కిష్కింధాకాండము - భాగము – 6

 

కిష్కింధాకాండము - భాగము – 6

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
18	ఇత్యుక్తః ప్రశ్రితం వాక్యం ధర్మార్థసహితం హితమ్ | పరుషం వాలినా రామో నిహతేన విచేతసా || ౧|| తం నిష్ప్రభమివాదిత్యం ముక్తతోయమివామ్బుదమ్ | ఉక్తవాక్యం హరిశ్రేష్ఠముపశాన్తమివానలమ్ || ౨|| ధర్మార్థగుణసమ్పన్నం హరీశ్వరమనుత్తమమ్ | అధిక్షిప్తస్తదా రామః పశ్చాద్వాలినమబ్రవీత్ || ౩|| ధర్మమర్థం చ కామం చ సమయం చాపి లౌకికమ్ | అవిజ్ఞాయ కథం బాల్యాన్మామిహాద్య విగర్హసే || ౪|| అపృష్ట్వా బుద్ధిసమ్పన్నాన్వృద్ధానాచార్యసంమతాన్ | సౌమ్య వానరచాపల్యాత్త్వం మాం వక్తుమిహేచ్ఛసి || ౫|| ఇక్ష్వాకూణామియం భూమిః సశైలవనకాననా | మృగపక్షిమనుష్యాణాం నిగ్రహానుగ్రహావపి || ౬|| తాం పాలయతి ధర్మాత్మా భరతః సత్యవాగృజుః | ధర్మకామార్థతత్త్వజ్ఞో నిగ్రహానుగ్రహే రతః || ౭|| నయశ్చ వినయశ్చోభౌ యస్మిన్సత్యం చ సుస్థితమ్ | విక్రమశ్చ యథా దృష్టః స రాజా దేశకాలవిత్ || ౮|| తస్య ధర్మకృతాదేశా వయమన్యే చ పార్థివః | చరామో వసుధాం కృత్స్నాం ధర్మసన్తానమిచ్ఛవః || ౯|| తస్మిన్నృపతిశార్దూల భరతే ధర్మవత్సలే | పాలయత్యఖిలాం భూమిం కశ్ చరేద్ధర్మనిగ్రహమ్ || ౧౦|| తే వయం మార్గవిభ్రష్టం స్వధర్మే పరమే స్థితాః | భరతాజ్ఞాం పురస్కృత్య నిగృహ్ణీమో యథావిధి || ౧౧|| త్వం తు సఙ్క్లిష్టధర్మా చ కర్మణా చ విగర్హితః | కామతన్త్రప్రధానశ్చ న స్థితో రాజవర్త్మని || ౧౨|| జ్యేష్ఠో భ్రాతా పితా చైవ యశ్చ విద్యాం ప్రయచ్ఛతి | త్రయస్తే పితరో జ్ఞేయా ధర్మే చ పథి వర్తినః || ౧౩|| యవీయానాత్మనః పుత్రః శిష్యశ్చాపి గుణోదితః | పుత్రవత్తే త్రయశ్చిన్త్యా ధర్మశ్చేదత్ర కారణమ్ || ౧౪|| సూక్ష్మః పరమదుర్జ్ఞేయః సతాం ధర్మః ప్లవఙ్గమ | హృదిస్థః సర్వభూతానామాత్మా వేద శుభాశుభమ్ || ౧౫|| చపలశ్చపలైః సార్ధం వానరైరకృతాత్మభిః | జాత్యన్ధ ఇవ జాత్యన్ధైర్మన్త్రయన్ద్రక్ష్యసే ను కిమ్ || ౧౬|| అహం తు వ్యక్తతామస్య వచనస్య బ్రవీమి తే | న హి మాం కేవలం రోషాత్త్వం విగర్హితుమర్హసి || ౧౭|| తదేతత్కారణం పశ్య యదర్థం త్వం మయా హతః | భ్రాతుర్వర్తసి భార్యాయాం త్యక్త్వా ధర్మం సనాతనమ్ || ౧౮|| అస్య త్వం ధరమాణస్య సుగ్రీవస్య మహాత్మనః | రుమాయాం వర్తసే కామాత్స్నుషాయాం పాపకర్మకృత్ || ౧౯|| తద్వ్యతీతస్య తే ధర్మాత్కామవృత్తస్య వానర | భ్రాతృభార్యాభిమర్శేఽస్మిన్దణ్డోఽయం ప్రతిపాదితః || ౨౦|| న హి ధర్మవిరుద్ధస్య లోకవృత్తాదపేయుషః | దణ్డాదన్యత్ర పశ్యామి నిగ్రహం హరియూథప || ౨౧|| ఔరసీం భగినీం వాపి భార్యాం వాప్యనుజస్య యః | ప్రచరేత నరః కామాత్తస్య దణ్డో వధః స్మృతః || ౨౨|| భరతస్తు మహీపాలో వయం త్వాదేశవర్తినః | త్వం చ ధర్మాదతిక్రాన్తః కథం శక్యముపేక్షితుమ్ || ౨౩|| గురుధర్మవ్యతిక్రాన్తం ప్రాజ్ఞో ధర్మేణ పాలయన్ | భరతః కామవృత్తానాం నిగ్రహే పర్యవస్థితః || ౨౪|| వయం తు భరతాదేశం విధిం కృత్వా హరీశ్వర | త్వద్విధాన్భిన్నమర్యాదాన్నియన్తుం పర్యవస్థితాః || ౨౫|| సుగ్రీవేణ చ మే సఖ్యం లక్ష్మణేన యథా తథా | దారరాజ్యనిమిత్తం చ నిఃశ్రేయసి రతః స మే || ౨౬|| ప్రతిజ్ఞా చ మయా దత్తా తదా వానరసంనిధౌ | ప్రతిజ్ఞా చ కథం శక్యా మద్విధేనానవేక్షితుమ్ || ౨౭|| తదేభిః కారణైః సర్వైర్మహద్భిర్ధర్మసంహితైః | శాసనం తవ యద్యుక్తం తద్భవాననుమన్యతామ్ || ౨౮|| సర్వథా ధర్మ ఇత్యేవ ద్రష్టవ్యస్తవ నిగ్రహః | వయస్యస్యోపకర్తవ్యం ధర్మమేవానుపశ్యతా || ౨౯|| రాజభిర్ధృతదణ్డాస్తు కృత్వా పాపాని మానవాః | నిర్మలాః స్వర్గమాయాన్తి సన్తః సుకృతినో యథా || ౩౦|| ఆర్యేణ మమ మాన్ధాత్రా వ్యసనం ఘోరమీప్సితమ్ | శ్రమణేన కృతే పాపే యథా పాపం కృతం త్వయా || ౩౧|| అన్యైరపి కృతం పాపం ప్రమత్తైర్వసుధాధిపైః | ప్రాయశ్చిత్తం చ కుర్వన్తి తేన తచ్ఛామ్యతే రజః || ౩౨|| తదలం పరితాపేన ధర్మతః పరికల్పితః | వధో వానరశార్దూల న వయం స్వవశే స్థితాః || ౩౩|| వాగురాభిశ్చ పాశైశ్చ కూటైశ్చ వివిధైర్నరాః | ప్రతిచ్ఛన్నాశ్చ దృశ్యాశ్చ గృహ్ణన్తి సుబహూన్మృగాన్ | ప్రధావితాన్వా విత్రస్తాన్విస్రబ్ధానతివిష్ఠితాన్ || ౩౪|| ప్రమత్తానప్రమత్తాన్వా నరా మాంసార్థినో భృశమ్ | విధ్యన్తి విముఖాంశ్చాపి న చ దోషోఽత్ర విద్యతే || ౩౫|| యాన్తి రాజర్షయశ్చాత్ర మృగయాం ధర్మకోవిదాః | తస్మాత్త్వం నిహతో యుద్ధే మయా బాణేన వానర | అయుధ్యన్ప్రతియుధ్యన్వా యస్మాచ్ఛాఖామృగో హ్యసి || ౩౬|| దుర్లభస్య చ ధర్మస్య జీవితస్య శుభస్య చ | రాజానో వానరశ్రేష్ఠ ప్రదాతారో న సంశయః || ౩౭|| తాన్న హింస్యాన్న చాక్రోశేన్నాక్షిపేన్నాప్రియం వదేత్ | దేవా మానుషరూపేణ చరన్త్యేతే మహీతలే || ౩౮|| త్వం తు ధర్మమవిజ్ఞాయ కేవలం రోషమాస్థితః | ప్రదూషయసి మాం ధర్మే పితృపైతామహే స్థితమ్ || ౩౯|| ఏవముక్తస్తు రామేణ వాలీ ప్రవ్యథితో భృశమ్ | ప్రత్యువాచ తతో రామం ప్రాఞ్జలిర్వానరేశ్వరః || ౪౦|| యత్త్వమాత్థ నరశ్రేష్ఠ తదేవం నాత్ర సంశయః | ప్రతివక్తుం ప్రకృష్టే హి నాపకృష్టస్తు శక్నుయాత్ || ౪౧|| యదయుక్తం మయా పూర్వం ప్రమాదాద్వాక్యమప్రియమ్ | తత్రాపి ఖలు మే దోషం కర్తుం నార్హసి రాఘవ || ౪౨|| త్వం హి దృష్టార్థతత్త్వజ్ఞః ప్రజానాం చ హితే రతః | కార్యకారణసిద్ధౌ తే ప్రసన్నా బుద్ధిరవ్యయా || ౪౩|| మామప్యవగతం ధర్మాద్వ్యతిక్రాన్తపురస్కృతమ్ | ధర్మసంహితయా వాచా ధర్మజ్ఞ పరిపాలయ || ౪౪|| బాష్పసంరుద్ధకణ్ఠస్తు వాలీ సార్తరవః శనైః | ఉవాచ రామం సమ్ప్రేక్ష్య పఙ్కలగ్న ఇవ ద్విపః || ౪౫|| న త్వాత్మానమహం శోచే న తారాం నాపి బాన్ధవాన్ | యథా పుత్రం గుణశ్రేష్ఠమఙ్గదం కనకాఙ్గదమ్ || ౪౬|| స మమాదర్శనాద్దీనో బాల్యాత్ప్రభృతి లాలితః | తటాక ఇవ పీతామ్బురుపశోషం గమిష్యతి || ౪౭|| సుగ్రీవే చాఙ్గదే చైవ విధత్స్వ మతిముత్తమామ్ | త్వం హి శాస్తా చ గోప్తా చ కార్యాకార్యవిధౌ స్థితః || ౪౮|| యా తే నరపతే వృత్తిర్భరతే లక్ష్మణే చ యా | సుగ్రీవే చాఙ్గదే రాజంస్తాం చిన్తయితుమర్హసి || ౪౯|| మద్దోషకృతదోషాం తాం యథా తారాం తపస్వినీమ్ | సుగ్రీవో నావమన్యేత తథావస్థాతుమర్హసి || ౫౦|| త్వయా హ్యనుగృహీతేన శక్యం రాజ్యముపాసితుమ్ | త్వద్వశే వర్తమానేన తవ చిత్తానువర్తినా || ౫౧|| స తమాశ్వాసయద్రామో వాలినం వ్యక్తదర్శనమ్ || ౫౨|| న వయం భవతా చిన్త్యా నాప్యాత్మా హరిసత్తమ | వయం భవద్విశేషేణ ధర్మతః కృతనిశ్చయాః || ౫౩|| దణ్డ్యే యః పాతయేద్దణ్డం దణ్డ్యో యశ్చాపి దణ్డ్యతే | కార్యకారణసిద్ధార్థావుభౌ తౌ నావసీదతః || ౫౪|| తద్భవాన్దణ్డసంయోగాదస్మాద్విగతకల్మషః | గతః స్వాం ప్రకృతిం ధర్మ్యాం ధర్మదృష్ట్తేన వర్త్మనా || ౫౫|| స తస్య వాక్యం మధురం మహాత్మనః సమాహితం ధర్మపథానువర్తినః | నిశమ్య రామస్య రణావమర్దినో వచః సుయుక్తం నిజగాద వానరః || ౫౬|| శరాభితప్తేన విచేతసా మయా ప్రదూషితస్త్వం యదజానతా ప్రభో | ఇదం మహేన్ద్రోపమభీమవిక్రమ ప్రసాదితస్త్వం క్షమ మే మహీశ్వర || ౫౭||	57	513
భూమిపై కూలిపోయి, ప్రాణాలు కోల్పోతున్న వాలి ఈ విధంగా కఠినమైనవైనప్పటికీ, శాస్త్రబద్ధమైనవి మరియు హితవుతో కూడిన మాటలతో నిందించగా—రాముడు ఆ వానరరాజుతో మాట్లాడాడు. ధర్మము, అర్థము మరియు సద్గుణాలతో అలరారిన ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు వాలి, తన మాటలు ముగించిన తర్వాత తేజస్సు కోల్పోయిన సూర్యునిలా, నీరు లేని మేఘంలా, లేదా పూర్తిగా చల్లారిపోయిన అగ్నిలా కనిపించాడు. శ్రీరాముడు ఇలా అన్నాడు: "ధర్మము, అర్థము, కామము లేదా మానవ సమాజం ఏర్పరచుకున్న నియమాలను కనీసం అర్థం చేసుకోకుండా, కేవలం బాల్యచేష్టలతో (అజ్ఞానంతో) నువ్వు ఈరోజు నన్ను ఎందుకు నిందిస్తున్నావు? ఓ సౌమ్యుడా! శాస్త్రకోవిదులైన పెద్దలను సంప్రదించకుండా, కేవలం కోతి స్వభావం గల చంచలత్వంతో నువ్వు నన్ను ఇక్కడ నిలదీయాలని చూస్తున్నావు. పర్వతాలు, అడవులు మరియు వనాలతో కూడిన ఈ సమస్త భూమండలం ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందినది. కాబట్టి, పశుపక్ష్యాదులలో గానీ, మనుషులలో గానీ తప్పు చేసినవారిని శిక్షించే, ధర్మాత్ములను రక్షించే అధికారం ఆ వంశానికే ఉంది.” “ధర్మబద్ధుడు, సత్యసంధుడు, సరళ హృదయుడు అయిన భరతుడు ప్రస్తుతం ఈ భూమిని పరిపాలిస్తున్నాడు. అతడు ధర్మ, అర్థ, కామముల యొక్క నిజమైన సారాంశాన్ని తెలిసినవాడు మరియు న్యాయానికే పూర్తిగా అంకితమైనవాడు. ఆ రాజునందు రాజనీతి, క్రమశిక్షణ, సత్యసంధత మరియు సాటిలేని పరాక్రమం పరిపూర్ణంగా నెలకొని ఉన్నాయి. దేశ కాల పరిస్థితుల యొక్క యోగ్యతను ఎరిగిన పాలకుడు అతడు. అతని ధర్మబద్ధమైన ఆజ్ఞలకు లోబడి, నైతిక వ్యవస్థ నిరంతరం వృద్ధి చెందాలనే కోరికతో మేము మరియు ఇతర రాజులు ఈ భూమండలమంతా సంచరిస్తున్నాము.”  “ధర్మాన్ని ప్రేమించే పురుషసింహుడైన ఆ భరతుడు సమస్త భూమిని రక్షిస్తుండగా, ఈ నేలపై నైతిక చట్టాలను ఉల్లంఘించి శిక్ష నుండి తప్పించుకోగల ధైర్యం ఎవరికి ఉంటుంది? కాబట్టి, మా అత్యున్నత విధులపై దృఢమైన నిష్ఠ కలిగి, భరత మహారాజు ఆజ్ఞలను శిరసావహిస్తూ, ధర్మ మార్గం తప్పినవారిని మేము చట్టప్రకారం శిక్షిస్తాము. కానీ నువ్వు మాత్రం ధర్మాన్ని భ్రష్టు పట్టించావు, నీ స్వంత పనుల వల్లే నువ్వు నిందార్హుడవయ్యావు. నువ్వు కేవలం కామ క్రోధాల చేత నడిపించబడుతున్నావు మరియు రాజ ధర్మాన్ని పాటించడం లేదు. అన్న, తండ్రి, మరియు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే గురువు—ఈ ముగ్గురూ ధర్మ మార్గంలో ఉన్నంత కాలం ఎల్లప్పుడూ తండ్రితో సమానంగా పూజించబడాలి.”  “తమ్ముడు, కన్నకొడుకు, మరియు సద్గుణాలు కలిగిన శిష్యుడు—ఈ ముగ్గురినీ ధర్మ నియమాల ప్రకారం ఎల్లప్పుడూ కొడుకులుగా భావించాలి. ఓ వానరుడా! సజ్జనులు ఆచరించే ధర్మం ఎంతో సూక్ష్మమైనది మరియు దానిని గ్రహించడం అత్యంత కఠినమైనది. సమస్త ప్రాణుల హృదయాలలో అంతర్యామిగా ఉన్న ఆ ఆత్మకు మాత్రమే ఏది శుభప్రదమో, ఏది అశుభప్రదమో నిజంగా తెలుస్తుంది. చంచల మనస్కుడివై, నీలాంటి చంచలమైన, సంస్కారం లేని కోతులతో మాత్రమే సలహాలు తీసుకునే నీకు ఏం అర్థమవుతుంది? నువ్వు పుట్టుగుడ్డివాడవై, ఇతర గుడ్డివారి నుండి సలహాలు తీసుకునే మనిషిలా ఉన్నావు.” “నేను చేసిన ఈ పనికి గల స్పష్టమైన కారణాలను ఇప్పుడు వివరిస్తాను. కేవలం కోపంతో నాపై నిందలు వేయకు. నా చేతిలో నువ్వు చంపబడటానికి గల ముఖ్య కారణాన్ని చూడు: నువ్వు నీ తమ్ముడి భార్యను కూడగట్టుకుని సనాతన ధర్మాన్ని ఉల్లంఘించావు. మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు ఇంకా బతికి ఉండగానే, నువ్వు కేవలం కామవాంఛతో, నీకు కోడలి వరుస అయ్యే అతని భార్య రుమను బలవంతంగా అనుభవించావు. నువ్వు మహా పాపాత్ముడివి. ఓ వానరుడా! నైతిక చట్టాలను అతిక్రమించి, పూర్తిగా కామంతో ప్రవర్తించి, తమ్ముడి భార్యకు అన్యాయం చేసిన నీకు ఈ మరణశిక్షే సరైన న్యాయం.” “ఓ వానర సేనాధిపతీ! ధర్మానికి వ్యతిరేకంగా ప్రవర్తించి, సామాజిక నిబంధనలను ఉల్లంఘించే వాడికి మరణశిక్ష తప్ప వేరే శిక్ష నాకు కనిపించడం లేదు. ఒక పురుషుడు కామంతో తన కూతురిని గానీ, సోదరిని గానీ, లేదా తమ్ముడి భార్యను గానీ కూడితే అతనికి మరణశిక్షే విధి అని శాస్త్రం చెబుతోంది. భరతుడు ఈ భూమికి పాలకుడు, మేము అతని ఆజ్ఞల ప్రకారం నడుచుకుంటున్నాము. నువ్వు ఇంత బహిరంగంగా ధర్మ సరిహద్దులను దాటినప్పుడు, నీ పనులను ఎలా నిర్లక్ష్యం చేయగలం? వివేకవంతుడైన భరతుడు, ఇంద్రియ వాంఛలతో నైతిక నియమాలను దాటే వారిని శిక్షిస్తూ, ఈ భూమిని ధర్మబద్ధంగా రక్షిస్తున్నాడు.” “ఓ వానరరాజా! మర్యాదలను, హద్దులను బద్దలు కొట్టే నీలాంటి వారిని అణచివేయడానికి, మేము కూడా చట్ట ప్రకారం భరతుని ఆదేశాలను నెరవేరుస్తున్నాము. సుగ్రీవుడితో నాకున్న స్నేహం లక్ష్మణుడితో ఉన్న బంధం లాంటిదే. అతడు నా అత్యున్నత శ్రేయస్సు కోసమే పూర్తిగా అంకితమయ్యాడు, మరియు తన భార్యను, రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందడానికి నా సహాయం కోరాడు. అంతేకాకుండా, వానరుల సమక్షంలో నేను ఒక గంభీరమైన ప్రతిజ్ఞ చేశాను. నాలాంటి వాడు ఇచ్చిన మాటను ఎలా ఉల్లంఘిస్తాడు? కాబట్టి, ధర్మానికి అనుగుణంగా ఉన్న ఈ బలమైన కారణాలన్నింటినీ బట్టి, నీకు విధించబడిన ఈ శిక్ష పూర్తిగా సరైనదని నువ్వు అంగీకరించాలి.”  “నీకు లభించిన ఈ శిక్షను పరిపూర్ణమైన న్యాయంగా భావించాలి. ధర్మ మార్గాన్ని అనుసరించేవాడు ఎల్లప్పుడూ నిజమైన మిత్రునికి సహాయం చేయాలి. మనుషులు పాపాలు చేసినప్పుడు రాజుల చేత శిక్షించబడితే, వారు తమ పాపాల నుండి పూర్తిగా విముక్తులై, పుణ్యకార్యాలు చేసిన సజ్జనులలాగే స్వర్గానికి వెళ్తారు. గతంలో నా పూర్వీకుడైన మాంధాత మహారాజు, నువ్వు చేసిన పాపం లాంటిదే చేసిన ఒక సంచార సన్యాసికి ఇటువంటి భయంకరమైన శిక్షనే విధించాడు. ఈ భూమిని పాలించిన ఇతర రాజులు కూడా అజాగ్రత్తగా తప్పులు చేసిన వారిని ఇలాగే శిక్షించారు, ఆ ప్రాయశ్చిత్తం ద్వారా పాపాత్ముని నైతిక కలంకం పూర్తిగా తుడిచిపెట్టుకుపోతుంది.”  “కాబట్టి, ఇక దుఃఖించడం ఆపు. ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా! నీ మరణం ముమ్మాటికీ ధర్మ సూత్రాల ప్రకారమే నిర్ణయించబడింది. మేము మా స్వంత ఇష్టానుసారంగా ప్రవర్తించడం లేదు. అయినా, మాంసం కోసం వెతికే మనుషులు అడవి జంతువులను పట్టుకోవడానికి అవి పరుగెడుతున్నా, భయపడుతున్నా, నమ్ముతున్నా, స్థిరంగా ఉన్నా, జాగ్రత్తగా ఉన్నా లేదా అజాగ్రత్తగా ఉన్నా—రకరకాల వలలు, బోనులు, మరియు దాగివున్న ఉచ్చులను ఉపయోగిస్తారు. వేటగాళ్లు తమకు వెనుకకు తిరిగి ఉన్న జంతువులను కూడా బాణాలతో కొడతారు, ఈ పనికి ఎలాంటి పాపమూ అంటదు. శాస్త్రాలు తెలిసిన రాజరుషులు సైతం వేటకు వెళ్తారు. కాబట్టి ఓ వానరుడా! నువ్వు నాతో యుద్ధం చేస్తున్నా లేక వేరొకరితో పోరాడుతున్నా, నువ్వు చెట్లపై నివసించే ఒక వన్యప్రాణివి కాబట్టే నా బాణానికి గురయ్యావు.”  “ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా! రాజులు అరుదైన ధర్మాన్ని, దీర్ఘాయువును మరియు క్షేమాన్ని ప్రసాదించే నిజమైన దాతలు అనడంలో ఎటువంటి సందేహం లేదు. వారికి ఎన్నడూ కీడు చేయకూడదు, వారిని దూషించకూడదు, నిందించకూడదు లేదా వారితో అప్రియమైన మాటలు మాట్లాడకూడదు. వారు మానవ రూపంలో భూమిపై తిరిగే దేవతలు. కానీ నువ్వు మాత్రం నిజమైన ధర్మాన్ని అర్థం చేసుకోకుండా, పూర్తిగా కోపంతో నిండిపోయి, నా తండ్రి, ముత్తాతల కాలం నుండి వస్తున్న ధర్మ మార్గంలో స్థిరంగా ఉన్న నాపై తప్పుగా నిందలు వేస్తున్నావు."  రాముడు ఈ విధంగా మాట్లాడగా, వాలి తీవ్రంగా కదిలిపోయాడు. ఆ వానరరాజు అప్పుడు చేతులు జోడించి, ఎంతో భక్తితో రామునికి ఇలా బదులిచ్చాడు:  "ఓ పురుషోత్తమా! నువ్వు పలికిన మాటలు ముమ్మాటికీ సత్యం. నా లాంటి అల్పుడు నీలాంటి అసాధారణమైన వ్యక్తితో వాదించలేడు. ఓ రాఘవా! గతంలో నేను అజ్ఞానంతో నీతో మాట్లాడిన అప్రియమైన, అనుచితమైన మాటలకు నన్ను క్షమించు, నాలో తప్పులు వెతకకు. నువ్వు యథార్థ స్థితిని తెలిసినవాడివి మరియు నీ ప్రజల శ్రేయస్సుకే పూర్తిగా అంకితమైనవాడివి. కారణం మరియు ఫలితాన్ని నిర్ణయించడంలో నీ నిష్కల్మషమైన, శాశ్వతమైన బుద్ధి దోషరహితమైనది. ఓ ధర్మ స్వరూపా! నేను మార్గం తప్పి, ఒక అపరాధిగా నీ ముందు నిలబడినప్పటికీ, ధర్మబద్ధమైన మాటలతో నన్ను రక్షించు."  కళ్లలో కన్నీళ్లు నిండి గొంతు మూసుకుపోగా, లోతైన బురదలో చిక్కుకున్న ఏనుగులా ఉన్న ఆ మహాత్ముడు వాలి, రాముని వైపు చూస్తూ వేదనతో నిండిన స్వరంతో మెల్లగా ఇలా అన్నాడు:  "నా కోసం గానీ, తార కోసం గానీ, లేదా నా బంధువుల కోసం గానీ నేను అంతగా దుఃఖించడం లేదు; బంగారు భుజకీర్తులు ధరించి, ఉత్తమ గుణాలు కలిగిన నా కుమారుడు అంగదుని కోసమే నేను అమితంగా దుఃఖిస్తున్నాను. చిన్నప్పటి నుండి నా చేత ఎంతో ముద్దుగా, ఆప్యాయంగా పెంచబడిన అతడు, నన్ను కోల్పోయిన తర్వాత పూర్తిగా నిస్సహాయుడై, దీనంగా మారిపోతాడు. నీరు పూర్తిగా ఎండిపోయిన సరస్సులా అతడు వాడిపోతాడు. దయచేసి సుగ్రీవునికి, అంగదునికి ఇద్దరికీ నీ ఉన్నతమైన రక్షణను ప్రసాదించు. ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో నిర్ణయించడంలో స్థిరంగా ఉండే అంతిమ న్యాయమూర్తివి, రక్షకుడివి నువ్వే.”  "ఓ రాజా! భరతుడు మరియు లక్ష్మణుల పట్ల నువ్వు ఎటువంటి రక్షణాత్మకమైన భావాన్ని ప్రదర్శిస్తావో, అచ్చం అదే దృష్టితో సుగ్రీవుడిని, అంగదుడిని కూడా చూడు. నా తప్పులు, పాపాల వల్ల అన్యాయంగా నిందల పాలయ్యే తపోధనురాలైన తారను సుగ్రీవుడు అవమానించకుండా దయచేసి చూడు. నీ అనుగ్రహం, ఆశీస్సులు పొందిన సుగ్రీవుడు నీ ఆజ్ఞలకు లోబడి, నీ ఇష్టానుసారంగా నడుచుకుంటూ, రాజ్యాన్ని సక్రమంగా పరిపాలించే పూర్తి సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంటాడు."  అప్పుడు, బుద్ధి మరియు ఆలోచనలు పూర్తిగా స్పష్టమైన ఆ వాలితో, శ్రీరాముడు ఓదార్పునిస్తూ ఇలా అన్నాడు:  "ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా! మా గురించి గానీ, నీ గురించి గానీ, లేదా నీ కుమారుని గురించి గానీ నువ్వు ఏమాత్రం ఆందోళన చెందవలసిన అవసరం లేదు. మేము ముమ్మాటికీ ధర్మ సూత్రాలకు కట్టుబడే మా నిర్ణయాలను తీసుకున్నాము. తప్పు చేసినవాడికి శిక్ష విధించేవాడు, మరియు ఆ శిక్షను అనుభవించే అపరాధి—ఇద్దరూ కూడా సరైన ముగింపును పొందుతారు, వారిలో ఎవరూ నైతికంగా పతనం కారు. కాబట్టి, ఈ శిక్షను అనుభవించడం ద్వారా నువ్వు నీ పాపాల నుండి పూర్తిగా విముక్తుడవయ్యావు. నైతిక చట్టం నిర్దేశించిన మార్గం ద్వారా నువ్వు నీ సహజ సిద్ధమైన, పవిత్రమైన ధర్మ స్వభావాన్ని తిరిగి పొందావు." “ధర్మ మార్గంలో నడుస్తూ, యుద్ధరంగంలో శత్రువులను హరించే ఆ మహాత్ముడైన రాముడు పలికిన మధురమైన, ప్రశాంతమైన, మరియు అత్యంత తార్కికమైన మాటలను విన్న తర్వాత, ఆ వానరరాజు తన చివరి మాటలను ఎంతో హుందాగా ఇలా పలికాడు:  "ఓ ప్రభూ! బాణపు దెబ్బకు తీవ్ర వేదనను అనుభవిస్తూ, స్పృహ కోల్పోతున్న సమయంలో, నేను అజ్ఞానంతో నిన్ను నిందించాను. ఓ రాజా! దేవేంద్రునితో సమానమైన భయంకరమైన పరాక్రమం కలిగినవాడివి నువ్వు; నిన్ను నేను ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను, దయచేసి నన్ను క్షమించు."
19	స వానరమహారాజః శయానః శరవిక్షతః | ప్రత్యుక్తో హేతుమద్వాక్యైర్నోత్తరం ప్రత్యపద్యత || ౧|| అశ్మభిః పరిభిన్నాఙ్గః పాదపైరాహతో భృశమ్ | రామబాణేన చాక్రాన్తో జీవితాన్తే ముమోహ సః || ౨|| తం భార్యాబాణమోక్షేణ రామదత్తేన సంయుగే | హతం ప్లవగశార్దూలం తారా శుశ్రావ వాలినమ్ || ౩|| సా సపుత్రాప్రియం శ్రుత్వా వధం భర్తుః సుదారుణమ్ | నిష్పపాత భృశం త్రస్తా వివిధాద్గిరిగహ్వరాత్ || ౪|| యే త్వఙ్గదపరీవారా వానరా హి మహాబలాః | తే సకార్ముకమాలోక్య రామం త్రస్తాః ప్రదుద్రువుః || ౫|| సా దదర్శ తతస్త్రస్తాన్హరీనాపతతో ద్రుతమ్ | యూథాదివ పరిభ్రష్టాన్మృగాన్నిహతయూథపాన్ || ౬|| తానువాచ సమాసాద్య దుఃఖితాన్దుఃఖితా సతీ | రామ విత్రాసితాన్సర్వాననుబద్ధానివేషుభిః || ౭|| వానరా రాజసింహస్య యస్య యూయం పురఃసరాః | తం విహాయ సువిత్రస్తాః కస్మాద్ద్రవత దుర్గతాః || ౮|| రాజ్యహేతోః స చేద్భ్రాతా భ్రాతా రౌద్రేణ పాతితః | రామేణ ప్రసృతైర్దూరాన్మార్గణైర్దూర పాతిభిః || ౯|| కపిపత్న్యా వచః శ్రుత్వా కపయః కామరూపిణః | ప్రాప్తకాలమవిశ్లిష్టమూచుర్వచనమఙ్గనామ్ || ౧౦|| జీవ పుత్రే నివర్తస్య పుత్రం రక్షస్వ చాన్దగమ్ | అన్తకో రామ రూపేణ హత్వా నయతి వాలినమ్ || ౧౧|| క్షిప్తాన్వృక్షాన్సమావిధ్య విపులాశ్చ శిలాస్తథా | వాలీ వజ్రసమైర్బాణైర్వజ్రేణేవ నిపాతితః || ౧౨|| అభిద్రుతమిదం సర్వం విద్రుతం ప్రసృతం బలమ్ | అస్మిన్ప్లవగశార్దూలే హతే శక్రసమప్రభే || ౧౩|| రక్ష్యతాం నగరం శూరైరఙ్గదశ్చాభిషిచ్యతామ్ | పదస్థం వాలినః పుత్రం భజిష్యన్తి ప్లవఙ్గమాః || ౧౪|| అథ వా రుచిరం స్థానమిహ తే రుచిరాననే | ఆవిశన్తి హి దుర్గాణి క్షిప్రమద్యైవ వానరాః || ౧౫|| అభార్యాః సహ భార్యాశ్చ సన్త్యత్ర వనచారిణః | లుబ్ధేభ్యో విప్రయుక్తేభ్యః స్వేభ్యో నస్తుములం భయమ్ || ౧౬|| అల్పాన్తరగతానాం తు శ్రుత్వా వచనమఙ్గనా | ఆత్మనః ప్రతిరూపం సా బభాషే చారుహాసినీ || ౧౭|| పుత్రేణ మమ కిం కార్యం కిం రాజ్యేన కిమాత్మనా | కపిసింహే మహాభాగే తస్మిన్భర్తరి నశ్యతి || ౧౮|| పాదమూలం గమిష్యామి తస్యైవాహం మహాత్మనః | యోఽసౌ రామప్రయుక్తేన శరేణ వినిపాతితః || ౧౯|| ఏవముక్త్వా ప్రదుద్రావ రుదతీ శోకకర్శితా | శిరశ్చోరశ్చ బాహుభ్యాం దుఃఖేన సమభిఘ్నతీ || ౨౦|| ఆవ్రజన్తీ దదర్శాథ పతిం నిపతితం భువి | హన్తారం దానవేన్ద్రాణాం సమరేష్వనివర్తినామ్ || ౨౧|| క్షేప్తారం పర్వతేన్ద్రాణాం వజ్రాణామివ వాసవమ్ | మహావాతసమావిష్టం మహామేఘౌఘనిఃస్వనమ్ || ౨౨|| శక్రతుల్యపరాక్రాన్తం వృష్ట్వేవోపరతం ఘనమ్ | నర్దన్తం నర్దతాం భీమం శూరం శూరేణ పాతితమ్ || ౨౩|| శార్దూలేనామిషస్యార్థే మృగరాజం యథా హతమ్ | అర్చితం సర్వలోకస్య సపతాకం సవేదికమ్ || ౨౪|| నాగహేతోః సుపర్ణేన చైత్యమున్మథితం యథా | అవష్టభ్యావతిష్ఠన్తం దదర్శ ధనురూర్జితమ్ || ౨౫|| రామం రామానుజం చైవ భర్తుశ్చైవానుజం శుభా | తానతీత్య సమాసాద్య భర్తారం నిహతం రణే || ౨౬|| సమీక్ష్య వ్యథితా భూమౌ సమ్భ్రాన్తా నిపపాత హ | సుప్తేవ పునరుత్థాయ ఆర్యపుత్రేతి క్రోశతీ || ౨౭|| రురోద సా పతిం దృష్ట్వా సన్దితం మృత్యుదామభిః | తామవేక్ష్య తు సుగ్రీవః క్రోశన్తీం కురరీమ్ ఇవ | విషాదమగమత్కష్టం దృష్ట్వా చాఙ్గదమాగతమ్ || ౨౮||	28	541
ఆ వానరరాజు రాముడు పలికిన అత్యంత తార్కికమైన వాదనలకు ఎలాంటి బదులివ్వలేక, బాణపు దెబ్బకు తీవ్రంగా గాయపడి నిశ్శబ్దంగా పడిపోయాడు. బండరాళ్ల దెబ్బలకు అతని అవయవాలు ముక్కలైపోగా, చెట్లతో కొట్టిన దెబ్బలకు శరీరం నలిగిపోగా, రాముని బాణపు తీవ్రతకు పూర్తిగా లొంగిపోయి, ప్రాణాలు అనంత వాయువుల్లో కలసిపోయే సమయంలో అతడు స్పృహ కోల్పోయాడు.  వానరశ్రేష్ఠుడైన తన భర్త వాలి, రాముడు వదిలిన ఒకే ఒక్క బాణపు దెబ్బకు యుద్ధంలో నేలకూలాడని తార విన్నది. తన భర్త వధించబడ్డాడనే ఆ భయంకరమైన, విషాదకరమైన వార్తను వినగానే ఆమె అమితమైన భయాందోళనలకు గురై, తన కుమారుడైన అంగదుడిని వెంటబెట్టుకుని వివిధ పర్వత గుహల నుండి వేగంగా బయటకు వచ్చింది. అప్పుడు ధనస్సు చేతబూనిన రాముడిని చూడగానే, యువరాజు అంగదుని అనుచరులైన మహా బలవంతులైన వానరులు సైతం ప్రాణభయంతో అన్ని వైపులా పారిపోవడం ఆమె గమనించింది.  తమ మంద నాయకుడు చనిపోయిన తర్వాత నలుదిక్కులా పారిపోయే జింకల మందలా, ఆ వానరులందరూ అత్యంత వేగంగా, దిక్కుతోచక పరుగెత్తడం ఆమె చూసింది. రాముని పరాక్రమానికి భయపడి, అతని బాణాలు తమను తరుముకొస్తున్నాయా అన్నట్లు పారిపోతున్న ఆ దీన వానరులను సమీపించి, దుఃఖంలో మునిగిపోయిన తార వారితో ఇలా అన్నది:  "ఓ వానరులారా! మీరు ఎల్లప్పుడూ ఏ సింహం లాంటి రాజుకు ముందు నడిచేవారో, ఆ రాజును అలా ఒంటరిగా విడిచిపెట్టి ఇంత దీనంగా, ప్రాణభయంతో ఎందుకు పారిపోతున్నారు? దూరం నుండి ప్రయోగించిన బాణాలతో దారుణంగా దెబ్బతీయగల రాముని బాణాల సహాయంతో, ఆ క్రూరుడైన తమ్ముడు (సుగ్రీవుడు) కేవలం ఈ రాజ్యం కోసం తన అన్నను (వాలిని) నేలకూల్చాడా?"  ఆ వానర రాణి పలికిన మాటలను విన్న ఆ కామరూపులైన (కోరుకున్న రూపాన్ని ధరించగల) వానరులు, ఆ సమయానికి తగినట్లుగా అందరూ ఏకగ్రీవంగా ఆమెతో ఈ మాటలు పలికారు:  "ఓ దీర్ఘాయుష్మంతరాలా! నువ్వు నీ కుమారుడిని తీసుకుని వెనుకకు వెళ్లిపో, యువరాజు అంగదుడిని కాపాడుకో. మృత్యువు రాముని రూపంలో వచ్చి వాలిని సంహరించి, అతనిని తీసుకుపోతోంది. వాలి పెకలించిన చెట్లను, భారీ బండరాళ్లను విసిరినప్పటికీ, దేవేంద్రుని వజ్రాయుధ దెబ్బకు పర్వతం బద్దలైనట్లు, పిడుగు లాంటి రాముని బాణాల దెబ్బకు అతడు కూలిపోయాడు. ఇంద్రుడితో సమానమైన తేజస్సు కలిగిన ఈ వానరసింహం వధించబడటంతో, ఈ సైన్యం అంతా చెల్లాచెదురై, భయంతో నలుదిక్కులా పారిపోతోంది.”  “పరాక్రమవంతులైన యోధులు నగరానికి రక్షణగా ఉండాలి, మరియు అంగదునికి త్వరగా రాజుగా పట్టాభిషేకం చేయాలి. అతడు సింహాసనం అధిష్ఠిస్తే, వానరులందరూ వాలి కుమారుడైన అంగదునికి సంతోషంగా సేవ చేస్తారు. లేదా ఓ సుందరవదనా! నువ్వు ఇక్కడే ఏదైనా సురక్షితమైన ప్రదేశాన్ని ఆశ్రయించు. వానరులందరూ ఈరోజే పర్వత కోటల్లోకి ప్రవేశించడానికి పరుగులు తీస్తున్నారు. భార్యలు ఉన్నవారు, లేనివారు అనే తేడా లేకుండా వనవాసులందరూ, మన స్వంత బంధువులలోనే ఉన్న లోభగుణం (దురాశ), శత్రుత్వం గల వర్గాలకు తీవ్రంగా భయపడుతున్నారు."  తమను సమీపించిన వానరులు పలికిన మాటలను విన్న ఆ మందహాస సుందరి, తన ఉన్నతమైన శీలానికి తగినట్లుగా ఈ మాటలు పలికింది:  "వానరశ్రేష్ఠుడు, అత్యంత కీర్తిమంతుడైన నా భర్తే కన్నుమూస్తున్నప్పుడు, నా కుమారుడితో నాకేం పని, ఈ రాజ్యంతో నాకేం పని, చివరకు నా స్వంత ప్రాణాలతో మాత్రం నాకేం పని? రాముడు ప్రయోగించిన బాణపు దెబ్బకు నేలకూలిన ఆ మహాత్ముని పాదాల చెంతకే నేను నేరుగా వెళ్తాను." ఈ విధంగా పలికి, ఆమె రోదిస్తూ, తీవ్ర దుఃఖంతో శరీరం కృశించిపోగా, పరిపూర్ణ వేదనతో తన చేతులతో తలను, రొమ్మును బాదుకుంటూ ముందుకు పరిగెత్తింది. అక్కడికి చేరుకోగానే, భూమిపై పడి ఉన్న తన భర్త ఆమెకు కనిపించాడు—అతడు రాక్షస రాజులను సంహరించినవాడు, యుద్ధాలలో ఎన్నడూ వెన్నుచూపనివాడు, ఇంద్రుడు వజ్రాయుధాన్ని విసిరినట్లు పర్వత శిఖరాలను విసిరేవాడు, మహా చండమారుతం (గాలివాన) వంటి వేగం కలిగినవాడు మరియు దట్టమైన మేఘాల గర్జన వంటి గంభీరమైన స్వరం కలవాడు, ఇంద్రుడితో సమానమైన పరాక్రమం కలిగిన అతడు, నీరంతా కురిసిపోయిన మేఘంలా నిశ్చలంగా పడి ఉన్నాడు.  గర్జించే యోధుల మధ్య తనే భయంకరంగా గర్జించిన ఆ వీరుడు, ఈరోజు మరొక వీరుని చేతిలో నేలకూలాడు. మాంసం కోసం ఒక పులి చేతిలో చంపబడిన సింహరాజులా అతడు కనిపించాడు. సమస్త లోకంచే పూజించబడిన అతడు, కూలిపోయిన ధ్వజస్తంభంతో ఉన్న యజ్ఞ వేదికలా పడి ఉన్నాడు. ఒక సర్పమును పట్టుకోవడం కోసం గరుడుని చేత పెకలించబడిన పవిత్ర వృక్షంలా అతడు కనిపించాడు. అతని చెంతనే, తన మహా ధనస్సుపై ఆనుకుని నిలబడిన రాముడు, అతని పక్కనే ఉన్న లక్ష్మణుడు ఆమెకు కనిపించారు. రాముడిని, రాముని తమ్ముడైన లక్ష్మణుడిని, మరియు తన భర్త తమ్ముడైన సుగ్రీవుడిని దాటుకుంటూ, ఆ పవిత్రమైన సాధ్వి యుద్ధరంగంలో హతుడైన తన భర్త చెంతకు చేరుకున్నది. అతనిని చూడగానే, ఆమె తీవ్ర దిగ్భ్రాంతికి, అంతులేని వేదనకు గురై నిస్సహాయంగా నేలపై కూలిపోయింది. ఆ తర్వాత గాఢ నిద్ర నుండి మేల్కొన్నట్లుగా లేచి నిలబడి, "ఓ నాథా! ఆర్యపుత్రా!" అని దీనంగా రోదించడం ప్రారంభించింది.  తన భర్త మృత్యుపాశాలలో బంధించబడి ఉండటం చూసి, ఆమె గుండె లయ తప్పేలా విలపించింది. అమిత వేదనకు గురైన కురరి పక్షి (ఒక రకమైన నీటి పక్షి) లా ఆమె అరుస్తూ ఏడుస్తుండటం చూసి, మరియు అక్కడికి అంగదుడు కూడా చేరుకోవడం గమనించిన సుగ్రీవుని హృదయం తీవ్రమైన, బాధాకరమైన నిరాశతో మరియు పశ్చాత్తాపంతో కుంగిపోయింది.
20	రామచాపవిసృష్టేన శరేణాన్తకరేణ తమ్ | దృష్ట్వా వినిహతం భూమౌ తారా తారాధిపాననా || ౧|| సా సమాసాద్య భర్తారం పర్యష్వజత భామినీ | ఇషుణాభిహతం దృష్ట్వా వాలినం కుఞ్జరోపమమ్ || ౨|| వానరేన్ద్రం మహేన్ద్రాభం శోకసన్తప్తమానసా | తారా తరుమివోన్మూలం పర్యదేవయదాతురా || ౩|| రణే దారుణవిక్రాన్త ప్రవీర ప్లవతాం వర | కిం దీనామపురోభాగామద్య త్వం నాభిభాషసే || ౪|| ఉత్తిష్ఠ హరిశార్దూల భజస్వ శయనోత్తమమ్ | నైవంవిధాః శేరతే హి భూమౌ నృపతిసత్తమాః || ౫|| అతీవ ఖలు తే కాన్తా వసుధా వసుధాధిప | గతాసురపి యాం గాత్రైర్మాం విహాయ నిషేవసే || ౬|| వ్యక్తమన్యా త్వయా వీర ధర్మతః సమ్ప్రవర్తతా | కిష్కిన్ధేవ పురీ రమ్యా స్వర్గమార్గే వినిర్మితా || ౭|| యాన్యస్మాభిస్త్వయా సార్ధం వనేషు మధుగన్ధిషు | విహృతాని త్వయా కాలే తేషాముపరమః కృతః || ౮|| నిరానన్దా నిరాశాహం నిమగ్నా శోకసాగరే | త్వయి పఞ్చత్వమాపన్నే మహాయూథపయూథపే || ౯|| హృదయం సుస్థిరం మహ్యం దృష్ట్వా వినిహతం భువి | యన్న శోకాభిసన్తప్తం స్ఫుటతేఽద్య సహస్రధా || ౧౦|| సుగ్రీవస్య త్వయా భార్యా హృతా స చ వివాసితః | యత్తత్తస్య త్వయా వ్యుష్టిః ప్రాప్తేయం ప్లవగాధిప || ౧౧|| నిఃశ్రేయసపరా మోహాత్త్వయా చాహం విగర్హితా | యైషాబ్రువం హితం వాక్యం వానరేన్ద్రహితైషిణీ || ౧౨|| కాలో నిఃసంశయో నూనం జీవితాన్తకరస్తవ | బలాద్యేనావపన్నోఽసి సుగ్రీవస్యావశో వశమ్ || ౧౩|| వైధవ్యం శోకసన్తాపం కృపణం కృపణా సతీ | అదుఃఖోపచితా పూర్వం వర్తయిష్యామ్యనాథవత్ || ౧౪|| లాలితశ్చాఙ్గదో వీరః సుకుమారః సుఖోచితః | వత్స్యతే కామవస్థాం మే పితృవ్యే క్రోధమూర్ఛితే || ౧౫|| కురుష్వ పితరం పుత్ర సుదృష్టం ధర్మవత్సలమ్ | దుర్లభం దర్శనం త్వస్య తవ వత్స భవిష్యతి || ౧౬|| సమాశ్వాసయ పుత్రం త్వం సన్దేశం సన్దిశస్వ చ | మూర్ధ్ని చైనం సమాఘ్రాయ ప్రవాసం ప్రస్థితో హ్యసి || ౧౭|| రామేణ హి మహత్కర్మ కృతం త్వామభినిఘ్నతా | ఆనృణ్యం తు గతం తస్య సుగ్రీవస్య ప్రతిశ్రవే || ౧౮|| సకామో భవ సుగ్రీవ రుమాం త్వం ప్రతిపత్స్యసే | భుఙ్క్ష్వ రాజ్యమనుద్విగ్నః శస్తో భ్రాతా రిపుస్తవ || ౧౯|| కిం మామేవం విలపతీం ప్రేంణా త్వం నాభిభాషసే | ఇమాః పశ్య వరా బహ్వీర్భార్యాస్తే వానరేశ్వర || ౨౦|| తస్యా విలపితం శ్రుత్వా వానర్యః సర్వతశ్చ తాః | పరిగృహ్యాఙ్గదం దీనం దుఃఖార్తాః పరిచుక్రుశుః || ౨౧|| కిమఙ్గదం సాఙ్గద వీర బాహో విహాయ యాస్యద్య చిరప్రవాసం | న యుక్తమేవం గుణసంనికృష్టం విహాయ పుత్రం ప్రియపుత్ర గన్తుమ్ || ౨౨|| కిమప్రియం తే ప్రియచారువేష కృతం మయా నాథ సుతేన వా తే | సహాయినీమద్య విహాయ వీర యమక్షయం గచ్ఛసి దుర్వినీతమ్ || ౨౩|| యద్యప్రియం కిం చిదసమ్ప్రధార్య కృతం మయా స్యాత్తవ దీర్ఘబాహో | క్షమస్వ మే తద్ధరివంశ నాథ వ్రజామి మూర్ధ్నా తవ వీర పాదౌ || ౨౪|| తథా తు తారా కరుణం రుదన్తీ భర్తుః సమీపే సహ వానరీభిః | వ్యవస్యత ప్రాయమనిన్ద్యవర్ణా ఉపోపవేష్టుం భువి యత్ర వాలీ || ౨౫||	25	566
రాముని ధనస్సు నుండి వెలువడిన ప్రాణాంతకమైన బాణపు దెబ్బకు నేలకూలిన తన భర్తను చూసి, నక్షత్రాల నాథుడైన చంద్రునిలా ప్రకాశించే ముఖం గల తార అతనిని సమీపించింది. దేవేంద్రుని వంటి రాజసము కలిగి, ఒక మహాగజంలా ఉన్న ఆ వానరరాజు వాలి బాణంతో చీల్చబడి ఉండటం చూసి, ఆ సుందరి అతనిని కౌగిలించుకుంది. దుఃఖంతో మనస్సు పూర్తిగా దహించుకుపోగా, తీవ్ర వేదనకు గురైన తార, వేర్లతో సహా నరికివేయబడిన వృక్షంలా పడి ఉన్న అతనిని చూసి ఈ విధంగా విలపించింది:  "యుద్ధంలో భయంకరమైన పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించిన ఓ సర్వశ్రేష్ఠ యోధుడా! వానరశ్రేష్ఠుడా! నీ ముందు దీనంగా నిలబడి ఉన్న నీ రాణిని అయిన నాతో ఈరోజు నువ్వు ఎందుకు మాట్లాడటం లేదు? ఓ వానరసింహమా! లేచి నీ ఉత్తమమైన శయ్యపై (హంసతూలికా తల్పంపై) కూర్చో! సకల లోకాలను పాలించే ప్రభువులు ఈ విధంగా ఉత్త నేలపై పడుకోరు. ఓ భూనాథా! ఈ భూదేవి అంటే నీకు అమితమైన ప్రేమ ఉన్నట్లుంది! నీ ప్రాణవాయువులు విడిచిపోయినప్పటికీ, నన్ను పూర్తిగా వదిలేసి, నీ అవయవాలతో ఆమెనే హత్తుకుని ఉన్నావు.”  “ఓ వీరుడా! నువ్వు ఇప్పుడు వెళ్తున్న ఆ స్వర్గలోక మార్గంలో, ఈ అందమైన కిష్కింధ నగరం లాంటిదే మరొక అద్భుతమైన నగరం నీ కొరకు ధర్మబద్ధంగా సృష్టించబడిందని స్పష్టమవుతోంది. తేనె సువాసనలతో అలరారే ఆ వనాలలో నీతో కలిసి మేము గడిపిన ఆ మధురమైన క్షణాలన్నింటికీ ఈరోజు నువ్వు ముగింపు పలికావు. ఓ మహా సైన్యాధిపతీ! నువ్వు పంచభూతాలలో కలిసిపోవడంతో (మరణించడంతో), నేను నా సంతోషాన్ని, ఆశలను పూర్తిగా కోల్పోయి, తీవ్ర దుఃఖ సముద్రంలో మునిగిపోయాను.”  “భూమిపై హతుడవై పడి ఉన్న నిన్ను చూస్తూ, తీవ్రమైన శోకంతో నా గుండె దహించుకుపోతున్నప్పటికీ, అది ఈరోజే వేయి ముక్కలు కావడం లేదంటే నా హృదయం ఎంతటి వజ్రసమానమైనదో కదా! నువ్వు సుగ్రీవుడి భార్యను బలాత్కారంగా లాక్కుని, అతనిని ఇల్లు వెళ్లగొట్టావు; ఓ వానరరాజా! నువ్వు చేసిన ఆ పని యొక్క చేదు ఫలితమే ఇప్పుడు నిన్ను ఇలా వెంటాడింది. నీ అత్యున్నత శ్రేయస్సును కోరి, వానరరాజు మేలు కోసం నేను ఆనాడు ఎంతో హితవు పలికినప్పటికీ, నువ్వు నీ మోహం (అజ్ఞానం) వల్ల నన్ను గద్దించావు.”  “ఈరోజు కాలపురుషుడు నీ ప్రాణాలకు ఖచ్చితంగా అంతం తెచ్చాడు. ఎవరికీ లొంగనివాడివైనప్పటికీ, నువ్వు బలవంతంగా సుగ్రీవుని అధీనంలోకి వెళ్లావు. గతంలో ఎల్లప్పుడూ అత్యంత భోగభాగ్యాల మధ్య పెరిగి, ఎన్నడూ కష్టమనేది ఎరుగని నేను, ఇప్పుడు దిక్కులేని విధవరాలినై, ఒక అనాథలా నా మిగిలిన రోజులను గడపవలసి వస్తోంది. అమితమైన ముద్దుగా, సుకుమారంగా పెరిగి, కేవలం సుఖాలకే అలవాటు పడిన నా వీర కుమారుడు అంగదుడు—క్రోధంతో కళ్లు మూసుకుపోయిన తన పినతండ్రి (సుగ్రీవుని) కింద ఎంతటి దుస్థితికి దిగజారిపోతాడో కదా?”  “ఓ కుమారా (అంగదా)! ధర్మాన్ని ప్రేమించిన నీ తండ్రి వంక ఒక్కసారి నిశితంగా చూడు! నా బిడ్డా, ఇకపై నీకు అతని రూపం కనిపించడం అత్యంత అరుదు కాబోతోంది. ఓ రాజా! నీ కుమారుడిని ఓదార్చి, అతనికి నీ చివరి సందేశాన్ని ఇవ్వు! అతని శిరస్సును (తలను) మూర్కొను (ఆఘ్రాణించు), ఎందుకంటే నువ్వు తిరిగి రాని సుదూర ప్రయాణానికి బయలుదేరుతున్నావు. నిన్ను కొట్టడం ద్వారా రాముడు ఎంతటి ఘోరమైన చర్యకు ఒడిగట్టాడు! అయినప్పటికీ, ఆ పని ద్వారా అతడు తన ఋణాన్ని తీర్చుకున్నాడు మరియు సుగ్రీవునికి ఇచ్చిన గంభీరమైన ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చుకున్నాడు.”  “సుగ్రీవా! ఇప్పుడు నీ కోరికలన్నీ నెరవేరాయి, సంతోషించు! నువ్వు తిరిగి రుమను పొందుతావు మరియు ఎటువంటి ఆందోళన లేకుండా ఈ రాజ్యాన్ని ఏలుతావు, ఎందుకంటే నిన్ను నిందించిన నీ అన్న, నీ శత్రువు నేలకూలాడు. ఓ వానరరాజా! నేను ఈ విధంగా విలపిస్తున్నప్పటికీ, నాపై ప్రేమతో నువ్వు ఎందుకు మాట్లాడటం లేదు? ఇదిగో, నిన్ను చుట్టుముట్టి నిలబడిన నీ ఉత్తమ భార్యలందరినీ ఒక్కసారి చూడు."  ఆమె రోదనను విన్న ఆ వానర స్త్రీలందరూ దీనుడైన అంగదుడిని గట్టిగా పట్టుకుని, తీవ్ర దుఃఖంతో మునిగిపోయి, అన్ని వైపులా పడి దారుణంగా విలపించడం ప్రారంభించారు. "బంగారు భుజకీర్తులు ధరించిన ఓ వీరుడా! యువరాజు అంగదుడిని విడిచిపెట్టి, నువ్వు ఈరోజు ఇంత సుదూర ప్రయాణానికి ఎందుకు వెళ్తున్నావు? ఓ ప్రాణనాథా! గుణాలలో నీకు అంత దగ్గరగా ఉన్న కొడుకును ఒంటరిగా వదిలేసి నువ్వు వెళ్లడం ఎంతమాత్రం తగదు. మనోహరమైన, అందమైన రూపం కలిగిన ఓ ప్రభూ! నా చేత గానీ, లేదా నీ కుమారుని చేత గానీ నీకు ఏ ఆప్రియమైన పని జరిగిందని, నువ్వు నీ తోడును వదిలేసి ఈరోజు ఆ కఠినమైన యమపురికి ప్రయాణమవుతున్నావు? ఓ మహాబాహువుల వీరుడా! నా అజాగ్రత్త వల్ల నీకు ఏదైనా అప్రియమైన పని జరిగి ఉంటే, నన్ను క్షమించు ఓ వానర వంశ నాథా! ఓ వీరుడా, నీ పాదాలకు నా తల వంచి నమస్కరిస్తున్నాను.”  తన భర్త చెంత ఇతర వానర స్త్రీలతో కలిసి ఈ విధంగా ఎంతో దీనంగా విలపిస్తూ, నిష్కల్మషమైన ఛాయ గల ఆ సాధ్వి (తార)—వాలి కూలిపోయిన ఆ ప్రదేశంలోనే ఉత్త నేలపై కూర్చుని, మరణించేంత వరకు ఉపవాసం ఉండటానికి (ప్రాయోపవేశం చేయడానికి) గట్టిగా నిశ్చయించుకున్నది.

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే కిష్కింధాకాండే షష్ఠ: భాగ: