కిష్కింధాకాండము - భాగము – 5

కిష్కింధాకాండము - భాగము – 5

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
14	సర్వే తే త్వరితం గత్వా కిష్కిన్ధాం వాలిపాలితామ్ | వృక్షైరాత్మానమావృత్య వ్యతిష్ఠన్గహనే వనే || ౧|| విచార్య సర్వతో దృష్టిం కాననే కాననప్రియః | సుగ్రీవో విపులగ్రీవః క్రోధమాహారయద్భృశమ్ || ౨|| తతః స నినదం ఘోరం కృత్వా యుద్ధాయ చాహ్వయత్ | పరివారైః పరివృతో నాదైర్భిన్దన్నివామ్బరమ్ || ౩|| అథ బాలార్కసదృశో దృప్తసింహగతిస్తదా | దృష్ట్వా రామం క్రియాదక్షం సుగ్రీవో వాక్యమబ్రవీత్ || ౪|| హరివాగురయా వ్యాప్తం తప్తకాఞ్చనతోరణామ్ | ప్రాప్తాః స్మ ధ్వజయన్త్రాఢ్యాం కిష్కిన్ధాం వాలినః పురీమ్ || ౫|| ప్రతిజ్ఞా యా త్వయా వీర కృతా వాలివధే పురా | సఫలాం తాం కురు క్షిప్రం లతాం కాల ఇవాగతః || ౬|| ఏవముక్తస్తు ధర్మాత్మా సుగ్రీవేణ స రాఘవః | తమథోవాచ సుగ్రీవం వచనం శత్రుసూదనః || ౭|| కృతాభిజ్ఞాన చిహ్నస్త్వమనయా గజసాహ్వయా | విపరీత ఇవాకాశే సూర్యో నక్షత్ర మాలయా || ౮|| అద్య వాలిసముత్థం తే భయం వైరం చ వానర | ఏకేనాహం ప్రమోక్ష్యామి బాణమోక్షేణ సంయుగే || ౯|| మమ దర్శయ సుగ్రీవవైరిణం భ్రాతృరూపిణమ్ | వాలీ వినిహతో యావద్వనే పాంసుషు వేష్టతే || ౧౦|| యది దృష్టిపథం ప్రాప్తో జీవన్స వినివర్తతే | తతో దోషేణ మా గచ్ఛేత్సద్యో గర్హేచ్చ మా భవాన్ || ౧౧|| ప్రత్యక్షం సప్త తే సాలా మయా బాణేన దారితాః | తతో వేత్సి బలేనాద్య బాలినం నిహతం మయా || ౧౨|| అనృతం నోక్తపూర్వం మే వీర కృచ్ఛ్రేఽపి తిష్ఠతా | ధర్మలోభపరీతేన న చ వక్ష్యే కథం చన || ౧౩|| సఫలాం చ కరిష్యామి ప్రతిజ్ఞాం జహి సమ్భ్రమమ్ | ప్రసూతం కలమం క్షేత్రే వర్షేణేవ శతక్రతుః || ౧౪|| తదాహ్వాననిమిత్తం త్వం వాలినో హేమమాలినః | సుగ్రీవ కురు తం శబ్దం నిష్పతేద్యేన వానరః || ౧౫|| జితకాశీ జయశ్లాఘీ త్వయా చాధర్షితః పురాత్ | నిష్పతిష్యత్యసఙ్గేన వాలీ స ప్రియసంయుగః || ౧౬|| రిపూణాం ధర్షణం శూరా మర్షయన్తి న సంయుగే | జానన్తస్తు స్వకం వీర్యం స్త్రీసమక్షం విశేషతః || ౧౭|| స తు రామవచః శ్రుత్వా సుగ్రీవో హేమపిఙ్గలః | ననర్ద క్రూరనాదేన వినిర్భిన్దన్నివామ్బరమ్ || ౧౮|| తస్య శబ్దేన విత్రస్తా గావో యాన్తి హతప్రభాః | రాజదోషపరామృష్టాః కులస్త్రియ ఇవాకులాః || ౧౯|| ద్రవన్తి చ మృగాః శీఘ్రం భగ్నా ఇవ రణే హయాః | పతన్తి చ ఖగా భూమౌ క్షీణపుణ్యా ఇవ గ్రహాః || ౨౦|| తతః స జీమూతగణప్రణాదో నాదం వ్యముఞ్చత్త్వరయా ప్రతీతః | సూర్యాత్మజః శౌర్యవివృద్ధతేజాః సరిత్పతిర్వానిలచఞ్చలోర్మిః || ౨౧||	21	361
వారందరూ వాలి రక్షణలో ఉన్న కిష్కింధ నగరానికి వేగంగా చేరుకున్నారు. దట్టమైన అడవిలోని చెట్ల వెనుక దాక్కుని, వారు ఎదురుచూస్తూ నిలబడ్డారు. విశాలమైన మెడ కలిగి, వనాలలో సంచరించడాన్ని ప్రేమించే ఆ సుగ్రీవుడు, అడవి అంతటా అన్ని వైపులా చూస్తూ తనలో తీవ్రమైన ఆగ్రహాన్ని రగిల్చుకున్నాడు. ఆ తర్వాత, తన అనుచరులతో పరివేష్టితుడై, వాలిని యుద్ధానికి ఆహ్వానిస్తూ ఆకాశమే బద్దలైపోయేలా ఒక భయంకరమైన గర్జన చేశాడు.  అప్పుడు ఉదయిస్తున్న సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ, గర్వంతో కూడిన సింహం లాంటి గంభీరమైన నడకతో ఉన్న సుగ్రీవుడు, కార్యాచరణలో అత్యంత నిపుణుడైన రాముని వైపు చూస్తూ ఈ మాటలు పలికాడు:  "వానరుల వ్యూహాలతో నిండినది, మేలిమి బంగారు ద్వారాలతో అలంకరించబడినది, ధ్వజాలు మరియు యంత్ర ఆయుధాలతో అలరారుతున్నది అయిన వాలి నగరం కిష్కింధకు మేము చేరుకున్నాము. ఓ వీరుడా! గతంలో నువ్వు వాలిని సంహరిస్తానని చేసిన ప్రతిజ్ఞను—కాలం గడిచేకొద్దీ తీగకు పండు పండినట్లు—త్వరగా నెరవేర్చు.  ఆ విధంగా సుగ్రీవుడి చేత కోరబడినవాడై, శత్రుసంహారకుడు, ధర్మాత్ముడైన ఆ రాఘవుడు (రాముడు) సుగ్రీవునికి బదులుగా ఈ మాటలు పలికాడు: "నక్షత్రాల మాల చేత ఆవరించబడి, బోర్లించిన ఆకాశంలో వెలిగిపోయే సూర్యునిలా, నిన్ను గుర్తించడానికి వీలుగా ఈ గజపుష్పి తీగ అనే గుర్తు నీకు ధరింపచేయబడింది. ఓ వానరుడా! ఈ రోజు యుద్ధంలో ఒకే ఒక్క బాణాన్ని వదలడం ద్వారా, వాలి వల్ల కలిగిన నీ భయాన్ని, శత్రుత్వాన్ని పూర్తిగా తొలగిస్తాను. సుగ్రీవా! అన్న రూపంలో ఉన్న నీ శత్రువును నాకు చూపించు, తద్వారా ఆ వాలి నా బాణపు దెబ్బకు కూలిపోయి, అడవి ధూళిలో దొర్లిపోతాడు. అతడు నా కంటిచూపు పరిధిలోకి వచ్చిన తర్వాత కూడా ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్తే, అప్పుడు నువ్వు నన్ను తప్పుపట్టవచ్చు మరియు నన్ను వెంటనే నిందించవచ్చు.”  “నీ కళ్ల ముందే నా బాణంతో ఏడు సాల వృక్షాలు చీల్చబడ్డాయి. ఆ బలాన్ని బట్టి, ఈ రోజు వాలి నా చేతిలో చనిపోయినట్లేనని నువ్వు తెలుసుకో. ఓ వీరుడా! ధర్మాన్ని రక్షించాలనే కోరికతో నేను ఎంతటి ఘోరమైన కష్టాలలో ఉన్నప్పటికీ, గతంలో ఎన్నడూ అబద్ధం చెప్పలేదు; ఇకముందు కూడా ఎటువంటి పరిస్థితులలోనూ అబద్ధం చెప్పను. వంద యజ్ఞాలు చేసిన ఇంద్రుడు తగిన సమయంలో వర్షం కురిపించి పొలంలోని దట్టమైన వరి పండించినట్లు, నేను నా ప్రతిజ్ఞను నెరవేరుస్తాను; నీ ఆందోళనను విడిచిపెట్టు.”  “కాబట్టి సుగ్రీవా! బంగారు హారాన్ని ధరించిన ఆ వాలిని సవాలు చేస్తూ మళ్లీ గర్జించు, తద్వారా ఆ వానరరాజు తన నివాసం నుండి బయటకు వస్తాడు. విజయ గర్వంతో ఉండి, తన విజయాలను గొప్పగా చెప్పుకునేవాడు, మరియు గతంలోనే నీ చేత నగరం నుండి సవాలు చేయబడినవాడు అయిన ఆ యుద్ధప్రియుడైన వాలి—ఎలాంటి ఆలస్యం లేకుండా నిశ్చయంగా బయటకు దూసుకువస్తాడు. తమ పరాక్రమం తెలిసిన శూరులు యుద్ధరంగంలో శత్రువుల సవాలును, ముఖ్యంగా స్త్రీల సమక్షంలో సవాలు చేసినప్పుడు ఎంతమాత్రం సహించలేరు."  రాముని మాటలు విన్న బంగారు ఛాయ గల సుగ్రీవుడు, ఆకాశాన్ని చీల్చేలా భయంకరమైన శబ్దంతో గర్జించాడు. ఆ ధ్వనికి భయపడి, రాజు చేసిన దుశ్చర్యల వల్ల భయాందోళనలకు గురైన కులీన వంశపు స్త్రీలలా, ఆవులు తమ కాంతిని కోల్పోయి దీనంగా పారిపోయాయి. యుద్ధంలో అలసిపోయిన గుర్రాలలా జింకలు వేగంగా పారిపోయాయి, పుణ్యం క్షీణించిన గ్రహాలలా పక్షులు భూమిపై రాలిపడ్డాయి. అప్పుడు, తన శక్తి మరియు పరాక్రమం ఎంతగానో వృద్ధి చెందగా, పూర్తి ఆత్మవిశ్వాసంతో నిండిన ఆ సూర్యపుత్రుడు (సుగ్రీవుడు), తీవ్రమైన గాలి తరంగాల వల్ల ఉప్పొంగిన నదీనాథుడైన సముద్రంలా, మేఘాల గర్జనల సమూహం వంటి భయంకరమైన గర్జనను వేగంగా సృష్టించాడు.
15	అథ తస్య నినాదం తం సుగ్రీవస్య మహాత్మనః | శుశ్రావాన్తఃపురగతో వాలీ భ్రాతురమర్షణః || ౧|| శ్రుత్వా తు తస్య నినదం సర్వభూతప్రకమ్పనమ్ | మదశ్చైకపదే నష్టః క్రోధశ్చాపతితో మహాన్ || ౨|| స తు రోషపరీతాఙ్గో వాలీ సన్ధ్యాతపప్రభః | ఉపరక్త ఇవాదిత్యః సద్యో నిష్ప్రభతాం గతః || ౩|| వాలీ దంష్ట్రా కరాలస్తు క్రోధాద్దీప్తాగ్నిసంనిభః | భాత్యుత్పతితపద్మాభః సమృణాల ఇవ హ్రదః || ౪|| శబ్దం దుర్మర్షణం శ్రుత్వా నిష్పపాత తతో హరిః | వేగేన చరణన్యాసైర్దారయన్నివ మేదినీమ్ || ౫|| తం తు తారా పరిష్వజ్య స్నేహాద్దర్శితసౌహృదా | ఉవాచ త్రస్తసమ్భ్రాన్తా హితోదర్కమిదం వచః || ౬|| సాధు క్రోధమిమం వీర నదీ వేగమివాగతమ్ | శయనాదుత్థితః కాల్యం త్యజ భుక్తామ్ ఇవ స్రజమ్ || ౭|| సహసా తవ నిష్క్రామో మమ తావన్న రోచతే | శ్రూయతామభిధాస్యామి యన్నిమిత్తం నివార్యసే || ౮|| పూర్వమాపతితః క్రోధాత్స త్వామాహ్వయతే యుధి | నిష్పత్య చ నిరస్తస్తే హన్యమానో దిశో గతః || ౯|| త్వయా తస్య నిరస్తస్య పీడితస్య విశేషతః | ఇహైత్య పునరాహ్వానం శఙ్కాం జనయతీవ మే || ౧౦|| దర్పశ్చ వ్యవసాయశ్చ యాదృశస్తస్య నర్దతః | నినాదస్య చ సంరమ్భో నైతదల్పం హి కారణమ్ || ౧౧|| నాసహాయమహం మన్యే సుగ్రీవం తమిహాగతమ్ | అవష్టబ్ధసహాయశ్చ యమాశ్రిత్యైష గర్జతి || ౧౨|| ప్రకృత్యా నిపుణశ్చైవ బుద్ధిమాంశ్చైవ వానరః | అపరీక్షితవీర్యేణ సుగ్రీవః సహ నైష్యతి || ౧౩|| పూర్వమేవ మయా వీర శ్రుతం కథయతో వచః | అఙ్గదస్య కుమారస్య వక్ష్యామి త్వా హితం వచః || ౧౪|| తవ భ్రాతుర్హి విఖ్యాతః సహాయో రణకర్కశః | రామః పరబలామర్దీ యుగాన్తాగ్నిరివోత్థితః || ౧౫|| నివాసవృక్షః సాధూనామాపన్నానాం పరా గతిః | ఆర్తానాం సంశ్రయశ్చైవ యశసశ్చైకభాజనమ్ || ౧౬|| జ్ఞానవిజ్ఞానసమ్పన్నో నిదేశో నిరతః పితుః | ధాతూనామివ శైలేన్ద్రో గుణానామాకరో మహాన్ || ౧౭|| తత్క్షమం న విరోధస్తే సహ తేన మహాత్మనా | దుర్జయేనాప్రమేయేన రామేణ రణకర్మసు || ౧౮|| శూర వక్ష్యామి తే కిం చిన్న చేచ్ఛామ్యభ్యసూయితుమ్ | శ్రూయతాం క్రియతాం చైవ తవ వక్ష్యామి యద్ధితమ్ || ౧౯|| యౌవరాజ్యేన సుగ్రీవం తూర్ణం సాధ్వభిషేచయ | విగ్రహం మా కృథా వీర భ్రాత్రా రాజన్బలీయసా || ౨౦|| అహం హి తే క్షమం మన్యే తవ రామేణ సౌహృదమ్ | సుగ్రీవేణ చ సమ్ప్రీతిం వైరముత్సృజ్య దూరతః || ౨౧|| లాలనీయో హి తే భ్రాతా యవీయానేష వానరః | తత్ర వా సన్నిహస్థో వా సర్వథా బన్ధురేవ తే || ౨౨|| యది తే మత్ప్రియం కార్యం యది చావైషి మాం హితామ్ | యాచ్యమానః ప్రయత్నేన సాధు వాక్యం కురుష్వ మే || ౨౩||	23	384
అప్పుడు అంతఃపురంలో ఉన్న అసహనశీలియైన ఆ అన్న వాలి, మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని ఆ పిడుగు లాంటి గర్జనను విన్నాడు. సమస్త ప్రాణులను వణికించే ఆ ధ్వనిని వినగానే వాలి మత్తు తక్షణమే వదిలిపోయింది, అతనిలో అంతులేని ఆగ్రహం ఉప్పొంగింది. క్రోధంతో శరీరం అంతా రగిలిపోగా, సాధారణంగా సంధ్యా సమయపు సూర్యుని తేజస్సుతో వెలిగిపోయే ఆ వాలి—సూర్యగ్రహణం పట్టినట్లుగా మారి క్షణకాలం పాటు తన కాంతిని కోల్పోయాడు. కోపంతో తన భయంకరమైన కోరలను ప్రదర్శిస్తున్న ఆ వాలి, పెకలించబడిన పద్మాలు, చిక్కుబడిన కాడలతో ఉన్న సరస్సులా కనిపిస్తూ, మండుతున్న అగ్నిలా ప్రకాశించాడు. భరించలేని ఆ ధ్వనిని విని, ఆ వానరరాజు తన పాదాల వేగానికి భూమి బద్దలైపోతుందా అన్నట్లుగా అత్యంత త్వరితగతిన బయటకు దూసుకువచ్చాడు.  అయితే, అతని భార్య తార అమితమైన ఆప్యాయతతో, స్నేహంతో అతనిని గట్టిగా కౌగిలించుకుంది. భయాందోళనలతో నిండినదై, అతనికి మేలు చేసే హితబోధతో కూడిన ఈ మాటలు పలికింది:  "ఓ వీరుడా! ఉదయాన్నే పడకపై నుండి లేవగానే వాడిపోయిన పూలదండను విసిరివేసినట్లు, నదీ ప్రవాహంలా నీపైకి దూసుకువచ్చిన ఈ కోపాన్ని విడనాడూ. నువ్వు ఇలా హఠాత్తుగా బయలుదేరడం నాకు నచ్చడం లేదు. దయచేసి ఆలకించు, నిన్ను నేను ఎందుకు అడ్డుకుంటున్నానో ఆ కారణాన్ని వివరిస్తాను.”  “ఇంతకుముందు కూడా అతడు కోపంతో ఇక్కడికి వచ్చి నిన్ను యుద్ధానికి ఆహ్వానించాడు. కానీ నువ్వు బయటకు రాగానే, అతడు నీ చేతిలో ఓడిపోయి, దెబ్బలు తింటూ అన్ని వైపులా పారిపోయాడు. నీ చేతిలో ఘోరంగా దెబ్బతిని, హింసించబడినప్పటికీ అతడు మళ్లీ నిన్ను సవాలు చేయడానికి ఇక్కడికి తిరిగి రావడం నా మనస్సులో పెద్ద అనుమానాన్ని రేకెత్తిస్తోంది. అతని గర్జన వెనుక ఉన్న గర్వం, పట్టుదల మరియు తీవ్రమైన వేగం చూస్తుంటే, అతడు తిరిగి రావడానికి గల కారణం ఎంతమాత్రం సామాన్యమైనది కాదనిపిస్తోంది. సుగ్రీవుడు ఒక బలమైన తోడు లేకుండా ఇక్కడికి వచ్చాడని నేను నమ్మడం లేదు. తను నమ్ముకున్న ఒక శక్తివంతమైన మద్దతు లభించింది కాబట్టే అతడు ఈ విధంగా గర్జిస్తున్నాడు.” “సహజంగానే ఆ వానరుడు సుగ్రీవుడు ఎంతో చతురుడు, అత్యంత వివేకవంతుడు. తన తోడు యొక్క బలాన్ని ముందే పరీక్షించకుండా అతడు ఎన్నటికీ ఇక్కడికి రాడు. ఓ వీరుడా! గతంలో యువరాజు అంగదుడు చెప్పిన మాటలను నేను విన్నాను. ఇప్పుడు నీకు ఏది శ్రేయస్కరమో అది నీకు చెబుతాను.”  “నీ తమ్ముడికి లభించిన ఆ ప్రసిద్ధ మిత్రుడు రాముడు. అతడు యుద్ధరంగంలో భయంకరమైన యోధుడు మరియు శత్రు సైన్యాలను నిర్మూలించేవాడు. యుగాంతంలో ఉద్భవించే ప్రళయాగ్నిలా అతడు ఉదయించాడు. అతడు సజ్జనులకు ఆశ్రయం ఇచ్చే కల్పవృక్షం, దుఃఖితులకు పరమ శరణ్యం, ఆర్తులను రక్షించేవాడు మరియు కీర్తికి ఏకైక నిలయం. అతడు లౌకిక, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాలు రెండూ తెలిసినవాడు, తండ్రి ఆజ్ఞకు బద్ధుడైనవాడు, పర్వతరాజైన హిమాలయాలు ఖనిజాలకు నిలయమైనట్లు అతడు సద్గుణాల గని.”  “కాబట్టి, యుద్ధవిద్యలలో అజేయుడు, అపరిమేయుడు అయిన ఆ మహాత్ముడైన రామునితో శత్రుత్వాన్ని పెంచుకోవడం నీకు తగదు. ఓ వీరయోధుడా! నీలో ఎలాంటి తప్పులు వెతకాలని గానీ, నీకు కీడు జరగాలని గానీ కోరుకోకనే నేను నీకు ఈ మాటలు చెబుతున్నాను. దయచేసి ఆలకించు, నేను చెప్పినట్లు చెయ్, ఇది నీ మేలు కోసమే చెబుతున్నాను. ఓ రాజా! ఆలస్యం చేయకుండా సుగ్రీవునికి యువరాజుగా పట్టాభిషేకం చెయ్. ఓ వీరుడా! ఇప్పుడు అమిత బలశాలిగా మారిన నీ తమ్ముడితో యుద్ధం చేయవద్దు.”  “నీకున్న ఈ పగను సుదూరంగా విసిరివేసి, రామునితో స్నేహాన్ని ఏర్పరచుకోవడం, సుగ్రీవునిపై గాఢమైన ఆప్యాయతను చూపడమే నీకు శ్రేయస్కరమని నేను భావిస్తున్నాను. వయసులో చిన్నవాడైన ఈ వానరుడు నీ తమ్ముడు, అతడిని నువ్వు ఆదరించాలి. అతడు ఇక్కడ ఉన్నా లేక దూరంగా ఉన్నా, అన్నిటికంటే మిన్నగా అతడు నీ రక్తసంబంధీకుడు. నాపై నీకు ప్రేమ ఉండి, నన్ను నీ శ్రేయోభిలాషిగా భావిస్తే, నేను ఎంతో ఆరాటంగా చెబుతున్న ఈ సలహాను స్వీకరించి, ధర్మాన్ని ఆచరించు."
16	తామేవం బ్రువతీం తారాం తారాధిపనిభాననామ్ | వాలీ నిర్భర్త్సయామాస వచనం చేదమబ్రవీత్ || ౧|| గర్జతోఽస్య చ సంరమ్భం భ్రాతుః శత్రోర్విశేషతః | మర్షయిష్యామ్యహం కేన కారణేన వరాననే || ౨|| అధర్షితానాం శూరాణాం సమరేష్వనివర్తినామ్ | ధర్షణామర్షణం భీరు మరణాదతిరిచ్యతే || ౩|| సోఢుం న చ సమర్థోఽహం యుద్ధకామస్య సంయుగే | సుగ్రీవస్య చ సంరమ్భం హీనగ్రీవస్య గర్జతః || ౪|| న చ కార్యో విషాదస్తే రాఘవం ప్రతి మత్కృతే | ధర్మజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ కథం పాపం కరిష్యతి || ౫|| నివర్తస్వ సహ స్త్రీభిః కథం భూయోఽనుగచ్ఛసి | సౌహృదం దర్శితం తారే మయి భక్తిః కృతా త్వయా || ౬|| ప్రతియోత్స్యామ్యహం గత్వా సుగ్రీవం జహి సమ్భ్రమమ్ | దర్పం చాస్య వినేష్యామి న చ ప్రాణైర్విమోక్ష్యతే || ౭|| శాపితాసి మమ ప్రాణైర్నివర్తస్వ జయేన చ | అహం జిత్వా నివర్తిష్యే తమలం భ్రాతరం రణే || ౮|| తం తు తారా పరిష్వజ్య వాలినం ప్రియవాదినీ | చకార రుదతీ మన్దం దక్షిణా సా ప్రదక్షిణమ్ || ౯|| తతః స్వస్త్యయనం కృత్వా మన్త్రవద్విజయైషిణీ | అన్తఃపురం సహ స్త్రీభిః ప్రవిష్టా శోకమోహితా || ౧౦|| ప్రవిష్టాయాం తు తారాయాం సహ స్త్రీభిః స్వమాలయమ్ | నగరాన్నిర్యయౌ క్రుద్ధో మహాసర్ప ఇవ శ్వసన్ || ౧౧|| స నిఃశ్వస్య మహావేగో వాలీ పరమరోషణః | సర్వతశ్చారయన్దృష్టిం శత్రుదర్శనకాఙ్క్షయా || ౧౨|| స దదర్శ తతః శ్రీమాన్సుగ్రీవం హేమపిఙ్గలమ్ | సుసంవీతమవష్టబ్ధం దీప్యమానమివానలమ్ || ౧౩|| స తం దృష్ట్వా మహావీర్యం సుగ్రీవం పర్యవస్థితమ్ | గాఢం పరిదధే వాసో వాలీ పరమరోషణః || ౧౪|| స వాలీ గాఢసంవీతో ముష్టిముద్యమ్య వీర్యవాన్ | సుగ్రీవమేవాభిముఖో యయౌ యోద్ధుం కృతక్షణః || ౧౫|| శ్లిష్టముష్టిం సముద్యమ్య సంరబ్ధతరమాగతః | సుగ్రీవోఽపి సముద్దిశ్య వాలినం హేమమాలినమ్ || ౧౬|| తం వాలీ క్రోధతామ్రాక్షః సుగ్రీవం రణపణ్డితమ్ | ఆపతన్తం మహావేగమిదం వచనమబ్రవీత్ || ౧౭|| ఏష ముష్టిర్మయా బద్ధో గాఢః సునిహితాఙ్గులిః | మయా వేగవిముక్తస్తే ప్రాణానాదాయ యాస్యతి || ౧౮|| ఏవముక్తస్తు సుగ్రీవః క్రుద్ధో వాలినమబ్రవీత్ | తవైవ చ హరన్ప్రాణాన్ముష్టిః పతతు మూర్ధని || ౧౯|| తాడితస్తేన సఙ్క్రుద్ధః సమభిక్రమ్య వేగతః | అభవచ్ఛోణితోద్గారీ సోత్పీడ ఇవ పర్వతః || ౨౦|| సుగ్రీవేణ తు నిఃసఙ్గం సాలముత్పాట్య తేజసా | గాత్రేష్వభిహతో వాలీ వజ్రేణేవ మహాగిరిః || ౨౧|| స తు వాలీ ప్రచరితః సాలతాడనవిహ్వలః | గురుభారసమాక్రాన్తా సాగరే నౌరివాభవత్ || ౨౨|| తౌ భీమబలవిక్రాన్తౌ సుపర్ణసమవేగినౌ | ప్రవృద్ధౌ ఘోరవపుషౌ చన్ద్రసూర్యావివామ్బరే || ౨౩|| వాలినా భగ్నదర్పస్తు సుగ్రీవో మన్దవిక్రమః | వాలినం ప్రతి సామర్షో దర్శయామాస లాఘవమ్ || ౨౪|| తతో ధనుషి సన్ధాయ శరమాశీవిషోపమమ్ | రాఘవేణ మహాబాణో వాలివక్షసి పాతితః || ౨౫|| వేగేనాభిహతో వాలీ నిపపాత మహీతలే || ౨౬|| అథోక్షితః శోణితతోయవిస్రవైః సుపుష్పితాశోక ఇవానిలోద్ధతః | విచేతనో వాసవసూనురాహవే ప్రభ్రంశితేన్ద్రధ్వజవత్క్షితిం గతః || ౨౭||	27	411
నక్షత్రాల నాథుడైన చంద్రునిలా ప్రకాశించే ముఖం కలిగి, ఈ విధంగా మాట్లాడుతున్న తారతో వాలి ఎగతాళిగా నవ్వుతూ ఈ మాటలు పలికాడు:  "ఓ సుందరవదనా! ముఖ్యంగా నా శత్రువైన నా తమ్ముడి వేగాన్ని, గర్జనలను నేను ఎందుకు సహించాలి? ఓ భీరురాలా! ఎన్నడూ అవమానాన్ని ఎరుగని, యుద్ధరంగం నుండి వెనుతిరగని వీరయోధులకు, అవమానాన్ని భరించడం అనేది మరణం కంటే చాలా భయంకరమైనది. యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో ఇక్కడికి వచ్చిన ఈ పొట్టి మెడ గల సుగ్రీవుని అహంకారాన్ని, గర్జనలను నేను ఎంతమాత్రం సహించలేను.”  రాఘవుని (రాముని) విషయంలో నువ్వు నా కోసం అస్సలు దుఃఖించవలసిన అవసరం లేదు. ధర్మం తెలిసినవాడు, కృతజ్ఞత గలవాడు అయిన ఆ రాముడు ఎప్పుడైనా పాపపు చర్యకు ఒడిగడతాడా? నువ్వు ఇతర స్త్రీలతో కలిసి లోపలికి వెళ్ళు. ఇంకా ఎందుకు నన్ను అనుసరిస్తున్నావు? ఓ తారా! నాపై నీకున్న ఆప్యాయత, భక్తి నిరూపించబడ్డాయి. నేను వెళ్లి సుగ్రీవుడితో యుద్ధం చేస్తాను; నీ ఆందోళనను విడిచిపెట్టు. నేను అతని గర్వాన్ని అణచుతాను, కానీ అతని ప్రాణాలు తీయను. నా ప్రాణాల సాక్షిగా నిన్ను వేడుకుంటున్నాను, నా విజయ కాంక్షతో నువ్వు ఇప్పుడు వెనుకకు వెళ్ళు. యుద్ధంలో ఆ నా తమ్ముడిని పూర్తిగా ఓడించి, నేను తిరిగి వస్తాను."  మధురంగా మాట్లాడే, వివేకవంతురాలైన తార వాలిని కౌగిలించుకుని, మెల్లగా రోదిస్తూ అతని చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేసింది. ఆపై మంత్రోక్తంగా అతని క్షేమ ప్రయాణం కోసం మంగళ కర్మలు నిర్వహించి, అతని విజయాన్ని కోరుకుంటూ, తీవ్ర దుఃఖంతో మునిగిపోయి ఇతర స్త్రీలతో కలిసి అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించింది. తార ఇతర మహిళలతో కలిసి అంతఃపురంలోకి వెళ్ళిన తర్వాత, వాలి ఒక పెద్ద సర్పంలా బుసలు కొడుతూ, తీవ్ర క్రోధంతో నగరం నుండి వెలుపలికి దూసుకువచ్చాడు.  దీర్ఘంగా శ్వాస పీలుస్తూ, అత్యంత వేగంతో కదులుతూ, అమిత ఆగ్రహంతో ఉన్న ఆ వాలి తన శత్రువును చూడాలనే ఆరాటంతో తన చూపులను అన్ని వైపులా సారించాడు. అప్పుడు తేజోవంతుడైన వాలికి, బంగారు ఛాయ కలిగి, నడుముకు వస్త్రాన్ని గట్టిగా బిగగట్టి, దృఢంగా నిలబడి, అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్న సుగ్రీవుడు కనిపించాడు. అత్యంత శక్తిమంతుడైన సుగ్రీవుడు సిద్ధంగా నిలబడటం చూసి, తీవ్ర కోపంతో ఉన్న వాలి తన వస్త్రాలను మరింత గట్టిగా బిగించుకున్నాడు. తన వస్త్రాలను బిగగట్టి, పిడికిలిని పైకెత్తి, ఆ వీర వాలి యుద్ధం చేయడానికి నేరుగా సుగ్రీవుని వైపు దూసుకెళ్లాడు. తన పిడికిలిని గట్టిగా బిగించి పైకెత్తి, సుగ్రీవుడు కూడా బంగారు హారాన్ని ధరించిన వాలి వైపు మరింత తీవ్రమైన ఆగ్రహంతో ముందుకు సాగాడు. కోపంతో కళ్లు ఎర్రబడిన వాలి, అత్యంత వేగంతో ముందుకు దూకుతూ, యుద్ధవిద్యల్లో నిపుణుడైన సుగ్రీవుడితో ఈ మాటలు అన్నాడు:  "నా ఈ పిడికిలి వేళ్లు గట్టిగా బిగించబడి ఉన్నాయి. పూర్తి శక్తితో నీపైకి దూసుకువచ్చే నా ఈ దెబ్బ, నీ ప్రాణాలను తీసిన తర్వాతే వెనుతిరుగుతుంది!"  అలా అనగా, ఆగ్రహించిన సుగ్రీవుడు వాలితో ఇలా అన్నాడు: "ఆ పిడికిలి దెబ్బ నీ తలపైనే పడి, నీ ప్రాణాలనే తీసివేయుగాక!"  సుగ్రీవుని చేత బలంగా కొట్టబడిన అత్యంత క్రోధోన్మత్తుడైన వాలి వేగంతో ముందుకు దూకాడు; అతడు ఎరుపు రంగు ప్రవాహాలను చిమ్మే పర్వతంలా రక్తాన్ని కక్కడం ప్రారంభించాడు. అప్పుడు సుగ్రీవుడు తన బలంతో ఒక సాల వృక్షాన్ని పెకలించి, దానితో వాలి అవయవాలపై దారుణంగా కొట్టాడు, అది చూసేందుకు పిడుగుపాటుకు గురైన ఒక మహాపర్వతంలా అనిపించింది. ఆ సాల వృక్షపు దెబ్బకు వాలి తీవ్ర కలత చెంది, అమితమైన బరువుతో నిండి సముద్రంలో ఊగిసలాడే ఓడలా తూలిపోయాడు.  భయంకరమైన బలం, పరాక్రమం కలిగిన ఆ ఇద్దరూ గరుడుని వేగంతో కదిలారు; భీకర రూపాలు కలిగిన వారు, ఆకాశంలో సూర్యచంద్రులు పరస్పరం ఢీకొంటున్నట్లుగా కనిపించారు. వాలి చేతిలో తన గర్వం అణగిపోయి, బలం క్షీణిస్తున్నప్పటికీ, పగతో రగిలిపోతున్న సుగ్రీవుడు వాలికి బదులుగా అద్భుతమైన చురుకుదనాన్ని ప్రదర్శించాడు.  అప్పుడు, విషసర్పం లాంటి ఒక భయంకరమైన బాణాన్ని తన ధనస్సుకు సంధించి, రాఘవుడు (రాముడు) ఆ మహా అస్త్రాన్ని వదిలాడు, అది నేరుగా వెళ్లి వాలి వక్షస్థలం (రొమ్ము) పై పడింది. ఆ బాణపు అపారమైన వేగానికి నేలకూలిన వాలి, భూమిపై బలంగా పడిపోయాడు. ప్రవహిస్తున్న రక్తపు ధారలతో తడిసిపోయిన వాలి, గాలి వానకు పెకలించబడిన నిండుగా పూసిన అశోక వృక్షంలా యుద్ధరంగంలో కూలిపోయాడు. దేవేంద్రుని కుమారుడైన ఆ వాలి స్పృహ తప్పి, నేలకూలిన ఇంద్రధ్వజం (ఇంద్రుని జెండా) లా భూమిపై పడి ఉన్నాడు.
17	తతః శరేణాభిహతో రామేణ రణకర్కశః | పపాత సహసా వాలీ నికృత్త ఇవ పాదపః || ౧|| స భూమౌ న్యస్తసర్వాఙ్గస్తప్తకాఞ్చనభూషణః | అపతద్దేవరాజస్య ముక్తరశ్మిరివ ధ్వజః || ౨|| తస్మిన్నిపతితే భూమౌ హర్యృషాణాం గణేశ్వరే | నష్టచన్ద్రమివ వ్యోమ న వ్యరాజత భూతలమ్ || ౩|| భూమౌ నిపతితస్యాపి తస్య దేహం మహాత్మనః | న శ్రీర్జహాతి న ప్రాణా న తేజో న పరాక్రమః || ౪|| శక్రదత్తా వరా మాలా కాఞ్చనీ రత్నభూషితా | దధార హరిముఖ్యస్య ప్రాణాంస్తేజః శ్రియం చ సా || ౫|| స తయా మాలయా వీరో హైమయా హరియూథపః | సన్ధ్యానుగతపర్యన్తః పయోధర ఇవాభవత్ || ౬|| తస్య మాలా చ దేహశ్చ మర్మఘాతీ చ యః శరః | త్రిధేవ రచితా లక్ష్మీః పతితస్యాపి శోభతే || ౭|| తదస్త్రం తస్య వీరస్య స్వర్గమార్గప్రభావనమ్ | రామబాణాసనక్షిప్తమావహత్పరమాం గతిమ్ || ౮|| తం తథా పతితం సఙ్ఖ్యే గతార్చిషమివానలమ్ | యయాతిమివ పుణ్యాన్తే దేవలోకాత్పరిచ్యుతమ్ || ౯|| ఆదిత్యమివ కాలేన యుగాన్తే భువి పాతితమ్ | మహేన్ద్రమివ దుర్ధర్షం మహేన్ద్రమివ దుఃసహమ్ || ౧౦|| మహేన్ద్రపుత్రం పతితం వాలినం హేమమాలినమ్ | సింహోరస్కం మహాబాహుం దీప్తాస్యం హరిలోచనమ్ | లక్ష్మణానుగతో రామో దదర్శోపససర్ప చ || ౧౧|| స దృష్ట్వా రాఘవం వాలీ లక్ష్మణం చ మహాబలమ్ | అబ్రవీత్ప్రశ్రితం వాక్యం పరుషం ధర్మసంహితమ్ || ౧౨|| పరాఙ్ముఖవధం కృత్వా కో ను ప్రాప్తస్త్వయా గుణః | యదహం యుద్ధసంరబ్ధస్త్వత్కృతే నిధనం గతః || ౧౩|| కులీనః సత్త్వసమ్పన్నస్తేజస్వీ చరితవ్రతః | రామః కరుణవేదీ చ ప్రజానాం చ హితే రతః || ౧౪|| సానుక్రోశో మహోత్సాహః సమయజ్ఞో దృఢవ్రతః | ఇతి తే సర్వభూతాని కథయన్తి యశో భువి || ౧౫|| తాన్గుణాన్సమ్ప్రధార్యాహమగ్ర్యం చాభిజనం తవ | తారయా ప్రతిషిద్ధః సన్సుగ్రీవేణ సమాగతః || ౧౬|| న మామన్యేన సంరబ్ధం ప్రమత్తం వేద్ధుమర్హసి | ఇతి మే బుద్ధిరుత్పన్నా బభూవాదర్శనే తవ || ౧౭|| న త్వాం వినిహతాత్మానం ధర్మధ్వజమధార్మికమ్ | జానే పాపసమాచారం తృణైః కూపమివావృతమ్ || ౧౮|| సతాం వేషధరం పాపం ప్రచ్ఛన్నమివ పావకమ్ | నాహం త్వామభిజానాని ధర్మచ్ఛద్మాభిసంవృతమ్ || ౧౯|| విషయే వా పురే వా తే యదా నాపకరోమ్యహమ్ | న చ త్వాం ప్రతిజానేఽహం కస్మాత్త్వం హంస్యకిల్బిషమ్ || ౨౦|| ఫలమూలాశనం నిత్యం వానరం వనగోచరమ్ | మామిహాప్రతియుధ్యన్తమన్యేన చ సమాగతమ్ || ౨౧|| త్వం నరాధిపతేః పుత్రః ప్రతీతః ప్రియదర్శనః | లిఙ్గమప్యస్తి తే రాజన్దృశ్యతే ధర్మసంహితమ్ || ౨౨|| కః క్షత్రియకులే జాతః శ్రుతవాన్నష్టసంశయః | ధర్మలిఙ్గ ప్రతిచ్ఛన్నః క్రూరం కర్మ సమాచరేత్ || ౨౩|| రామ రాజకులే జాతో ధర్మవానితి విశ్రుతః | అభవ్యో భవ్యరూపేణ కిమర్థం పరిధావసి || ౨౪|| సామ దానం క్షమా ధర్మః సత్యం ధృతిపరాక్రమౌ | పార్థివానాం గుణా రాజన్దణ్డశ్చాప్యపకారిషు || ౨౫|| వయం వనచరా రామ మృగా మూలఫలాశనాః | ఏషా ప్రకృతిరస్మాకం పురుషస్త్వం నరేశ్వరః || ౨౬|| భూమిర్హిరణ్యం రూప్యం చ నిగ్రహే కారణాని చ | తత్ర కస్తే వనే లోభో మదీయేషు ఫలేషు వా || ౨౭|| నయశ్చ వినయశ్చోభౌ నిగ్రహానుగ్రహావపి | రాజవృత్తిరసఙ్కీర్ణా న నృపాః కామవృత్తయః || ౨౮|| త్వం తు కామప్రధానశ్చ కోపనశ్చానవస్థితః | రాజవృత్తైశ్చ సఙ్కీర్ణః శరాసనపరాయణః || ౨౯|| న తేఽస్త్యపచితిర్ధర్మే నార్థే బుద్ధిరవస్థితా | ఇన్ద్రియైః కామవృత్తః సన్కృష్యసే మనుజేశ్వర || ౩౦|| హత్వా బాణేన కాకుత్స్థ మామిహానపరాధినమ్ | కిం వక్ష్యసి సతాం మధ్యే కర్మ కృత్వా జుగుప్సితమ్ || ౩౧|| రాజహా బ్రహ్మహా గోఘ్నశ్చోరః ప్రాణివధే రతః | నాస్తికః పరివేత్తా చ సర్వే నిరయగామినః || ౩౨|| అధార్యం చర్మ మే సద్భీ రోమాణ్యస్థి చ వర్జితమ్ | అభక్ష్యాణి చ మాంసాని త్వద్విధైర్ధర్మచారిభిః || ౩౩|| పఞ్చ పఞ్చనఖా భక్ష్యా బ్రహ్మక్షత్రేణ రాఘవ | శల్యకః శ్వావిధో గోధా శశః కూర్మశ్చ పఞ్చమః || ౩౪|| చర్మ చాస్థి చ మే రాజన్న స్పృశన్తి మనీషిణః | అభక్ష్యాణి చ మాంసాని సోఽహం పఞ్చనఖో హతః || ౩౫|| త్వయా నాథేన కాకుత్స్థ న సనాథా వసున్ధరా | ప్రమదా శీలసమ్పన్నా ధూర్తేన పతితా యథా || ౩౬|| శఠో నైకృతికః క్షుద్రో మిథ్యా ప్రశ్రితమానసః | కథం దశరథేన త్వం జాతః పాపో మహాత్మనా || ౩౭|| ఛిన్నచారిత్ర్యకక్ష్యేణ సతాం ధర్మాతివర్తినా | త్యక్తధర్మాఙ్కుశేనాహం నిహతో రామహస్తినా || ౩౮|| దృశ్యమానస్తు యుధ్యేథా మయా యుధి నృపాత్మజ | అద్య వైవస్వతం దేవం పశ్యేస్త్వం నిహతో మయా || ౩౯|| త్వయాదృశ్యేన తు రణే నిహతోఽహం దురాసదః | ప్రసుప్తః పన్నగేనేవ నరః పానవశం గతః || ౪౦|| సుగ్రీవప్రియకామేన యదహం నిహతస్త్వయా | కణ్ఠే బద్ధ్వా ప్రదద్యాం తేఽనిహతం రావణం రణే || ౪౧|| న్యస్తాం సాగరతోయే వా పాతాలే వాపి మైథిలీమ్ | జానయేయం తవాదేశాచ్ఛ్వేతామశ్వతరీమ్ ఇవ || ౪౨|| యుక్తం యత్ప్రప్నుయాద్రాజ్యం సుగ్రీవః స్వర్గతే మయి | అయుక్తం యదధర్మేణ త్వయాహం నిహతో రణే || ౪౩|| కామమేవంవిధం లోకః కాలేన వినియుజ్యతే | క్షమం చేద్భవతా ప్రాప్తముత్తరం సాధు చిన్త్యతామ్ || ౪౪|| ఇత్యేవముక్త్వా పరిశుష్కవక్త్రః శరాభిఘాతాద్వ్యథితో మహాత్మా | సమీక్ష్య రామం రవిసంనికాశం తూష్ణీం బభూవామరరాజసూనుః || ౪౫||	45	456
అప్పుడు, రాముని బాణపు దెబ్బకు తట్టుకోలేక, యుద్ధంలో భయంకరమైనవాడైన ఆ వాలి—వేర్లతో సహా నరికివేయబడిన వృక్షంలా హఠాత్తుగా కూలిపోయాడు. మేలిమి బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన తన సమస్త అవయవాలను చాపి అతడు భూమిపై పడిపోవడం, తాడు తెగిపోయిన దేవేంద్రుని నిరుపమమైన విజయధ్వజం (జెండా) నేలకూలినట్లుగా ఉంది. వానరులకు, ఎలుగుబంట్లకు నాథుడైన ఆ వాలి భూమిపై పడగానే, ఆ భూమండలమే తన కాంతిని కోల్పోయి, చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా మారిపోయింది.  అతడు భూమిపై పడి ఉన్నప్పటికీ, ఆ మహాత్ముని శరీరం నుండి కాంతి గానీ, ప్రాణం గానీ, తేజస్సు గానీ, పరాక్రమం గానీ విడిచిపోలేదు. దేవేంద్రుడు అతనికి బహుకరించినట్టి, నవరత్నాలతో పొదగబడినట్టి ఆ అద్భుత దివ్య బంగారు హారము ఆ వానరరాజు యొక్క ప్రాణవాయువులను, తేజస్సును, రాజసాన్ని కాపాడింది. ఆ బంగారు హారాన్ని ధరించిన ఆ వానర సేనాధిపతి, సంధ్యా సమయపు వెలుగులతో అంచులు మెరిసిపోతున్న ఒక భారీ మేఘమాలలా కనిపించాడు.  అతని మెడలోని ఆ హారము, అతని శరీరం, మరియు అతని మర్మస్థానాలను చీల్చిన ఆ బాణము—ఈ మూడూ కలిసి అతడు కింద పడి ఉన్నప్పటికీ ఒక అద్భుతమైన త్రివిధ సౌందర్యాన్ని సంతరింపజేశాయి. రాముని ధనస్సు నుండి వెలువడిన ఆ అస్త్రం ఆ వీరునికి స్వర్గలోక మార్గాన్ని సుగమం చేసి, అతనికి అత్యున్నతమైన ఆధ్యాత్మిక గమ్యాన్ని (పుణ్యలోకాలను) చేకూర్చింది. రాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి సమీపించి, మంటలు ఆరిపోయిన అగ్నిలా, లేదా పుణ్యం క్షీణించడంతో స్వర్గలోకం నుండి భూమిపైకి పడిపోయిన యయాతి మహారాజులా యుద్ధంలో కూలిపోయిన ఆ వాలిని నిశితంగా చూశాడు.  యుగాంతంలో కాలపురుషుని చేత భూమిపైకి దించబడిన సూర్యునిలా అతడు కనిపించాడు. దేవేంద్రునిలాగే అజేయుడు, శత్రువులకు లొంగనివాడు అయిన ఆ మహేంద్ర పుత్రుడు వాలి—బంగారు హారాన్ని ధరించి, సింహము వంటి విశాలమైన రొమ్ము, బలమైన బాహువులు, ప్రకాశవంతమైన ముఖము, మరియు వానర కన్నులతో నిగృహీతుడై కింద పడి ఉన్నాడు. రాముడు అతనిని సమీపించి, అతని చెంత నిలబడ్డాడు. రాఘవుడిని (రాముడిని) మరియు అత్యంత పరాక్రమవంతుడైన లక్ష్మణుడిని చూసిన వాలి, పైకి వినయంగా కనిపిస్తున్నప్పటికీ ఎంతో కఠినమైనవి, మరియు ధర్మబద్ధమైన వాదనలతో నిండినట్టి మాటలతో వారిని ఇలా ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు:  "నీ వైపు చూడకుండా, పరాఙ్ముఖుడై (వెనుకకు తిరిగి) ఉన్న ఒక వ్యక్తిని కొట్టడం ద్వారా నువ్వు సాధించిన ధర్మం గానీ, కీర్తి గానీ ఏమిటి? నేను వేరొకరితో తీవ్రమైన ద్వంద్వ యుద్ధంలో మునిగి ఉండగా, నీ వల్ల నేను మరణాన్ని పొందాల్సి వచ్చింది. 'రాముడు ఉన్నత వంశంలో జన్మించినవాడు, బలశాలి, తేజోవంతుడు, దృఢ వ్రతుడు, దయామయుడు మరియు తన ప్రజల శ్రేయస్సు కోసమే నిరంతరం పాటుపడేవాడు' అని ఈ భూమిపై ఉన్న సమస్త ప్రాణులూ నిన్ను ప్రశంసిస్తాయి. 'ఆయన కరుణామయుడు, అమిత ఉత్సాహవంతుడు, సమయానుకూలమైన వివేకం తెలిసినవాడు మరియు తన నిశ్చయాలలో స్థిరంగా ఉండేవాడు' అని వారు చెబుతారు. ఇటువంటి సద్గుణాలను, నీ పవిత్రమైన వంశాన్ని మనస్సులో తలచుకునే, నేను తార చేసిన హెచ్చరికలను పక్కనపెట్టి సుగ్రీవుడిని ఎదుర్కోవడానికి వచ్చాను.  'నేను వేరొకరితో యుద్ధంలో నిమగ్నమై, పూర్తిగా అజాగ్రత్తగా ఉన్న సమయంలో, నన్ను అతడు కచ్చితంగా కొట్టడు' అని నా మనస్సులో భావించాను. నువ్వు నా కంటికి కనిపించకుండా దాక్కున్నావు కాబట్టే నాలో ఈ ఆలోచన వచ్చింది. తన ఆత్మను తనే చంపుకునేవాడివి, ధర్మధ్వజాన్ని పైకెత్తి అధర్మానికి ఒడిగట్టే కపటబుద్ధివి, మరియు గడ్డితో కప్పబడిన నూతి లాంటి పాపాత్ముడివి నువ్వని నాకు తెలియదు. బూడిదతో కప్పబడిన అగ్నిలా, ధర్మం అనే ముసుగులో దాగివున్న దుర్మార్గుడివని నిన్ను నేను గుర్తించలేకపోయాను. నీ రాజ్యానికి గానీ, నీ నగరానికి గానీ నేను ఎలాంటి హాని చేయనప్పుడు, నీపై ఎన్నడూ శత్రుత్వాన్ని ప్రదర్శించనప్పుడు—నిరపరాధినైన నన్ను నువ్వు ఏ కారణంతో చంపావు?” “నేను అడవిలో నివసించే ఒక సాధారణ వానరుడిని, నిరంతరం పండ్లు, దుంపలు తింటూ బతికేవాడిని. నేను ఇక్కడ నీతో యుద్ధం కూడా చేయడం లేదు, కేవలం వేరొకరితో పోరాడుతున్నాను. నువ్వు ఒక రాజు కుమారుడివి, కీర్తిమంతుడివి, చూడటానికి ఎంతో ప్రసన్నంగా ఉండేవాడివి. ఓ రాజా! నువ్వు ధర్మనిష్ఠ గలవాడివి అనడానికి బాహ్య సంకేతాలను (సన్యాసి/రాజ చిహ్నాలను) కూడా ధరించావు. క్షత్రియ వంశంలో పుట్టి, శాస్త్రాలు చదువుకుని, ఎటువంటి సందేహాలు లేని ఏ వ్యక్తి అయినా, ఇలా ధర్మం వెనుక దాక్కుని ఇంతటి క్రూరమైన చర్యకు ఒడిగడతాడా? ఓ రామా! నువ్వు రాజకుటుంబంలో పుట్టి, ధర్మాత్ముడిగా లోక ప్రసిద్ధి చెందావు. మరి అటువంటప్పుడు, ఉన్నతమైన రూపంలో ఉంటూ ఒక అధర్మాత్ముడిలా ఎందుకు సంచరిస్తున్నావు?” “సామం, దానం, క్షమ, ధర్మం, సత్యం, ధైర్యం మరియు పరాక్రమం—ఇవే రాజుల యొక్క గుణాలు ఓ రాజా! వీటితో పాటు తప్పు చేసినవారిని శిక్షించడం కూడా రాజుల విధి. రామా, మేము అడవిలో నివసించే వన్యప్రాణులం, పండ్లు, దుంపలు తినే జంతువులం. అది మా సహజ స్వభావం. కానీ నువ్వు ఒక మనుష్యుడివి, మానవలోకానికి రాజువు. భూమి, బంగారం, వెండి—ఇవి మాత్రమే యుద్ధానికి, ఆక్రమణకు లేదా శిక్షకు తగిన కారణాలు అవుతాయి. ఈ అడవిలో గానీ, నా ఆధీనంలో ఉన్న ఈ వన్య ఫలాలపై గానీ నీకు ఎలాంటి లోభం (దురాశ) ఉంటుంది? రాజనీతి, క్రమశిక్షణ, నిగ్రహం మరియు అనుగ్రహం చూపడం—ఇవే రాజుల యొక్క నిష్కల్మషమైన విధులు. నిజమైన రాజులు తమ ఇష్టానుసారంగా గానీ, స్వంత కోరికల కోసం గానీ ప్రవర్తించరు.”  “కానీ నువ్వు మాత్రం కేవలం నీ కోరికల చేత నడిపించబడుతున్నావు; నువ్వు స్వల్ప కోపిష్టివి, చంచలుడివి, రాజ మర్యాదలను ఉల్లంఘించేవాడివి మరియు కేవలం నీ ధనస్సుపైనే ఆధారపడేవాడివి. నీకు ధర్మంపై గౌరవం లేదు, నీ బుద్ధి నైతిక విలువలకు కట్టుబడి లేదు. ఓ నరనాథా! ఇంద్రియాలకు దాసుడవై, నువ్వు నీ ఇష్టానుసారం కొట్టుకుపోతున్నావు. ఇక్కడ పూర్తిగా నిరపరాధినైన నన్ను బాణంతో సంహరించి, ఇంతటి నీచమైన కార్యాన్ని చేసిన తర్వాత, నువ్వు సజ్జనుల సభలో ఏమి సమాధానం చెబుతావు?”  “రాజహంతకుడు, బ్రహ్మహంతకుడు, గోహంతకుడు, దొంగ, ప్రాణులను చంపడంలో ఆనందించేవాడు, నాస్తికుడు, మరియు అన్న కంటే ముందే వివాహం చేసుకునే తమ్ముడు (పరివేత్త)—వీరందరూ నరకానికి పోతారు. నా చర్మం సజ్జనులు ధరించడానికి వీలు లేనిది, నా రోమాలు మరియు ఎముకలు వారి చేత తిరస్కరించబడేవి, మరియు నా మాంసం నీలాంటి ధర్మాత్ములకు ఎంతమాత్రం తినదగినది కాదు.” “ఓ రాఘవా! బ్రాహ్మణులకు, క్షత్రియులకు కేవలం ఐదు రకాల ఐదు గోళ్లు ఉన్న జంతువులు (పంచనఖములు) మాత్రమే ఆహారంగా శాస్త్ర సమ్మతం: ముళ్లపంది, ఏదుపంది, ఉడుము, కుందేలు, మరియు ఐదవది తాబేలు. జ్ఞానులైన వారు నా చర్మాన్ని గానీ, ఎముకలను గానీ తాకరు ఓ రాజా! నా మాంసం పూర్తిగా నిషిద్ధం; అయినప్పటికీ ఐదు గోళ్లు ఉన్న ఒక వానరుడినైన నన్ను నువ్వు సంహరించావు. ఓ కాకుత్స్థ రామా! నిన్ను రాజుగా పొందిన ఈ భూమికి ఒక నిజమైన రక్షకుడు లభించలేదు. ఇది ఒక ఉత్తమ శీలము కలిగిన కులీన వనైత (స్త్రీ) ఒక వంచకుడైన ధూర్తుడి చేతిలో పడినట్లుగా ఉంది.” “మహాత్ముడైన దశరథ మహారాజుకు—ఇంతటి కపటమైన, ద్రోహపూరితమైన, నీచమైన ఆలోచనలు ఉంటూ, పైకి వినయంగా నటించే నువ్వు ఎలా జన్మించావు? సత్ప్రవర్తన అనే కంచెలను తెంపి, సజ్జనుల ధర్మాన్ని ఉల్లంఘించి, నైతిక చట్టం అనే అంకుశాన్ని విసిరివేసిన రాముడు అనే ఒక మదగజం చేతిలో నేను తొక్కబడి, నాశనమయ్యాను. ఓ యువరాజా! నువ్వు నా ముందుకు వచ్చి, నాకు కనిపిస్తూ నాతో పోరాడి ఉంటే, ఈరోజు నువ్వు నా చేతిలో చనిపోయి యమధర్మరాజును చూసి ఉండేవాడివి. కానీ, ఎవరికీ లొంగని నన్ను, గాఢ నిద్రలో లేదా మత్తులో ఉన్న మనిషిని విషసర్పం కరిచినట్లుగా, నువ్వు నాకు కనిపించకుండా దాక్కుని యుద్ధంలో సంహరించావు.” “కేవలం సుగ్రీవుడిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికే నువ్వు నన్ను చంపి ఉంటే, ఎవరి చేతిలోనూ ఓడిపోని ఆ రావణుడిని యుద్ధంలో అతని మెడకు తాడు కట్టి, బంధించి నీ ముందుకు తీసుకువచ్చి ఉండేవాడిని. నీ ధర్మపత్ని మైథిలి (సీత) సముద్ర గర్భంలో దాచబడి ఉన్నా లేదా పాతాళలోకంలో ఉన్నా, ఒక తెల్లటి కంచర గాడిదను తీసుకువచ్చినట్లుగా, నీ ఆజ్ఞపై నేను ఆమెను తిరిగి తీసుకువచ్చి ఉండేవాడిని. నేను స్వర్గానికి వెళ్ళిన తర్వాత సుగ్రీవుడు ఈ రాజ్యాన్ని పొందడం పూర్తిగా ధర్మబద్ధం; కానీ నువ్వు నన్ను యుద్ధంలో అధర్మంగా సంహరించడం మాత్రం పూర్తిగా అధర్మం. ఏదేమైనా, ఈ లోకమంతా కాలం యొక్క అంతిమ శక్తి చేత నడిపించబడుతుంది, కానీ నా ఈ ప్రశ్నలకు నీ వద్ద సరైన సమాధానం ఉంటే, నువ్వు ఒక మంచి సమాధానాన్ని ఆలోచించుకుంటే మంచిది."  ఈ విధంగా మాట్లాడిన తర్వాత, బాణపు దెబ్బకు నోరు పూర్తిగా ఎండిపోగా, అతని గొప్ప ఆత్మ తీవ్ర వేదనను అనుభవిస్తుండగా, ఆ దేవేంద్ర పుత్రుడైన వాలి—సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్న రాముని వైపు నేరుగా చూస్తూ పూర్తిగా మౌనంలోకి జారిపోయాడు.

                 ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే కిష్కింధాకాండే పఞ్చమ: భాగ: