కిష్కింధాకాండము - భాగము – 8

 కిష్కింధాకాండము - భాగము – 8

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
25	సుగ్రీవం చైవ తారాం చ సాఙ్గదం సహలక్ష్మణః| సమానశోకః కాకుత్స్థ స్సాన్త్వయన్నిదమబ్రవీత్ || ౧|| న శోకపరితాపేన శ్రేయసా యుజ్యతే మృతః | యదత్రానన్తరం కార్యం తత్సమాధాతుమర్హథ || ౨|| లోకవృత్తమనుష్ఠేయం కృతం వో బాష్పమోక్షణమ్ | న కాలాదుత్తరం కిం చిత్కర్మ శక్యముపాసితుమ్ || ౩|| నియతిః కారణం లోకే నియతిః కర్మసాధనమ్ | నియతిః సర్వభూతానాం నియోగేష్విహ కారణమ్ || ౪|| న కర్తా కస్య చిత్కశ్చిన్నియోగే చాపి నేశ్వరః | స్వభావే వర్తతే లోకస్తస్య కాలః పరాయణమ్ || ౫|| న కాలః కాలమత్యేతి న కాలః పరిహీయతే | స్వభావం వా సమాసాద్య న కశ్ చిదతివర్తతే || ౬|| న కాలస్యాస్తి బన్ధుత్వం న హేతుర్న పరాక్రమః | న మిత్రజ్ఞాతిసమ్బన్ధః కారణం నాత్మనో వశః || ౭|| కిం తు కాల పరీణామో ద్రష్టవ్యః సాధు పశ్యతా | ధర్మశ్చార్థశ్చ కామశ్చ కాలక్రమసమాహితాః || ౮|| ఇతః స్వాం ప్రకృతిం వాలీ గతః ప్రాప్తః క్రియాఫలమ్ | ధర్మార్థకామసంయోగైః పవిత్రం ప్లవగేశ్వర || ౯|| స్వధర్మస్య చ సంయోగాజ్జితస్తేన మహాత్మనా | స్వర్గః పరిగృహీతశ్చ ప్రాణానపరిరక్షతా || ౧౦|| ఏషా వై నియతిః శ్రేష్ఠా యాం గతో హరియూథపః | తదలం పరితాపేన ప్రాప్తకాలముపాస్యతామ్ || ౧౧|| వచనాన్తే తు రామస్య లక్ష్మణః పరవీరహా | అవదత్ప్రశ్రితం వాక్యం సుగ్రీవం గతచేతసం || ౧౨|| కురు త్వమస్య సుగ్రీవ ప్రేతకార్యమనన్తరమ్ | తారాఙ్గదాభ్యాం సహితో వాలినో దహనం ప్రతి || ౧౩|| సమాజ్ఞాపయ కాష్ఠాని శుష్కాణి చ బహూని చ | చన్దనాని చ దివ్యాని వాలిసంస్కారకారణాత్ || ౧౪|| సమాశ్వాసయ చైనం త్వమఙ్గదం దీనచేతసం | మా భూర్బాలిశబుద్ధిస్త్వం త్వదధీనమిదం పురమ్ || ౧౫|| అఙ్గదస్త్వానయేన్మాల్యం వస్త్రాణి వివిధాని చ | ఘృతం తైలమథో గన్ధాన్యచ్చాత్ర సమనన్తరమ్ || ౧౬|| త్వం తార శిబికాం శీఘ్రమాదాయాగచ్ఛ సమ్భ్రమాత్ | త్వరా గుణవతీ యుక్తా హ్యస్మిన్కాలే విశేషతః || ౧౭|| సజ్జీభవన్తు ప్లవగాః శిబికావాహనోచితాః | సమర్థా బలినశ్చైవ నిర్హరిష్యన్తి వాలినమ్ || ౧౮|| ఏవముక్త్వా తు సుగ్రీవం సుమిత్రానన్దవర్ధనః | తస్థౌ భ్రాతృసమీపస్థో లక్ష్మణః పరవీరహా || ౧౯|| లక్ష్మణస్య వచః శ్రుత్వా తారః సమ్భ్రాన్తమానసః | ప్రవివేశ గుహాం శీఘ్రం శిబికాసక్తమానసః || ౨౦|| ఆదాయ శిబికాం తారః స తు పర్యాపయత్పునః | వానరైరుహ్యమానాం తాం శూరైరుద్వహనోచితైః || ౨౧|| తతో వాలినముద్యమ్య సుగ్రీవః శిబికాం తదా | ఆరోపయత విక్రోశన్నఙ్గదేన సహైవ తు || ౨౨|| ఆరోప్య శిబికాం చైవ వాలినం గతజీవితమ్ | అలఙ్కారైశ్చ వివిధైర్మాల్యైర్వస్త్రైశ్చ భూషితమ్ || ౨౩|| ఆజ్ఞాపయత్తదా రాజా సుగ్రీవః ప్లవగేశ్వరః | ఔర్ధ్వదేహికమార్యస్య క్రియతామనురూపతః || ౨౪|| విశ్రాణయన్తో రత్నాని వివిధాని బహూని చ | అగ్రతః ప్లవగా యాన్తు శిబికా తదనన్తరమ్ || ౨౫|| రాజ్ఞామృద్ధివిశేషా హి దృశ్యన్తే భువి యాదృశాః | తాదృశం వాలినః క్షిప్రం ప్రాకుర్వన్నౌర్ధ్వదేహికమ్ || ౨౬|| అఙ్గదమప్రిగృహ్యాశు తారప్రభృతయస్తథా | క్రోశన్తః ప్రయయుః సర్వే వానరా హతబాన్ధవాః || ౨౭|| తారాప్రభృతయః సర్వా వానర్యో హతయూథపాః | అనుజగ్ముర్హి భర్తారం క్రోశన్త్యః కరుణస్వనాః || ౨౮|| తాసాం రుదితశబ్దేన వానరీణాం వనాన్తరే | వనాని గిరయః సర్వే విక్రోశన్తీవ సర్వతః || ౨౯|| పులినే గిరినద్యాస్తు వివిక్తే జలసంవృతే | చితాం చక్రుః సుబహవో వానరా వనచారిణః || ౩౦|| అవరోప్య తతః స్కన్ధాచ్ఛిబికాం వహనోచితాః | తస్థురేకాన్తమాశ్రిత్య సర్వే శోకసమన్వితాః || ౩౧|| తతస్తారా పతిం దృష్ట్వా శిబికాతలశాయినమ్ | ఆరోప్యాఙ్కే శిరస్తస్య విలలాప సుదుఃఖితా || ౩౨|| జనం చ పశ్యసీమం త్వం కస్మాచ్ఛోకాభిపీడితమ్ | ప్రహృష్టమివ తే వక్త్రం గతాసోరపి మానద | అస్తార్కసమవర్ణం చ లక్ష్యతే జీవతో యథా || ౩౩|| ఏష త్వాం రామరూపేణ కాలః కర్షతి వానర | యేన స్మ విధవాః సర్వాః కృతా ఏకేషుణా రణే || ౩౪|| ఇమాస్తాస్తవ రాజేన్ద్రవానర్యో వల్లభాః సదా | పాదైర్వికృష్టమధ్వానమాగతాః కిం న బుధ్యసే || ౩౫|| తవేష్టా నను నామైతా భార్యాశ్చన్ద్రనిభాననాః | ఇదానీం నేక్షసే కస్మాత్సుగ్రీవం ప్లవగేశ్వరమ్ || ౩౬|| ఏతే హి సచివా రాజంస్తారప్రభృతయస్తవ | పురవాసిజనశ్చాయం పరివార్యాసతేఽనఘ || ౩౭|| విసర్జయైనాన్ప్రవలాన్యథోచితమరిన్దమ | తతః క్రీడామహే సర్వా వనేషు మదిరోత్కటాః || ౩౮|| ఏవం విలపతీం తారాం పతిశోకపరిప్లుతామ్ | ఉత్థాపయన్తి స్మ తదా వానర్యః శోకకర్శితాః || ౩౯|| సుగ్రీవేణ తతః సార్ధమఙ్గదః పితరం రుదన్ | చితామారోపయామాస శోకేనాభిహతేన్ద్రియః || ౪౦|| తతోఽగ్నిం విధివద్దత్త్వా సోఽపసవ్యం చకార హ | పితరం దీర్ఘమధ్వానం ప్రస్థితం వ్యాకులేన్ద్రియః || ౪౧|| సంస్కృత్య వాలినం తే తు విధిపూర్వం ప్లవఙ్గమాః | ఆజగ్మురుదకం కర్తుం నదీం శీతజలాం శుభామ్ || ౪౨|| తతస్తే సహితాస్తత్ర అఙ్గదం స్థాప్య చాగ్రతః | సుగ్రీవతారాసహితాః సిషిచుర్వాలినే జలమ్ || ౪౩|| సుగ్రీవేణైవ దీనేన దీనో భూత్వా మహాబలః | సమానశోకః కాకుత్స్థః ప్రేతకార్యాణ్యకారయత్ || ౪౪||	44	682
రఘువంశ తిలకుడైన ఆ శ్రీరామచంద్రుడు లక్ష్మణునితో కలిసి, తమ గాఢమైన శోకాన్ని పంచుకుంటూ సుగ్రీవుడు, తార మరియు అంగదులను ఓదార్చారు. ఆయన ఈ మాటలు పలికారు:  "నిరంతరం దుఃఖించడం మరియు శోకించడం వల్ల మరణించిన వారికి ఎలాంటి పారలౌకిక లేదా లౌకిక శ్రేయస్సు చేకూరదు. ఇటువంటి పరిస్థితిలో మీ ముందున్న తక్షణ విధులను నిశ్చయించుకుని, వాటిని నెరవేర్చాలి. లోక రీతిని అనుసరించక తప్పదు. మీరు కన్నీళ్లు కార్చడం చాలు. ఏ పనినైనా లేదా సంస్కారాన్నైనా దాని నిర్దేశిత కాలం దాటిన తర్వాత ఎంతమాత్రం నిర్వహించలేము. ఈ లోకంలో విధి (నియతి) మాత్రమే ప్రాథమిక కారణం; కర్మలు సిద్ధించడానికి విధియే మార్గం. సమస్త ప్రాణులు తమ తమ విధులను నిర్వర్తించేలా ప్రేరేపించే అంతర్లీన శక్తి ఆ విధే. ఏ కర్మకూ ఎవరూ అంతిమ కర్త కారు, అలాగే ఏ ఆజ్ఞకూ ఎవరూ సంపూర్ణ అధిపతి కారు.” “ఈ జగత్తు తన సహజ స్వభావం (స్వభావము) ప్రకారమే నడుస్తుంది, మరియు కాలము (కాలము) దీనికి అత్యున్నత ఆశ్రయం. కాలము తన హద్దులను ఎన్నడూ అతిక్రమించదు, అలాగే కాలము ఎన్నడూ క్షీణించదు. తమ సహజ స్వభావాన్ని పొందిన ఏ ప్రాణి కూడా కాలాన్ని దాటి వెళ్లలేదు. కాలానికి బంధువులు లేరు, నిర్దిష్ట కారణం లేదు, మరియు తన సొంత పరాక్రమ ప్రదర్శన లేదు. కాలం ముందు స్నేహం గానీ, కుటుంబ బంధాలు గానీ, లేదా వ్యక్తిగత నిగ్రహం గానీ ఎటువంటి కారణాలు కావు. అయితే, స్పష్టమైన, వివేకవంతమైన దృష్టి ఉన్నవాడు కాలం తెచ్చే పరిణామాలను మరియు మార్పులను గ్రహించాలి. ధర్మము, అర్థము మరియు కామము అన్నీ కాలక్రమం చేతనే క్రమబద్ధంగా అమర్చబడి, సమన్వయం చేయబడతాయి.”  “ధర్మ, అర్థ, కామముల సమతుల్య కలయిక ద్వారా తన పూర్వ కర్మల ఫలితాలను పొంది, వానరరాజు వాలి ఈ లోకాన్ని విడిచి తన అసలు, పవిత్రమైన స్వభావానికి (పుణ్యలోకాలకు) చేరుకున్నాడు. క్షత్రియ ధర్మానికి దృఢంగా కట్టుబడి, తన ప్రాణాలను కాపాడుకోవాలనే తాపత్రయం లేకుండా త్యాగం చేయడం ద్వారా, ఆ మహాత్ముడైన రాజు స్వర్గలోకాన్ని జయించి హత్తుకున్నాడు. వానర సైన్యాధిపతి సాధించిన ఈ గమ్యం నిశ్చయంగా విధి నిర్దేశించిన అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది. కాబట్టి, ఇక ఈ తీవ్ర శోకాన్ని విడనాడండి; ఈ సమయానికి ఏది అత్యంత అవసరమో ఆ కర్మను నిర్వహించండి." రాముని మాటలు ముగియగానే, శత్రువీర సంహారకుడైన లక్ష్మణుడు, తీవ్ర నిరాశతో మూగబోయిన సుగ్రీవుడిని ఉద్దేశించి ఎంతో గౌరవప్రదమైన మాటలతో ఇలా అన్నాడు: "సుగ్రీవా! తార, అంగదులతో కలిసి వెంటనే వాలికి అంతిమ సంస్కారాలు నిర్వహించి, అతని దహన సంస్కారాలకు ఏర్పాట్లు చేయి. వాలి అంత్యక్రియల నిమిత్తం పెద్ద మొత్తంలో ఎండిపోయిన కట్టెలను, వాటితో పాటు దివ్యమైన చందనపు (శ్రీగంధం) మొద్దులను తెప్పించు. దుఃఖంతో గుండె పగిలిన ఈ చిన్నారి అంగదుడిని ఓదార్చు. నువ్వు వివేకం లేనివాడిలా ప్రవర్తించకూడదు; ఈ సమస్త నగరము ఇప్పుడు నీపైననే ఆధారపడి ఉంది. అంగదుడు వెళ్లి పూలదండలు, రకరకాల వస్త్రాలు, నెయ్యి, నూనె, సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు ఈ ఆచారానికి తదుపరి ఏమేమి అవసరమో వాటన్నింటినీ తీసుకువచ్చేలా చూడు.” ఓ తారా (వానర యోధుడా)! నువ్వు వేగంగా వెళ్లి అంతిమ యాత్రకు తగిన శిబికను (పాడెను/పల్లకిని) త్వరగా తీసుకురా. ఈ సమయంలో జాగ్రత్తగా ఉండటం, వేగంగా వ్యవహరించడం ఎంతో ప్రశంసనీయం మరియు తగినది. పల్లకిని మోయడానికి అలవాటు పడిన వానరులను సిద్ధం చేయి. వాలి అంతిమ యాత్రను మోయడానికి కేవలం సమర్థులు, బలవంతులైన వారినే పంపాలి."  తన తల్లి సుమిత్రకు సంతోషాన్ని చేకూర్చే, శత్రుసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు సుగ్రీవుడితో ఈ విధంగా పలికి, తన అన్న (రాముని) పక్కనే నిలబడ్డాడు. లక్ష్మణుని మాటలు విన్న మంత్రి అయిన ఆ తార (వానర యోధుడు), తన మనస్సంతా పల్లకిని తీసుకురావడంపైనే లగ్నం చేసి, వేగంగా ఆ పర్వత గుహలోకి ప్రవేశించాడు. పల్లకిని బయటకు తీసుకువచ్చి, దానిని ఎత్తడానికి మరియు మోయడానికి పూర్తిగా అర్హులైన వీర వానరుల చేత దానిని ముందుకు తీసుకువచ్చేలా చేశాడు. అప్పుడు సుగ్రీవుడు, అంగదుడితో కలిసి కన్నీరు మున్నీరుగా విలపిస్తూ, వాలిని పైకెత్తి ఆ పల్లకిలో ఉంచాడు. ప్రాణం లేని వాలిని ఆ పల్లకిలో ఉంచిన తర్వాత, వారు అతనికి రకరకాల ఆభరణాలు, పూలదండలు మరియు రాజవస్త్రాలను అలంకరించారు.  అప్పుడు వానరనాథుడైన కొత్త రాజు సుగ్రీవుడు ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు: "నా పూజనీయుడైన అన్నగారి అంత్యక్రియలు అతని రాజసానికి తగినట్లుగా అత్యంత వైభవంగా జరగాలి. వానరులందరూ ఈ ఊరేగింపులో అందరికంటే ముందు నడుస్తూ, రకరకాల, అపారమైన రత్నాలను దానం చేస్తూ వెళ్లాలి, వారి వెనుకే ఈ పల్లకి రావాలి."  ఈ భూమిపై మానవ రాజుల వైభవానికి ఏమాత్రం తీసిపోని విధంగా వానరులు వాలి అంతిమ సంస్కారాలకు వేగంగా ఏర్పాట్లు చేశారు. చిన్నారి అంగదుడికి ఆసరాగా నిలిచి, కన్నీరు మున్నీరుగా విలపిస్తూ, తమ స్వంత రక్తసంబంధీకుడిని కోల్పోయినట్లు భావిస్తూ వానరులందరూ ముందుకు సాగారు. తమ మంద నాయకుడిని కోల్పోయిన తార మరియు ఇతర వానర స్త్రీలందరూ ఎంతో దీనమైన స్వరంతో రోదిస్తూ తమ భర్తను అనుసరించారు. అడవిలో విలపిస్తున్న ఆ వానర స్త్రీల రోదనల ప్రతిధ్వనుల వల్ల, ఆ వనాలు, పర్వతాలన్నీ నలుదిక్కులా కలిసి ఏడుస్తున్నట్లుగా అనిపించింది.  నీటితో ఆవరించబడిన ఒక పర్వత నది యొక్క విజనమైన, ఇసుక తిన్నెలు గల తీరంలో, అనేక మంది వనవాస వానరులు చితిని సిద్ధం చేశారు. తమ భుజాలపై నుండి పల్లకిని కిందకు దించి, మోసిన వారందరూ తీవ్ర దుఃఖంతో మునిగిపోయి ఒక పక్కన నిలబడ్డారు. అప్పుడు పల్లకి అడుగున విశ్రమిస్తున్న తన భర్తను చూసి, తార అతని తలను తన ఒడిలో పెట్టుకుని తీవ్ర వేదనతో ఇలా విలపించింది: "ఓ గౌరవప్రదాతా! తీవ్ర దుఃఖంతో అలమటిస్తున్న ఈ ప్రజల వైపు నువ్వు ఎందుకు చూడటం లేదు? నీ ప్రాణవాయువులు విడిచిపోయినప్పటికీ, నువ్వు బతికున్నప్పుడు ఎలా ఉన్నావో, అచ్చం అలాగే నీ ముఖము అస్తమించే సూర్యుని రంగుతో పరిపూర్ణమైన కాంతితో వెలిగిపోతోంది. ఓ వానరరాజా! రాముని రూపంలో వచ్చిన కాలము నిన్ను తీసుకుపోతోంది—యుద్ధంలో ఒకే ఒక్క బాణంతో మనందరినీ విధవలుగా మార్చిన కాలము ఇదే.”  “ఓ రాజాధిరాజా! ఎల్లప్పుడూ నీకు ప్రియమైన ఈ వానర స్త్రీలందరూ ఇంత సుదీర్ఘమైన, కష్టతరమైన మార్గంలో కాలినడకన వచ్చారు; వీరిని నువ్వు ఎందుకు గమనించడం లేదు? చంద్రునిలాంటి ముఖము గల ఈ భార్యలంటే నీకు ఎంతో ప్రాణము కదా. ఇప్పుడు వారి వైపు గానీ, లేదా వానరరాజు సుగ్రీవుని వైపు గానీ నువ్వు ఎందుకు చూడటం లేదు? ఓ నిష్పాపమైన రాజా! తార నాయకత్వంలోని నీ మంత్రులు మరియు ఈ ప్రజలందరూ నిన్ను చుట్టుముట్టి కూర్చున్నారు. ఓ శత్రుసంహారకుడా! ఈ బలవంతులైన నాయకులకు తగినట్లుగా సెలవు ఇవ్వు, తద్వారా మనమందరం వెళ్లి, సంతోషంతో మునిగిపోయి, ఆ దట్టమైన అడవులలో ఆడుకుందాం." తన భర్త కోసం తార ఈ విధంగా దుఃఖంలో మునిగిపోయి విలపిస్తుండగా, శోకంతో కృశించిపోయిన ఇతర వానర స్త్రీలు ఆమెను మెల్లగా భూమిపై నుండి పైకి లేపారు. ఆ తర్వాత సుగ్రీవుడితో కలిసి తన తండ్రి కోసం ఏడుస్తూ, దుఃఖంతో ఇంద్రియాలన్నీ మూగబోయిన అంగదుడు, తన తండ్రిని పైకెత్తి ఆ చితిపై ఉంచాడు. శాస్త్రోక్తంగా అగ్నిని వెలిగించిన తర్వాత, తీవ్ర కలత చెందిన అంగదుడు తన సుదీర్ఘ ప్రయాణానికి వెళ్లిన తన తండ్రికి అపసవ్యంగా (పితృకార్యాల ఆచారం ప్రకారం) ప్రదక్షిణ చేశాడు.  సాంప్రదాయ పద్ధతి ప్రకారం వాలికి దహన సంస్కారాలు ముగించిన తర్వాత, ఆ వానరులందరూ తర్పణ విధులు (జల తర్పణాలు) నిర్వహించడానికి చల్లని జలాలు గల ఆ పవిత్ర నదిని సమీపించారు. వారందరూ అక్కడ గుమిగూడి, చిన్నారి అంగదుడిని అందరికంటే ముందు ఉంచి, సుగ్రీవుడు, తార మరియు వానరులందరూ వాలికి పవిత్ర జల తర్పణాలను సమర్పించారు. దుఃఖిస్తున్న సుగ్రీవుడితో కలిసి విషాద వదనంతో ఉన్న ఆ అత్యంత పరాక్రమవంతుడైన కాకుత్స్థ వంశ సంజాతుడు (శ్రీరాముడు), వారి గాఢమైన శోకాన్ని పంచుకుంటూ ఆ అంత్యక్రియల విధులన్నీ సక్రమంగా పూర్తయ్యేలా చూశారు.
26	తతః శోకాభిసన్తప్తం సుగ్రీవం క్లిన్నవాసనమ్ | శాఖామృగమహామాత్రాః పరివార్యోపతస్థిరే || ౧|| అభిగమ్య మహాబాహుం రామమక్లిష్టకారిణమ్ | స్థితాః ప్రాఞ్జలయః సర్వే పితామహమివర్షయః || ౨|| తతః కాఞ్చనశైలాభస్తరుణార్కనిభాననః | అబ్రవీత్ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం హనుమాన్మారుతాత్మజః || ౩|| భవత్ప్రసాదాత్సుగ్రీవః పితృపైతామహం మహత్ | వానరాణాం సుదుష్ప్రాపం ప్రాప్తో రాజ్యమిదం ప్రభో || ౪|| భవతా సమనుజ్ఞాతః ప్రవిశ్య నగరం శుభమ్ | సంవిధాస్యతి కార్యాణి సర్వాణి ససుహృజ్జనః || ౫|| స్నాతోఽయం వివిధైర్గన్ధైరౌషధైశ్చ యథావిధి | అర్చయిష్యతి రత్నైశ్చ మాల్యైశ్చ త్వాం విశేషతః || ౬|| ఇమాం గిరిగుహాం రమ్యామ్ అభిగన్తుమితోఽర్హసి | కురుష్వ స్వామి సమ్బన్ధం వానరాన్సమ్ప్రహర్షయన్ || ౭|| ఏవముక్తో హనుమతా రాఘవః పరవీరహా | ప్రత్యువాచ హనూమన్తం బుద్ధిమాన్వాక్యకోవిదః || ౮|| చతుర్దశసమాః సౌమ్య గ్రామం వా యది వా పురమ్ | న ప్రవేక్ష్యామి హనుమన్పితుర్నిర్దేశపాలకః || ౯|| సుసమృద్ధాం గుహాం దివ్యాం సుగ్రీవో వానరర్షభః | ప్రవిష్టో విధివద్వీరః క్షిప్రం రాజ్యేఽభిషిచ్యతామ్ || ౧౦|| ఏవముక్త్వా హనూమన్తం రామః సుగ్రీవమబ్రవీత్ | ఇమమప్యఙ్గదం వీర యౌవరాజ్యేఽభిషేచయ || ౧౧|| పూర్వోఽయం వార్షికో మాసః శ్రావణః సలిలాగమః | ప్రవృత్తాః సౌమ్య చత్వారో మాసా వార్షికసంజ్ఞితాః || ౧౨|| నాయముద్యోగసమయః ప్రవిశ త్వం పురీం శుభామ్ | అస్మిన్వత్స్యామ్యహం సౌమ్య పర్వతే సహలక్ష్మణః || ౧౩|| ఇయం గిరిగుహా రమ్యా విశాలా యుక్తమారుతా | ప్రభూతసలిలా సౌమ్య ప్రభూతకమలోత్పలా || ౧౪|| కార్తికే సమనుప్రాప్తే త్వం రావణవధే యత | ఏష నః సమయః సౌమ్య ప్రవిశ త్వం స్వమాలయమ్ | అభిషిఞ్చస్వ రాజ్యే చ సుహృదః సమ్ప్రహర్షయ || ౧౫|| ఇతి రామాభ్యనుజ్ఞాతః సుగ్రీవో వానరర్షభః | ప్రవివేశ పురీం రమ్యాం కిష్కిన్ధాం వాలిపాలితామ్ || ౧౬|| తం వానరసహస్రాణి ప్రవిష్టం వానరేశ్వరమ్ | అభివాద్య ప్రహృష్టాని సర్వతః పర్యవారయన్ || ౧౭|| తతః ప్రకృతయః సర్వా దృష్ట్వా హరిగణేశ్వరమ్ | ప్రణమ్య మూర్ధ్నా పతితా వసుధాయాం సమాహితాః || ౧౮|| సుగ్రీవః ప్రకృతీః సర్వాః సమ్భాష్యోత్థాప్య వీర్యవాన్ | భ్రాతురన్తఃపురం సౌమ్యం ప్రవివేశ మహాబలః || ౧౯|| ప్రవిశ్య త్వభినిష్క్రాన్తం సుగ్రీవం వానరర్షభమ్ | అభ్యషిఞ్చన్త సుహృదః సహస్రాక్షమివామరాః || ౨౦|| తస్య పాణ్డురమాజహ్రుశ్ఛత్రం హేమపరిష్కృతమ్ | శుక్లే చ బాలవ్యజనే హేమదణ్డే యశస్కరే || ౨౧|| తథా సర్వాణి రత్నాని సర్వబీజౌషధాని చ | సక్షీరాణాం చ వృక్షాణాం ప్రరోహాన్కుసుమాని చ || ౨౨|| శుక్లాని చైవ వస్త్రాణి శ్వేతం చైవానులేపనమ్ | సుగన్ధీని చ మాల్యాని స్థలజాన్యమ్బుజాని చ || ౨౩|| చన్దనాని చ దివ్యాని గన్ధాంశ్చ వివిధాన్బహూన్ | అక్షతం జాతరూపం చ ప్రియఙ్గుమధుసర్పిషీ || ౨౪|| దధిచర్మ చ వైయాఘ్రం వారాహీ చాప్యుపానహౌ | సమాలమ్భనమాదాయ రోచనాం సమనఃశిలామ్ | ఆజగ్ముస్తత్ర ముదితా వరాః కన్యాస్తు షోడశ || ౨౫|| తతస్తే వానరశ్రేష్ఠం యథాకాలం యథావిధి | రత్నైర్వస్త్రైశ్చ భక్ష్యైశ్చ తోషయిత్వా ద్విజర్షభాన్ || ౨౬|| తతః కుశపరిస్తీర్ణం సమిద్ధం జాతవేదసం | మన్త్రపూతేన హవిషా హుత్వా మన్త్రవిదో జనాః || ౨౭|| తతో హేమప్రతిష్ఠానే వరాస్తరణసంవృతే | ప్రాసాదశిఖరే రమ్యే చిత్రమాల్యోపశోభితే || ౨౮|| ప్రాఙ్ముఖం వివిధిఅర్మన్త్రై్ స్థాపయిత్వా వరాసనే | నదీనదేభ్యః సంహృత్య తీర్థేభ్యశ్చ సమన్తతః || ౨౯|| ఆహృత్య చ సముద్రేభ్యః సర్వేభ్యో వానరర్షభాః | అపః కనకకుమ్భేషు నిధాయ విమలాః శుభాః || ౩౦|| శుభైర్వృషభశృఙ్గైశ్చ కలశైశ్చాపి కాఞ్చనైః | శాస్త్రదృష్టేన విధినా మహర్షివిహితేన చ || ౩౧|| గజో గవాక్షో గవయః శరభో గన్ధమాదనః | మైన్దశ్చ ద్వివిదశ్చైవ హనూమాఞ్జామ్బవాన్నలః || ౩౨|| అభ్యషిఞ్చన్త సుగ్రీవం ప్రసన్నేన సుగన్ధినా | సలిలేన సహస్రాక్షం వసవో వాసవం యథా || ౩౩|| అభిషిక్తే తు సుగ్రీవే సర్వే వానరపుఙ్గవాః | ప్రచుక్రుశుర్మహాత్మానో హృష్టాస్తత్ర సహస్రశః || ౩౪|| రామస్య తు వచః కుర్వన్సుగ్రీవో హరిపుఙ్గవః | అఙ్గదం సమ్పరిష్వజ్య యౌవరాజ్యేఽభిషేచయత్ || ౩౫|| అఙ్గదే చాభిషిక్తే తు సానుక్రోశాః ప్లవఙ్గమాః | సాధు సాధ్వితి సుగ్రీవం మహాత్మానోఽభ్యపూజయన్ || ౩౬|| హృష్టపుష్టజనాకీర్ణా పతాకాధ్వజశోభితా | బభూవ నగరీ రమ్యా క్షికిన్ధా గిరిగహ్వరే || ౩౭|| నివేద్య రామాయ తదా మహాత్మనే మహాభిషేకం కపివాహినీపతిః | రుమాం చ భార్యాం ప్రతిలభ్య వీర్యవాన్ అవాప రాజ్యం త్రిదశాధిపో యథా || ౩౮||	38	720
అప్పుడు, వాలి అంత్యక్రియల జల తర్పణాల వల్ల ఇంకా తడిసిన వస్త్రాలతో ఉండి, గాఢమైన శోకంతో అలమటిస్తున్న సుగ్రీవుని చుట్టూ వానర ముఖ్య మంత్రులందరూ గుమిగూడి అతని వద్ద వేచి ఉన్నారు. ఎటువంటి శ్రమ లేకుండా సమస్త కార్యాలను నిర్వర్తించే మహాబాహుడైన శ్రీరాముని సమీపించి, వారందరూ బ్రహ్మదేవుని ముందు నిలబడిన ప్రాచీన మహర్షులలా ఎంతో భక్తి శ్రద్ధలతో చేతులు జోడించి నిలబడ్డారు. అప్పుడు బంగారు పర్వతం (మేరు పర్వతం) లాంటి గంభీరమైన రూపం కలిగి, ఉదయ సూర్యునిలా ప్రకాశించే ముఖము గల వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు చేతులు జోడించి ఈ మాటలు పలికాడు:  "ఓ ప్రభూ! నీ అనుగ్రహం వల్ల, సాధారణంగా లభించడం అత్యంత కఠినమైనదైన ఈ గొప్ప పిత్రార్జిత వానర రాజ్యాన్ని సుగ్రీవుడు తిరిగి పొందాడు. నీ అనుమతితో, అతడు తన బంధుమిత్రులు, శ్రేయోభిలాషులతో కలిసి ఈ శుభప్రదమైన నగరంలోకి ప్రవేశించి, రాజ్య వ్యవహారాలన్నింటినీ సక్రమంగా క్రమబద్ధీకరిస్తాడు. సాంప్రదాయం ప్రకారం రకరకాల సుగంధ ద్రవ్యాలు, ఔషధ మూలికలతో స్నానమాచరించిన తర్వాత, అతడు విశిష్టమైన రత్నాలు, పూలదండలతో నిన్ను ప్రత్యేకంగా పూజిస్తాడు. కాబట్టి, నువ్వు ఇక్కడి నుండి బయలుదేరి ఈ అందమైన పర్వత నగరంలోకి ప్రవేశించాలి. ఓ నాథా! మాతో నీ బంధాన్ని స్థిరపరచుకుని, వానరులందరికీ అత్యున్నతమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదించు."  హనుమంతుడు ఈ విధంగా పలకగా, వాక్చాతుర్యంలో నిపుణుడు, శత్రువీర సంహారకుడు అయిన ఆ వివేకవంతుడైన రాఘవుడు (రాముడు) అతనికి ఇలా బదులిచ్చాడు: "ఓ సౌమ్యుడైన హనుమా! నా తండ్రిగారి ఆజ్ఞకు కట్టుబడి, నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాల పాటు ఏ గ్రామంలోగానీ, పట్టణంలోగానీ లేదా నగరంలోగానీ ప్రవేశించను. వానరరాజు, వీరుడైన సుగ్రీవుడు అత్యంత వైభవంగా, ఐశ్వర్యంతో అలరారే ఆ పర్వత గుహ నగరంలోకి ప్రవేశించనివ్వు. పవిత్రమైన శాస్త్రోక్త విధులకు అనుగుణంగా అతనికి త్వరగా రాజ్యాభిషేకం జరగనివ్వు." హనుమంతునితో ఈ విధంగా పలికిన రాముడు, ఆపై సుగ్రీవుడిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: "ఓ వీరుడా! పరాక్రమవంతుడైన ఈ అంగదుడిని కూడా యువరాజుగా అభిషేకించు. ఇది వర్షాకాలపు మొదటి నెల అయిన శ్రావణ మాసం, ఇది భారీ వర్షాల రాకను సూచిస్తుంది. ఓ సౌమ్యుడా, చాతుర్మాస్యాలు అని పిలవబడే ఈ నాలుగు నెలల వర్షాకాలం ఇప్పుడు ప్రారంభమైంది. ఇది సైనిక దండయాత్రలకు తగిన సమయం కాదు; కాబట్టి నువ్వు నీ అందమైన రాజధానిలోకి ప్రవేశించు. ఓ సౌమ్యుడా, నేను లక్ష్మణుడితో కలిసి ఇక్కడే ఈ పర్వతంపై నివసిస్తాను. ఈ పర్వత గుహ ఎంతో మనోహరంగా, విశాలంగా, ధారాళంగా గాలి వీస్తూ, అపారమైన జలాలు, పద్మాలు మరియు కలువలతో నిండి ఉంది. కార్తీక మాసం రాగానే, నువ్వు రావణ సంహారానికి నీ శ్రమను అంకితం చేయాలి. ఓ సౌమ్యుడా, ఇదే మన ఒప్పందం. ఇక నువ్వు నీ అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించి, రాజ్యాభిషేకం చేసుకుని, నీ మిత్రులను ఆనందింపజేయి."  రాముని చేత ఆ విధంగా అనుమతించబడిన వానరరాజు సుగ్రీవుడు, గతంలో వాలి పరిపాలించిన అందమైన కిష్కింధ నగరంలోకి ప్రవేశించాడు. వానరనాథుడు లోపలికి రావడం చూసి, అమితానందం చెందిన వేలాది వానరులు అతనికి నమస్కరిస్తూ నలుదిక్కులా చుట్టుముట్టారు. ఆపై ఆ వానర సైన్య ప్రభువును చూడగానే, ప్రజలు, పౌరులందరూ గాఢమైన భక్తితో తమ తలలు వంచి నేలపై సాష్టాంగ పడ్డారు. తన ప్రజలందరినీ పైకి లేపి, వారిని పలకరిస్తూ, మహా బలశాలియైన ఆ సుగ్రీవుడు తన అన్న అంతఃపురంలోని సుందరమైన భవనాలలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ వానరరాజు లోపలికి ప్రవేశించగానే, దేవతలు దేవేంద్రునికి అభిషేకం చేసినట్లుగా, అతని పట్టాభిషేకం నిర్వహించడానికి అతని ఆప్తమిత్రులు, శ్రేయోభిలాషులు గుమిగూడారు. వారు బంగారం పొదిగిన, తెల్లటి కాంతితో మెరిసిపోయే అతని రాజ ఛత్రాన్ని (గొడుగును), మరియు కీర్తిని పెంపొందించే బంగారు పిడులు గల రెండు తెల్లటి చామరాలను బయటకు తీసుకువచ్చారు. వారందరూ రకరకాల రత్నాలను, సమస్త ధాన్యాల విత్తనాలను, ఔషధ మూలికలను, మరియు పాలు గల వృక్షాల పచ్చటి చిగుళ్లను, పూలను సేకరించారు. వారు పవిత్రమైన తెల్లటి వస్త్రాలను, శ్వేత చందనాన్ని (తెల్ల చందనపు పూతను), భూమిపై మరియు నీటిలో పూసే సుగంధ పుష్పాల దండలను, దివ్యమైన గంధపు చెక్కలను, రకరకాల అత్తరులను, అక్షతలను, మేలిమి బంగారాన్ని, ప్రియంగు విత్తనాలను, తేనెను మరియు నెయ్యిని సమకూర్చారు.  పెరుగు, పులి చర్మం, అడవి పంది చర్మంతో చేసిన పాదరక్షలు, అలంకరణ ద్రవ్యాలు, శుభప్రదమైన గోరోచనము మరియు మనఃశిల పొడిని చేతబూని పదహారు మంది ఉత్తమ కన్యలు అక్కడికి చేరుకున్నారు. ఆపై పవిత్ర మంత్రాలలో నిపుణులైన ఆ వానరులు, తగిన సమయంలో శ్రేష్ఠమైన బ్రాహ్మణులను రత్నాలు, వస్త్రాలు మరియు రుచికరమైన అన్నపానాదులతో తృప్తిపరిచారు. వారు యజ్ఞకుండం చుట్టూ పవిత్రమైన కుశ గ్రాసాన్ని (దర్భలను) పరిచి, అగ్నిని వెలిగించి, మంత్రోచ్ఛారణల ద్వారా శుద్ధి చేయబడిన హవిస్సులను సమర్పించారు. అందమైన తివాచీలు పరిచి, రంగురంగుల పూలదండలతో అలంకరించబడిన అంతఃపుర అరుగుపై, తూర్పు ముఖంగా ఉన్న ఒక అద్భుతమైన సింహాసనంపై వారు రాజును కూర్చోబెట్టారు. రకరకాల నదులు, సెలయేళ్లు, పవిత్ర తీర్థాలు మరియు సమస్త సముద్రాల నుండి సేకరించిన పవిత్రమైన, శుభప్రదమైన, స్ఫటికంలా మెరిసిపోయే జలాలను వానర ప్రముఖులు బంగారు కలశాలలో భద్రపరిచారు. శాస్త్రాలలో నిర్దేశించిన పద్ధతుల ప్రకారం, మరియు మహర్షుల ఆజ్ఞల కనుగుణంగా, ఎద్దుల యొక్క అందమైన కొమ్ములను, బంగారు కలశాలను ఉపయోగించి—గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు మరియు నీలుడు అనే వానర వీరులు—వసువులు దేవేంద్రునికి అభిషేకం చేసినట్లుగా, ఆ పవిత్రమైన, సుగంధ జలాలతో సుగ్రీవునికి పట్టాభిషేకం చేశారు.   సుగ్రీవునికి శాస్త్రోక్తంగా పట్టాభిషేకం పూర్తికాగానే, వేలాది మంది మహాత్ములైన వానరులు అమితానందంతో గర్జించారు. రాముని మాటలను నెరవేరుస్తూ, వానరశ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు అప్పుడు అంగదుడిని ఆప్యాయంగా కౌగిలించుకుని, అతనిని యువరాజుగా అభిషేకించాడు. ఆ విధంగా అంగదునికి యువరాజాభిషేకం జరగగానే, మహాత్ములైన వానరులందరూ అమితమైన ఆప్యాయతతో నిండిపోయి, సుగ్రీవుడిని గౌరవిస్తూ "శభాష్! శభాష్!" అని అరిచారు. సంతోషంతో, సమృద్ధిగా భోజనం తిన్న ప్రజలతో కిక్కిరిసిపోయి, రకరకాల ధ్వజాలు, జెండాలతో అందంగా అలంకరించబడిన ఆ పర్వత గుహ లోపలి కిష్కింధ నగరం అత్యంత వైభవంగా ప్రకాశించింది. తన అద్భుత పట్టాభిషేక వార్తను మహాత్ముడైన శ్రీరామునికి తెలియజేసిన తర్వాత, ఆ వానర సైన్య పరాక్రమశాలి తన భార్య రుమను తిరిగి పొంది, తన రాజ్యంపై సంపూర్ణ సార్వభౌమత్వాన్ని దక్కించుకుని, స్వర్గంలో దేవేంద్రునిలా ఎంతో వైభవంగా పరిపాలించసాగాడు.

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే కిష్కింధాకాండే అష్టమ: భాగ: