదార్చాడు.  "ప్రతి ప్రాణి తన పూర్వజన్మ కర్మల ఫలితాల చేత నడిపించబడుతూ, పరలోకంలో తన పుణ్యపాపాల యొక్క శుభాశుభ ఫలితాలను తప్పనిసరిగా, నిశ్చయంగా అనుభవిస్తుంది. నువ్వే స్వయంగా దుఃఖంలో ఉన్నావు, మరి ఏ దీన ఆత్మ కోసం నువ్వు ఇంతగా విలపిస్తున్నావు? నీవే వేదనలో ఉంటూ, ఎవరిపై జాలి చూపిస్తున్నావు? నీటి బుడగలా క్షణభంగురమైన ఈ నశ్వరమైన మానవ శరీరంలో, ఒకరి కోసం మరొకరు ఏడువడానికి అసలు ఎవరు ఎవరికి సొంతం? సజీవంగా ఉన్న బిడ్డకు తల్లిగా, నీ దృష్టి ఇప్పుడు యువరాజు అంగదునిపై ఉండాలి. అతని దీర్ఘకాలిక భవిష్యత్తుకు ఏది యోగ్యమైనదో, ఏది శ్రేయస్కరమైనదో దాని గురించి ఆలోచించు.”  “ప్రాణుల జనన మరణాలు (రాక పోకలు) పూర్తిగా ఊహించలేనటువంటివని నీకు తెలుసు. కాబట్టి, వివేకవంతుడైన వ్యక్తి ఈ లోకంలో కేవలం శుభప్రదమైన, ధర్మబద్ధమైన పనులను చేయడంపైనే దృష్టి పెట్టాలి. వందలాది, లక్షలాది, కోట్ల వానరులు ఎవరి ఆజ్ఞల కింద బతికారో మరియు తమ భాగాలను పొందారో, ఆ వాలి ఇప్పుడు కాలము నిర్దేశించిన తన అంతిమ ముగింపును చేరుకున్నాడు. ఈ రాజు నైతిక న్యాయాన్ని పాటించినవాడు, మరియు సామం, దానం, క్షమలకు పూర్తిగా అంకితమైనవాడు కాబట్టి, అతడు ధర్మ మార్గం ద్వారా స్వర్గాన్ని జయించిన పుణ్యాత్ముల లోకానికి చేరుకున్నాడు. అతని కోసం నువ్వు శోకించకూడదు.  “ఓ నిష్కల్మషమైన సాధ్వి! పులుల వంటి ఈ వానరులందరికీ, నీ కుమారుడు అంగదునికి, మరియు వానరులు, ఎలుగుబంట్ల రాజుల యొక్క ఈ సమస్త రాజ్యానికి నువ్వే నిజమైన రక్షకురాలివి కాగలవు. ఓ సుందరి! సుగ్రీవుడు, అంగదుడు ఇద్దరినీ వారిని దహించివేస్తున్న ఈ దుఃఖం నుండి మెల్లగా బయటకు తీసుకురా. నీ మార్గదర్శకత్వంలో, నీ మద్దతుతో ఈ అంగదుడు భూమిని పరిపాలించనివ్వు. రాజుకు జరగవలసిన అంత్యక్రియలు సాంప్రదాయం ప్రకారం సక్రమంగా నిర్వహించబడాలి, మరియు ప్రస్తుతానికి ఏ విధులు అత్యంత అవసరమో వాటిని ఇప్పుడే పూర్తి చేయాలి, ఎందుకంటే అది కాలము యొక్క తిరుగులేని శాసనం. వానరరాజుకు శాస్త్రోక్తంగా అంత్యక్రియలు నిర్వహించి, అంగదునికి పట్టాభిషేకం చేయాలి. నీ కుమారుడు రాజసింహాసనంపై అధిష్ఠించడం చూసి, నువ్వు ఖచ్చితంగా మనశ్శాంతిని పొందుతావు."  హనుమంతుని మాటలు విన్న తార, తన భర్తకు వాటిల్లిన ఘోర విపత్తుకు తీవ్ర వేదనను అనుభవిస్తున్నప్పటికీ, తన ముందు నిలబడి ఉన్న హనుమంతునికి ఈ విధంగా బదులిచ్చింది:  "ఒకవైపు అంగదుడితో సమానమైన నూరు మంది కుమారులు ఉన్నప్పటికీ, యుద్ధంలో హతుడైన ఈ వీరుని అవయవాలను హత్తుకోవడంతో లభించే భాగ్యానికి వారు ఏమాత్రం సాటిరారు. అంతేకాకుండా, వానర రాజ్యంపై గానీ, అంగదునిపై గానీ నాకు ఎటువంటి అధికారము లేదు. ఈ విషయాలన్నింటిలోనూ అతని పినతండ్రి అయిన సుగ్రీవుడే ప్రస్తుతానికి తగిన మరియు ధర్మబద్ధమైన సంరక్షకుడు. ఓ హనుమా, వానరశ్రేష్ఠుడా! నేను రాజ్యాన్ని ఏలడం లేదా అంగదుడిని నడిపించడం వంటి ఆలోచనలు నువ్వు నాపై పెట్టుకోకూడదు. ఒక కుమారునికి తండ్రి పక్షమే (పినతండ్రి లేదా పితృ బంధువులే) ముఖ్యమైన రక్షకులు మరియు బంధువులు అవుతారు, తల్లి కాదు. ఈ లోకంలో గానీ, పరలోకంలో గానీ, వానరరాజు నీడలో ఉండటం కంటే నాకు మరేది తగినది లేదా కోరదగినది లేదు. దానికి బదులుగా, శత్రువును ధీటుగా ఎదుర్కొని యుద్ధంలో వీరమరణం పొందిన నా వీర భర్తతో పాటే ఈ అంతిమ శయ్యను పంచుకుంటూ, ఇక్కడే ఉండిపోవడం నాకు పూర్తిగా యోగ్యమైనది."
22	వీక్షమాణస్తు మన్దాసుః సర్వతో మన్దముచ్ఛ్వసన్ | ఆదావేవ తు సుగ్రీవం దదర్శ త్వాత్మజాగ్రతః || ౧|| తం ప్రాప్తవిజయం వాలీ సుగ్రీవం ప్లవగేశ్వరమ్ | ఆభాష్య వ్యక్తయా వాచా సస్నేహమిదమబ్రవీత్ || ౨|| సుగ్రీవదోషేణ న మాం గన్తుమర్హసి కిల్బిషాత్ | కృష్యమాణం భవిష్యేణ బుద్ధిమోహేన మాం బలాత్ || ౩|| యుగపద్విహితం తాత న మన్యే సుఖమావయోః | సౌహార్దం భ్రాతృయుక్తం హి తదిదం జాతమన్యథా || ౪|| ప్రతిపద్య త్వమద్యైవ రాజ్యమేషాం వనౌకసామ్ | మామప్యద్యైవ గచ్ఛన్తం విద్ధి వైవస్వతక్షయమ్ || ౫|| జీవితం చ హి రాజ్యం చ శ్రియం చ విపులామిమామ్ | ప్రజహామ్యేష వై తూర్ణం మహచ్చాగర్హితం యశః || ౬|| అస్యాం త్వహమవస్థాయాం వీర వక్ష్యామి యద్వచః | యద్యప్యసుకరం రాజన్కర్తుమేవ తదర్హసి || ౭|| సుఖార్హం సుఖసంవృద్ధం బాలమేనమబాలిశమ్ | బాష్పపూర్ణముఖం పశ్య భూమౌ పతితమఙ్గదమ్ || ౮|| మమ ప్రాణైః ప్రియతరం పుత్రం పుత్రమివౌరసం | మయా హీనమహీనార్థం సర్వతః పరిపాలయ || ౯|| త్వమప్యస్య హి దాతా చ పరిత్రాతా చ సర్వతః | భయేష్వభయదశ్చైవ యథాహం ప్లవగేశ్వర || ౧౦|| ఏష తారాత్మజః శ్రీమాంస్త్వయా తుల్యపరాక్రమః | రక్షసాం తు వధే తేషామగ్రతస్తే భవిష్యతి || ౧౧|| అనురూపాణి కర్మాణి విక్రమ్య బలవాన్రణే | కరిష్యత్యేష తారేయస్తరస్వీ తరుణోఽఙ్గదః || ౧౨|| సుషేణదుహితా చేయమర్థసూక్ష్మవినిశ్చయే | ఔత్పాతికే చ వివిధే సర్వతః పరినిష్ఠితా || ౧౩|| యదేషా సాధ్వితి బ్రూయాత్కార్యం తన్ముక్తసంశయమ్ | న హి తారామతం కిం చిదన్యథా పరివర్తతే || ౧౪|| రాఘవస్య చ తే కార్యం కర్తవ్యమవిశఙ్కయా | స్యాదధర్మో హ్యకరణే త్వాం చ హింస్యాద్విమానితః || ౧౫|| ఇమాం చ మాలామాధత్స్వ దివ్యాం సుగ్రీవకాఞ్చనీమ్ | ఉదారా శ్రీః స్థితా హ్యస్యాం సమ్ప్రజహ్యాన్మృతే మయి || ౧౬|| ఇత్యేవముక్తః సుగ్రీవో వాలినా భ్రాతృసౌహృదాత్ | హర్షం త్యక్త్వా పునర్దీనో గ్రహగ్రస్త ఇవోడురాట్ || ౧౭|| తద్వాలివచనాచ్ఛాన్తః కుర్వన్యుక్తమతన్ద్రితః | జగ్రాహ సోఽభ్యనుజ్ఞాతో మాలాం తాం చైవ కాఞ్చనీమ్ || ౧౮|| తాం మాలాం కాఞ్చనీం దత్త్వా వాలీ దృష్ట్వాత్మజం స్థితమ్ | సంసిద్ధః ప్రేత్య భావాయ స్నేహాదఙ్గదమబ్రవీత్ || ౧౯|| దేశకాలౌ భజస్వాద్య క్షమమాణః ప్రియాప్రియే | సుఖదుఃఖసహః కాలే సుగ్రీవవశగో భవ || ౨౦|| యథా హి త్వం మహాబాహో లాలితః సతతం మయా | న తథా వర్తమానం త్వాం సుగ్రీవో బహు మంస్యతే || ౨౧|| మాస్యామిత్రైర్గతం గచ్ఛేర్మా శత్రుభిరరిన్దమ | భర్తురర్థపరో దాన్తః సుగ్రీవవశగో భవ || ౨౨|| న చాతిప్రణయః కార్యః కర్తవ్యోఽప్రణయశ్ చ తే | ఉభయం హి మహాదోషం తస్మాదన్తరదృగ్భవ || ౨౩|| ఇత్యుక్త్వాథ వివృత్తాక్షః శరసమ్పీడితో భృశమ్ | వివృతైర్దశనైర్భీమైర్బభూవోత్క్రాన్తజీవితః || ౨౪|| హతే తు వీరే ప్లవగాధిపే తదా ప్లవఙ్గమాస్తత్ర న శర్మ లేభిరే | వనేచరాః సింహయుతే మహావనే యథా హి గావో నిహతే గవాం పతౌ || ౨౫|| తతస్తు తారా వ్యసనార్ణవ ప్లుతా మృతస్యా భర్తుర్వదనం సమీక్ష్య సా | జగామ భూమిం పరిరభ్య వాలినం మహాద్రుమం ఛిన్నమివాశ్రితా లతా || ౨౬||	26	608
తన ప్రాణవాయువులు క్షీణిస్తూ, అత్యంత భారంగా శ్వాస పీలుస్తూ నలుదిక్కులా చూసిన వాలి—మొదట తన కుమారుడైన అంగదుని ముందే నిలబడి ఉన్న సుగ్రీవుడిని చూశాడు. విజయం సాధించిన ఆ వానరరాజు సుగ్రీవుడిని ఉద్దేశించి, వాలి స్పష్టమైన స్వరంతో మరియు అమితమైన ఆప్యాయతతో ఈ మాటలు పలికాడు: "ఓ సుగ్రీవా! నా తప్పులు, పాపాల వల్ల నువ్వు నన్ను నేరస్థుడిగా భావించకు. నా బుద్ధిని భ్రమింపజేసిన ఒక తిరుగులేని విధి (ప్రారబ్ధం) చేత నేను బలవంతంగా ఈ స్థితికి లాగబడ్డాను. ఓ ప్రియ సోదరా! మన ఇద్దరికీ ఒకేసారి సంతోషం లభించే భాగ్యం రాసిపెట్టి లేదని నేను నమ్ముతున్నాను. మన అన్నదమ్ముల అనురాగం దురదృష్టవశాత్తూ పూర్తిగా విరుద్ధమైన రీతిలో వ్యక్తమైంది. వనవాసులైన వీరిపై సార్వభౌమత్వాన్ని (రాజ్యాన్ని) ఈరోజే స్వీకరించు, మరియు నేను కూడా ఈరోజే యమపురికి ప్రయాణమవుతున్నానని తెలుసుకో.” “నేను నా ప్రాణాలను, రాజ్యాన్ని, ఈ అపారమైన రాజభోగాలను మరియు నా నిష్కల్మషమైన గొప్ప కీర్తిని అత్యంత వేగంగా, పూర్తిగా త్యజిస్తున్నాను. ఓ వీరుడా! ఓ రాజా! నా ఈ చివరి దశలో నేను నీతో చెప్పబోయే మాటలు ఆచరించడానికి అత్యంత కఠినమైనవి అయినప్పటికీ, వాటిని నువ్వు తప్పకుండా నెరవేర్చాలి. సుఖాలకే అర్హుడై, అత్యంత విలాసాల మధ్య పెరిగినప్పటికీ, ఎంతో వివేకవంతుడైన ఈ చిన్న బిడ్డ అంగదుడిని చూడు. అతడు కన్నీరు మున్నీరుగా విలపిస్తూ భూమిపై పడి ఉన్నాడు. అతడు నా స్వంత రక్తం, నా ప్రాణం కంటే మిన్నయైన నా కుమారుడు. నన్ను కోల్పోయినప్పటికీ, అతనికి ఎలాంటి సుఖాలకు, ఆశయాలకు లోటు లేకుండా అతడిని అన్ని వైపులా భద్రంగా కాపాడు.” “ఓ వానరరాజా! నేను అతనికి ఎలా ఉన్నానో, అలాగే నువ్వు కూడా అతనికి అన్నదాతవు, సమస్త ఆపదల నుండి రక్షించే అంతిమ రక్షకుడవు మరియు అభయప్రదాతవు కావాలి. తారకు జన్మించిన ఈ కీర్తిమంతుడు నీతో సమానమైన పరాక్రమం కలిగినవాడు. ఆ రాక్షసులను అంతమొందించే యుద్ధంలో అతడు నీకు ముందు వరుసలో నిలబడతాడు. యుద్ధరంగంలో తన అపారమైన బలాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, శక్తిమంతుడు, వేగవంతుడు మరియు యవ్వనంలో ఉన్న తార యొక్క ఈ కుమారుడు తన వంశశ్రేయస్సుకు తగిన పనులను చేస్తాడు. అంతేకాకుండా, సుషేనుని కుమార్తె అయిన ఈ తార, రాజ్య శ్రేయస్సుకు సంబంధించిన సూక్ష్మ విషయాలను నిర్ణయించడంలోనూ, రకరకాల శకునాలు మరియు సంకేతాలను గ్రహించడంలోనూ పూర్తిగా నిపుణురాలు.”  “ఆమె ఏ పని మంచిదని చెబుతుందో, దానిని నువ్వు ఎలాంటి సందేహం లేకుండా ఆచరించు. నిజానికి, తార ఇచ్చే సలహా ఎన్నడూ తప్పు కాదు లేదా వ్యర్థం కాదు. నువ్వు రాఘవుని (రాముని) పనులను ఎటువంటి సంకోచం లేకుండా నెరవేర్చు. ఆ పనులను చేయకపోతే గొప్ప అధర్మం చుట్టుకుంటుంది, ఒకవేళ ఆయనను అవమానిస్తే అతడు నిన్ను సర్వనాశనం చేయగలడు. కాబట్టి, సుగ్రీవా! దేవేంద్రుడు నాకు ఇచ్చిన నా ఈ దివ్య బంగారు హారాన్ని స్వీకరించు! అసాధారణమైన రాజలక్ష్మి (రాజ వైభవం) దీని యందే నివసిస్తుంది, నేను మరణించిన తర్వాత ఇది ఈ లోకాన్ని విడిచి వెళ్లిపోతుంది." అన్నదమ్ముల అనురాగంతో వాలి పలికిన ఈ మాటలను విన్న సుగ్రీవుడు తన సంతోషాన్ని విడిచిపెట్టి, రాహుగ్రస్త చంద్రునిలా మరలా తీవ్ర నిరాశలో మునిగిపోయాడు. వాలి మాటలతో అతని మనస్సులోని శత్రుత్వం పూర్తిగా చల్లారిపోయింది. తగిన మర్యాదతో, జాగరూకతతో వ్యవహరిస్తూ, సుగ్రీవుడు తన అన్న అనుమతితో ఆ బంగారు హారాన్ని స్వీకరించాడు. ఆ బంగారు హారాన్ని అప్పగించి, తన పక్కనే నిలబడి ఉన్న కుమారుడిని చూస్తూ, పరలోక ప్రయాణానికి పూర్తిగా సిద్ధమైన వాలి అమితమైన వాత్సల్యంతో అంగదునితో ఇలా అన్నాడు: "ఈ రోజు నుండి, దేశ కాల పరిస్థితులకు అనుగుణంగా నిన్ను నువ్వు మలచుకో, ప్రియమైన వాటిని మరియు అప్రియమైన వాటిని రెండింటినీ సమానంగా భరించు. వచ్చే సుఖదుఃఖాలను ఓర్చుకుంటూ, సుగ్రీవునికి పూర్తిగా లోబడి ఉండు. ఓ మహాబాహో! నా చేత నువ్వు నిరంతరం ముద్దుగా పెంచబడ్డావు; కానీ నువ్వు అదే పెంకితనంతో ప్రవర్తిస్తే సుగ్రీవుడు నిన్ను అంతగా గౌరవించకపోవచ్చు. ఓ శత్రుసంహారకుడా! సుగ్రీవుడి శత్రువులతో గానీ, అతనిని నిందించేవారితో గానీ నువ్వు స్నేహం చేయకు. నీ స్వామి శ్రేయస్సుకే పూర్తిగా అంకితమై, ఆత్మనిగ్రహం కలిగి, సుగ్రీవుని ఆజ్ఞలకు బద్ధుడవై ఉండు.” “అతని పట్ల నువ్వు అమితమైన చొరవను (అతి సాన్నిహిత్యాన్ని) ప్రదర్శించకూడదు, అలాగే ఆప్యాయత పూర్తిగా లేనట్లుగానూ ప్రవర్తించకూడదు. ఈ రెండు అంచులూ గొప్ప లోపాలు అవుతాయి. కాబట్టి, ఒక సమతుల్యమైన మరియు వివేకవంతమైన దూరాన్ని పాటించు."  ఈ విధంగా పలికిన తర్వాత, అతని కళ్లు పైకి తిరిగాయి. బాణపు దెబ్బకు తీవ్ర వేదనను అనుభవిస్తూ, వాలి తన భయంకరమైన పళ్లను ప్రదర్శించగా, అతని శరీరం నుండి ప్రాణాలు విడిచిపోయాయి. ఆ వీర వానరరాజు కన్నుమూయడంతో, అడవిలో నివసించే వానరులకు ఎక్కడా శాంతి గానీ, ఊరట గానీ లభించలేదు. సింహాలతో నిండిన దట్టమైన అడవిలో తమ మందను నడిపించే వృషభం (ఆబోతు) చంపబడగా దిక్కుతోచని ఆవుల మందలా వారు తయారయ్యారు.  ఆపై తీవ్ర విషాద సముద్రంలో మునిగిపోయిన తార, మరణించిన తన భర్త ముఖాన్ని చూసింది. వాలిని గట్టిగా కౌగిలించుకుని, నరికివేయబడిన ఒక భారీ వృక్షాన్ని అల్లుకుని ఉన్న తీగ కింద పడిపోయినట్లుగా, ఆమె నేలపై కూలిపోయింది.
23	తతః సముపజిఘ్రన్తీ కపిరాజస్య తన్ముఖమ్ | పతిం లోకాచ్చ్యుతం తారా మృతం వచనమబ్రవీత్ || ౧|| శేషే త్వం విషమే దుఃఖమకృత్వా వచనం మమ | ఉపలోపచితే వీర సుదుఃఖే వసుధాతలే || ౨|| మత్తః ప్రియతరా నూనం వానరేన్ద్ర మహీ తవ | శేషే హి తాం పరిష్వజ్య మాం చ న ప్రతిభాషసే || ౩|| సుగ్రీవ ఏవ విక్రాన్తో వీర సాహసిక ప్రియ | ఋక్షవానరముఖ్యాస్త్వాం బలినం పర్యుపాసతే || ౪|| ఏషాం విలపితం కృచ్ఛ్రమఙ్గదస్య చ శోచతః | మమ చేమాం గిరం శ్రుత్వా కిం త్వం న ప్రతిబుధ్యసే || ౫|| ఇదం తచ్ఛూరశయనం యత్ర శేషే హతో యుధి | శాయితా నిహతా యత్ర త్వయైవ రిపవః పురా || ౬|| విశుద్ధసత్త్వాభిజన ప్రియయుద్ధ మమ ప్రియ | మామనాథాం విహాయైకాం గతస్త్వమసి మానద || ౭|| శూరాయ న ప్రదాతవ్యా కన్యా ఖలు విపశ్చితా | శూరభార్యాం హతాం పశ్య సద్యో మాం విధవాం కృతామ్ || ౮|| అవభగ్నశ్చ మే మానో భగ్నా మే శాశ్వతీ గతిః | అగాధే చ నిమగ్నాస్మి విపులే శోకసాగరే || ౯|| అశ్మసారమయం నూనమిదం మే హృదయం దృఢమ్ | భర్తారం నిహతం దృష్ట్వా యన్నాద్య శతధా గతమ్ || ౧౦|| సుహృచ్చైవ హి భర్తా చ ప్రకృత్యా చ మమ ప్రియః | ఆహవే చ పరాక్రాన్తః శూరః పఞ్చత్వమాగతః || ౧౧|| పతిహీనా తు యా నారీ కామం భవతు పుత్రిణీ | ధనధాన్యైః సుపూర్ణాపి విధవేత్యుచ్యతే బుధైః || ౧౨|| స్వగాత్రప్రభవే వీర శేషే రుధిరమణ్డలే | కృమిరాగపరిస్తోమే త్వమేవం శయనే యథా || ౧౩|| రేణుశోణితసంవీతం గాత్రం తవ సమన్తతః | పరిరబ్ధుం న శక్నోమి భుజాభ్యాం ప్లవగర్షభ || ౧౪|| కృతకృత్యోఽద్య సుగ్రీవో వైరేఽస్మిన్నతిదారుణే | యస్య రామవిముక్తేన హృతమేకేషుణా భయమ్ || ౧౫|| శరేణ హృది లగ్నేన గాత్రసంస్పర్శనే తవ | వార్యామి త్వాం నిరీక్షన్తీ త్వయి పఞ్చత్వమాగతే || ౧౬|| ఉద్బబర్హ శరం నీలస్తస్య గాత్రగతం తదా | గిరిగహ్వరసంలీనం దీప్తమాశీవిషం యథా || ౧౭|| తస్య నిష్కృష్యమాణస్య బాణస్య చ బభౌ ద్యుతిః | అస్తమస్తకసంరుద్ధో రశ్మిర్దినకరాదివ || ౧౮|| పేతుః క్షతజధారాస్తు వ్రణేభ్యస్తస్య సర్వశః | తామ్రగైరికసమ్పృక్తా ధారా ఇవ ధరాధరాత్ || ౧౯|| అవకీర్ణం విమార్జన్తీ భర్తారం రణరేణునా | అస్రైర్నయనజైః శూరం సిషేచాస్త్రసమాహతమ్ || ౨౦|| రుధిరోక్షితసర్వాఙ్గం దృష్ట్వా వినిహతం పతిమ్ | ఉవాచ తారా పిఙ్గాక్షం పుత్రమఙ్గదమఙ్గనా || ౨౧|| అవస్థాం పశ్చిమాం పశ్య పితుః పుత్ర సుదారుణామ్ | సమ్ప్రసక్తస్య వైరస్య గతోఽన్తః పాపకర్మణా || ౨౨|| బాలసూర్యోదయతనుం ప్రయాన్తం యమసాదనమ్ | అభివాదయ రాజానం పితరం పుత్ర మానదమ్ || ౨౩|| ఏవముక్తః సముత్థాయ జగ్రాహ చరణౌ పితుః | భుజాభ్యాం పీనవృతాభ్యామఙ్గదోఽహమితి బ్రువన్ || ౨౪|| అభివాదయమానం త్వామఙ్గదం త్వం యథాపురా | దీర్ఘాయుర్భవ పుత్రేతి కిమర్థం నాభిభాషసే || ౨౫|| అహం పుత్రసహాయా త్వాముపాసే గతచేతనమ్ | సింహేన నిహతం సద్యో గౌః సవత్సేవ గోవృషమ్ || ౨౬|| ఇష్ట్వా సఙ్గ్రామయజ్ఞేన నానాప్రహరణామ్భసా | అస్మిన్నవభృథే స్నాతః కథం పత్న్యా మయా వినా || ౨౭|| యా దత్తా దేవరాజేన తవ తుష్టేన సంయుగే | శాతకుమ్భమయీం మాలాం తాం తే పశ్యామి నేహ కిమ్ || ౨౮|| రాజశ్రీర్న జహాతి త్వాం గతాసుమపి మానద | సూర్యస్యావర్తమానస్య శైలరాజమివ ప్రభా || ౨౯|| న మే వచః పథ్యమిదం త్వయా కృతం న చాస్మి శక్తా హి నివారణే తవ | హతా సపుత్రాస్మి హతేన సంయుగే సహ త్వయా శ్రీర్విజహాతి మామ్ ఇహ || ౩౦||	30	638
ఆపై పరలోకగతుడైన ఆ వానరరాజు ముఖాన్ని ఆఘ్రాణిస్తూ (ముద్దాడుతూ), మరణించిన తన భర్తతో తార ఈ మాటలు పలికింది: "ఓ వీరుడా! నా మాటలను తిరస్కరించి, నువ్వు ఇప్పుడు గులకరాళ్లతో నిండిన, అసమానమైన, బాధాకరమైన ఈ నేలపై పడి ఉన్నావు. ఓ వానరరాజా! నాకంటే ఈ భూదేవే నీకు ఎక్కువ ప్రియమైనట్లుంది, అందుకే నాతో మాట్లాడటానికి నిరాకరిస్తూ, ఆమెను కౌగిలించుకుని అలా పడుకున్నావు. ఓ నా శూర, సాహసవరా, ప్రియమైన నాథా! ఇప్పుడు సుగ్రీవుడు ఒక్కడే విజయం సాధించాడు. ఎలుగుబంట్లు, వానరుల నాయకులందరూ నీ చుట్టూ నిలబడి ఉండగా, వారి చేదు రోదనలను, అంగదుని విలాపాన్ని, మరియు నా ఈ మాటలను వింటూ కూడా మహా శక్తిమంతుడవైన నువ్వు ఎందుకు మేల్కొనడం లేదు?  “యుద్ధరంగంలో శత్రువులను హతమార్చి నువ్వు ఏ నేలపై పడేవాడివో, ఈరోజు నువ్వు హతుడవై పడుకున్న వీరశయ్య అదే! పరిపూర్ణమైన బలం, పవిత్రమైన వంశం కలిగి, యుద్ధాన్ని ప్రేమించే ఓ నా ప్రియతమా! ఓ గౌరవప్రదాతా! నన్ను పూర్తిగా ఒంటరిని, దిక్కులేనిదానిని చేసి నువ్వు వెళ్లిపోయావు. వివేకవంతులైన తండ్రులు తమ కుమార్తెలను ఎన్నటికీ ఒక వీరునికి ఇచ్చి వివాహం చేయకూడదు. ఒక వీరుని భార్యనైన నా వైపు చూడు, క్షణకాలంలో సర్వనాశనమై విధవరాలిగా మారిపోయాను. నా గర్వం అణగిపోయింది, నా శాశ్వత ఆశ్రయం కొట్టుకుపోయింది, నేను అంతులేని దుఃఖ సముద్రంలో మునిగిపోయాను. ఈరోజు హతుడైన నా భర్తను చూస్తున్నప్పటికీ నా గుండె వేయి ముక్కలు కావడం లేదంటే, అది నిశ్చయంగా వజ్ర సమానమైన రాయితో చేయబడి ఉండాలి. నా ప్రాణ స్నేహితుడు, నా రక్షకుడు, నా సహజ సిద్ధమైన ప్రియ భర్త, యుద్ధంలో మహా పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించిన వీరుడు ముగిసిపోయాడు.”  “ఒక స్త్రీకి కుమారులు ఉండి, సమస్త ధనధాన్యాలు, సంపదలు ఉన్నప్పటికీ, భర్తను కోల్పోయిన తర్వాత జ్ఞానులు ఆమెను దిక్కులేని విధవరాలనే పిలుస్తారు. ఓ వీరుడా! ఎరుపు రంగు పట్టు పరుపుపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నంత హాయిగా నువ్వు నీ స్వంత అవయవాల నుండి వెలువడిన రక్తపు మడుగులో పడుకున్నావు. ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా! నీ శరీరం అంతా ధూళి, రక్తంతో నిండిపోవడం వల్ల, నిన్ను గట్టిగా కౌగిలించుకోవడానికి కూడా నాకు వీలు కావడం లేదు. రాముడు వదిలిన ఒక్క బాణంతో అతని భయమంతా తొలగిపోవడంతో, సుగ్రీవుడు ఈరోజు తన అత్యంత చేదు శత్రుత్వంలో తన ఉద్దేశాన్ని పూర్తిగా సాధించాడు. కన్నుమూసిన నిన్ను నేను చూస్తున్నప్పటికీ, నీ వక్షస్థలంలో (రొమ్మున) లోతుగా గుచ్చుకుని ఉన్న ఆ బాణము నీ అవయవాలను తాకకుండా నన్ను అడ్డుకుంటోంది."  అప్పుడు, నీలుడు వాలి శరీరంలో గుచ్చుకుని ఉన్న ఆ బాణాన్ని బయటకు లాగాడు. అది పర్వత గుహలో దాగివున్న ప్రజ్వరిల్లే విషసర్పంలా కనిపించింది. ఆ బాణాన్ని బయటకు తీస్తున్న సమయంలో, దాని ప్రకాశవంతమైన కొన, అస్తమించే పర్వత శిఖరంపై క్షణకాలం నిలిచిన సూర్యకిరణంలా మెరిసింది.  అతని గాయాల నుండి రక్తం నలుదిక్కులా ప్రవాహంలా దూసుకువచ్చింది, అది ఒక భారీ పర్వతం నుండి ఎరుపు రంగు ధాతువులతో కూడిన సెలయేళ్లు ప్రవహిస్తున్నట్లుగా ఉంది. ఆ ఆయుధపు దెబ్బకు నేలకూలిన తన వీర భర్త శరీరంపై ఉన్న యుద్ధరంగపు ధూళిని తుడుస్తూ, తార తన కళ్ల నుండి కారుతున్న కన్నీళ్లతో అతనిని తడిపివేసింది. శరీరమంతా రక్తసిక్తమై, హతుడై పడి ఉన్న తన భర్తను చూసి, ఆ సాధ్వి పద్మాల్లాంటి కళ్లు గల తన కుమారుడైన అంగదుడితో ఇలా అన్నది: "ఓ కుమారా! నీ తండ్రి యొక్క ఈ చివరి, అత్యంత విషాదకరమైన స్థితిని చూడు. ఒక పాపపు చర్య వల్ల ఈ సుదీర్ఘ శత్రుత్వానికి ముగింపు పడింది. ఉదయిస్తున్న సూర్యునిలా కాంతితో వెలిగిపోయి, ఇప్పుడు యమపురికి ప్రయాణమవుతున్న గౌరవప్రదాత, రాజు అయిన నీ తండ్రి పాదాలకు నమస్కరించు."  ఆ మాటలకు అంగదుడు లేచి, తన లావుపాటి, గుండ్రని చేతులతో తన తండ్రి పాదాలను పట్టుకుని, "నేను అంగదుడిని" అన్నాడు. [అప్పుడు తార దీనంగా విలపించింది:]  "గతంలో లాగే, నీకు నమస్కరిస్తున్న అంగదుడిని చూసి 'దీర్ఘాయుష్మాన్ భవ (నాయనా, నూరేళ్లు జీవించు)' అని నువ్వు ఎందుకు మాట్లాడటం లేదు? సింహం చేత చంపబడిన వృషభం (ఆబోతు) చెంత దూడతో కూడిన ఆవు నిలబడినట్లు, స్పృహ కోల్పోయిన నీ చెంత నేను మన కుమారుడితో కలిసి వేచి ఉన్నాను. రకరకాల ఆయుధాలనే జలాలతో యుద్ధం అనే యజ్ఞాన్ని నిర్వహించి, నీ ధర్మపత్నినైన నేను లేకుండా నువ్వు ఒంటరిగా అంతిమ మంగళ స్నానం (అవభృథ స్నానం) ఎలా చేయగలవు? యుద్ధంలో నీ పరాక్రమానికి సంతోషించి దేవేంద్రుడు నీకు బహుకరించిన ఆ బంగారు హారము ఇప్పుడు నీపై నాకు ఎందుకు కనిపించడం లేదు?” “ఓ గౌరవప్రదాతా! నీ ప్రాణాలు విడిచిపోయినప్పటికీ, సూర్యుడు అస్తమించే సమయంలో పర్వతరాజైన హిమాలయాలను సంధ్యా కాంతి విడిచిపెట్టనట్లు, రాజసం నిన్ను విడిచిపెట్టడం లేదు. నేను చెప్పిన హితవును నువ్వు పాటించలేదు, నిన్ను ఆపే శక్తి నాకు లేకపోయింది. యుద్ధంలో నువ్వు కూలిపోవడంతో నా కుమారుడు, నేను పూర్తిగా నాశనమయ్యాము; నీతో పాటే నా అదృష్టం, ఐశ్వర్యం అన్నీ నన్ను ఇక్కడే విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోయాయి."

                    ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే కిష్కింధాకాండే సప్తమ: భాగ: