అయోధ్యాకాండము - భాగము - 4

అయోధ్యాకాండము - భాగము - 4

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
10                                                                         11                                                                                    12	ఆజ్ఞాప్య తు మహారాజో రాఘవస్యాభిషేచనమ్ | ప్రియార్హాం ప్రియమాఖ్యాతుం వివేశాన్తఃపురం వశీ || ౧|| తాం తత్ర పతితాం భూమౌ శయానామతథోచితామ్ | ప్రతప్త ఇవ దుఃఖేన సోఽపశ్యజ్జగతీపతిః || ౨|| స వృద్ధస్తరుణీం భార్యాం ప్రాణేభ్యోఽపి గరీయసీమ్ | అపాపః పాపసఙ్కల్పాం దదర్శ ధరణీతలే || ౩|| కరేణుమివ దిగ్ధేన విద్ధాం మృగయుణా వనే | మహాగజ ఇవారణ్యే స్నేహాత్పరిమమర్శ తామ్ || ౪|| పరిమృశ్య చ పాణిభ్యామభిసన్త్రస్తచేతనః | కామీ కమలపత్రాక్షీమువాచ వనితామ్ ఇదమ్ || ౫|| న తేఽహమభిజానామి క్రోధమాత్మని సంశ్రితమ్ | దేవి కేనాభియుక్తాసి కేన వాసి విమానితా || ౬|| యదిదం మమ దుఃఖాయ శేషే కల్యాణి పాంసుషు | భూమౌ శేషే కిమర్థం త్వం మయి కల్యాణ చేతసి | భూతోపహతచిత్తేవ మమ చిత్తప్రమాథినీ || ౭|| సన్తి మే కుశలా వైద్యా అభితుష్టాశ్చ సర్వశః | సుఖితాం త్వాం కరిష్యన్తి వ్యాధిమాచక్ష్వ భామిని || ౮|| కస్య వా తే ప్రియం కార్యం కేన వా విప్రియం కృతమ్ | కః ప్రియం లభతామద్య కో వా సుమహదప్రియమ్ || ౯|| అవధ్యో వధ్యతాం కో వా వధ్యః కో వా విముచ్యతామ్ | దరిద్రః కో భవత్వాఢ్యో ద్రవ్యవాన్వాప్యకిఞ్చనః || ౧౦|| అహం చైవ మదీయాశ్చ సర్వే తవ వశానుగాః | న తే కం చిదభిప్రాయం వ్యాహన్తుమహముత్సహే || ౧౧|| ఆత్మనో జీవితేనాపి బ్రూహి యన్మనసేచ్ఛసి | యావదావర్తతే చక్రం తావతీ మే వసున్ధరా || ౧౨|| తథోక్తా సా సమాశ్వస్తా వక్తుకామా తదప్రియమ్ | పరిపీడయితుం భూయో భర్తారముపచక్రమే || ౧౩|| నాస్మి విప్రకృతా దేవ కేన చిన్న విమానితా | అభిప్రాయస్తు మే కశ్చిత్తమిచ్ఛామి త్వయా కృతమ్ || ౧౪|| ప్రతిజ్ఞాం ప్రతిజానీష్వ యది త్వం కర్తుమిచ్ఛసి | అథ తద్వ్యాహరిష్యామి యదభిప్రార్థితం మయా || ౧౫|| ఏవముక్తస్తయా రాజా ప్రియయా స్త్రీవశం గతః | తామువాచ మహాతేజాః కైకేయీమీషదుత్స్మితః || ౧౬|| అవలిప్తే న జానాసి త్వత్తః ప్రియతరో మమ | మనుజో మనుజవ్యాఘ్రాద్రామాదన్యో న విద్యతే || ౧౭|| భద్రే హృదయమప్యేతదనుమృశ్శ్యోద్ధరస్వ మే | ఏతత్సమీక్ష్య కైకేయి బ్రూహి యత్సాధు మన్యసే || ౧౮|| బలమాత్మని పశ్యన్తీ న మాం శఙ్కితుమర్హసి | కరిష్యామి తవ ప్రీతిం సుకృతేనాపి తే శపే || ౧౯|| తేన వాక్యేన సంహృష్టా తమభిప్రాయమాత్మనః | వ్యాజహార మహాఘోరమభ్యాగతమివాన్తకమ్ || ౨౦|| యథాక్రమేణ శపసి వరం మమ దదాసి చ | తచ్ఛృణ్వన్తు త్రయస్త్రింశద్దేవాః సేన్ద్రపురోగమాః || ౨౧|| చన్ద్రాదిత్యౌ నభశ్చైవ గ్రహా రాత్ర్యహనీ దిశః | జగచ్చ పృథివీ చైవ సగన్ధర్వా సరాక్షసా || ౨౨|| నిశాచరాణి భూతాని గృహేషు గృహదేవతాః | యాని చాన్యాని భూతాని జానీయుర్భాషితం తవ || ౨౩|| సత్యసన్ధో మహాతేజా ధర్మజ్ఞః సుసమాహితః | వరం మమ దదాత్యేష తన్మే శృణ్వన్తు దేవతాః || ౨౪|| ఇతి దేవీ మహేష్వాసం పరిగృహ్యాభిశస్య చ | తతః పరమువాచేదం వరదం కామమోహితమ్ || ౨౫|| వరౌ యౌ మే త్వయా దేవ తదా దత్తౌ మహీపతే | తౌ తావదహమద్యైవ వక్ష్యామి శృణు మే వచః || ౨౬|| అభిషేక సమారమ్భో రాఘవస్యోపకల్పితః | అనేనైవాభిషేకేణ భరతో మేఽభిషిచ్యతామ్ || ౨౭|| నవ పఞ్చ చ వర్షాణి దణ్డకారణ్యమాశ్రితః | చీరాజినజటాధారీ రామో భవతు తాపసః || ౨౮|| భరతో భజతామద్య యౌవరాజ్యమకణ్టకమ్ | అద్య చైవ హి పశ్యేయం ప్రయాన్తం రాఘవం వనే || ౨౯|| తతః శ్రుత్వా మహారాజ కైకేయ్యా దారుణం వచః | వ్యథితో విలవశ్చైవ వ్యాఘ్రీం దృష్ట్వా యథా మృగః || ౩౦|| అసంవృతాయామాసీనో జగత్యాం దీర్ఘముచ్ఛ్వసన్ | అహో ధిగితి సామర్షో వాచముక్త్వా నరాధిపః | మోహమాపేదివాన్భూయః శోకోపహతచేతనః || ౩౧|| చిరేణ తు నృపః సంజ్ఞాం ప్రతిలభ్య సుదుఃఖితః | కైకేయీమబ్రవీత్క్రుద్ధః ప్రదహన్నివ చక్షుషా || ౩౨|| నృశంసే దుష్టచారిత్రే కులస్యాస్య వినాశిని | కిం కృతం తవ రామేణ పాపే పాపం మయాపి వా || ౩౩|| సదా తే జననీ తుల్యాం వృత్తిం వహతి రాఘవః | తస్యైవ త్వమనర్థాయ కింనిమిత్తమిహోద్యతా || ౩౪|| త్వం మయాత్మవినాశాయ భవనం స్వం ప్రవేశితా | అవిజ్ఞానాన్నృపసుతా వ్యాలీ తీక్ష్ణవిషా యథా || ౩౫|| జీవలోకో యదా సర్వో రామస్యేహ గుణస్తవమ్ | అపరాధం కముద్దిశ్య త్యక్ష్యామీష్టమహం సుతమ్ || ౩౬|| కౌసల్యాం వా సుమిత్రాం వా త్యజేయమపి వా శ్రియమ్ | జీవితం వాత్మనో రామం న త్వేవ పితృవత్సలమ్ || ౩౭|| పరా భవతి మే ప్రీతిర్దృష్ట్వా తనయమగ్రజమ్ | అపశ్యతస్తు మే రామం నష్టా భవతి చేతనా || ౩౮|| తిష్ఠేల్లోకో వినా సూర్యం సస్యం వా సలిలం వినా | న తు రామం వినా దేహే తిష్ఠేత్తు మమ జీవితమ్ || ౩౯|| తదలం త్యజ్యతామేష నిశ్చయః పాపనిశ్చయే | అపి తే చరణౌ మూర్ధ్నా స్పృశామ్యేష ప్రసీద మే || ౪౦|| అథ జీజ్ఞాససే మామ్ త్వమ్ భరతస్య ప్రియాప్రియే | అస్తుయత్తత్త్వయాఅపూర్వమ్ వ్యాహృతమ్రాఘవమ్ప్రతి ||౪౧|| స భూమిపాలో విలపన్ననాథవత్ స్త్రియా గృహీతో దృహయేఽతిమాత్రతా | పపాత దేవ్యాశ్చరణౌ ప్రసారితావ్ ఉభావసంస్పృశ్య యథాతురస్తథా || ౪౨||	42	167
శ్రీరాముని పట్టాభిషేకానికి ఆజ్ఞలు జారీ చేసిన తర్వాత, జితేంద్రియుడైన ఆ చక్రవర్తి శుభవార్తలు వినడానికి అర్హురాలైన తన ప్రియ భార్య కైకేయికి స్వయంగా ఈ సంతోషకరమైన వార్తను తెలియజేయడానికి అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. అయితే, ఆమె తన పదవికి ఏమాత్రం తగని స్థితిలో ఉత్త నేలపై పడుకుని ఉండటం చూసి, ఆ రాజు దుఃఖంతో తల్లడిల్లిపోయాడు. తన ప్రాణం కంటే మిన్నగా ప్రేమించే, కానీ మనసులో దుష్ట సంకల్పాన్ని దాచుకున్న తన యువ భార్య నేలపై సాష్టాంగపడి ఉండటాన్ని ఆ వృద్ధుడైన, పాపరహితుడైన రాజు చూశాడు.  వేటగాడి విషపూరిత బాణం వల్ల గాయపడిన ఒక ఆడ ఏనుగును అడవిలోని ఒక గజరాజు ఓదార్చినట్లుగా, అతను అమితమైన ప్రేమతో ఆమెను నిమిరాడు. తన చేతులతో ఆమెను మెల్లగా తాకుతూ, తీవ్రమైన మోహంతో మనస్సు కలత చెందిన ఆ రాజు, పద్మనేత్రయైన ఆ రాణితో ఈ విధంగా మాట్లాడాడు: "ఓ రాణీ! నీకు ఇంతటి కోపం ఎందుకు వచ్చిందో నాకు అర్థం కావడం లేదు. నిన్ను ఎవరు అవమానించారు, లేదా ఎవరు నిన్ను కష్టపెట్టారు? ఓ మంగళప్రదమైనదానా! నాకు ఇంతటి శోకాన్ని కలిగిస్తూ నువ్వు ఇక్కడ ధూళిలో ఎందుకు పడుకున్నావు? నేను నీ మేలునే కాంక్షిస్తుండగా, నువ్వు ఇలా ఉత్త నేలపై ఎందుకు శయనిస్తున్నావు? నా మనస్సుకు తీవ్ర ఆవేదన కలిగిస్తూ, నువ్వు ఏదో దుష్టశక్తి ఆవహించినదానిలా కనిపిస్తున్నావు. నా దగ్గర నా బహుమతులతో పూర్తి సంతృప్తి చెందిన అత్యంత నైపుణ్యం గల వైద్యులు ఉన్నారు; వారు నిన్ను మళ్లీ ఆరోగ్యవంతురాలిని చేస్తారు. ఓ సుందరీ, నీ బాధ ఏమిటో నాకు చెప్పు!" "నువ్వు ఎవరికి ప్రియం చేయాలని ఆశిస్తున్నావు, లేదా నీకు ఎవరు అప్రియం చేశారు? ఈ రోజు అనుగ్రహానికి అర్హుడైన ఎవరికి బహుమతి లభించాలి, లేదా ఎవరికి కఠినమైన శిక్ష పడాలి? నిరపరాధియైన ఎవరికి మరణశిక్ష పడాలి, లేదా మరణశిక్ష పడిన ఏ దోషి విముక్తుడు కావాలి? ఏ పేదవాడిని ధనవంతుడిని చేయాలి, లేదా ఏ ఐశ్వర్యవంతుడిని దరిద్రుడిగా మార్చాలి? నేను, నా ప్రజలందరూ పూర్తిగా నీ సంకల్పానికి లోబడి ఉన్నాము. నీ ఏ కోరికనైనా కాదనడానికి నాకు ధైర్యం లేదు. నీ మనసులో ఉన్న కోరిక ఏమిటో చెప్పు, అది నా ప్రాణాలైనా సరే! నా సార్వభౌమాధికార చక్రం ఎంతవరకు తిరుగుతుందో, అంతవరకు ఈ భూమండలమంతా నాదే."  ఈ ఓదార్పు మాటలతో ధైర్యం తెచ్చుకున్న ఆమె, వినడానికి అత్యంత అసహ్యకరమైన ఆ మాటలను పలకడానికి సిద్ధపడి, తన భర్తను మరింత వేధించడం ప్రారంభించింది. "ఓ రాజా, నన్ను ఎవరూ అవమానించలేదు, కష్టపెట్టలేదు. అయితే, నా మనసులో ఒక కోరిక ఉంది, దానిని మీరు నెరవేర్చాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. మీరు దానిని నెరవేర్చడానికి సిద్ధంగా ఉంటే, ప్రమాణం చేసి శపథం చేయండి. అప్పుడు మాత్రమే నేను కోరదలచుకున్నది చెప్తాను." తన ప్రియ భార్య ఈ విధంగా మాట్లాడటంతో, ఆ స్త్రీ మోహంలో పూర్తిగా బందీ అయిపోయిన ఆ అత్యంత కీర్తిశాలియైన మహారాజు, చిరునవ్వు నవ్వుతూ కైకేయికి ఇలా బదులిచ్చాడు:  "ఓ అహంకారిణీ! పురుషోత్తముడైన రాముడు తప్ప నాకు మరెవరూ ప్రియమైనవారు లేరని నీకు తెలియదా? ఓ సాధ్వీ! నా ఈ హృదయాన్ని ఒక్కసారి ఆలోచించు, నువ్వు కోరుకుంటే దీనిని కూడా ఊడబెరికి ఇవ్వగలను. దీనిని మనసులో ఉంచుకుని, ఓ కైకేయీ, నీకు ఏది సరైనది అనిపిస్తే అది మాట్లాడు. నాపై నీకున్న అధికారాన్ని గ్రహించి, నువ్వు నన్ను అనుమానించకూడదు. నేను సంపాదించిన పుణ్యాలన్నింటిపై ప్రమాణం చేసి చెప్తున్నాను, నీకు ప్రియమైనదే చేస్తాను."  ఆ శపథంతో అమితానందం పొందిన ఆమె, సాక్షాత్తూ భయంకరమైన యమధర్మరాజే ప్రత్యక్షమైనట్లుగా ఉన్న తన అంతిమ కోరికను వెళ్లగక్కింది.  "మీరు ప్రమాణం చేసి నాకు వరమిస్తున్నారు కాబట్టి, ఇంద్రుడి నాయకత్వంలోని ముప్పై ముగ్గురు దేవతలు దీనికి సాక్ష్యంగా ఉండాలి!  సూర్యుడు, చంద్రుడు, ఆకాశం, గ్రహాలు, రాత్రి పగలు, దిక్కులు, విశ్వం, భూమితో పాటు గంధర్వులు, రాక్షసులు, నిశాచరులు, గృహాలకు అధిపతులైన వాస్తు దేవతలు మరియు ఇతర సమస్త జీవులకు మీ మాట తెలియాలి! సత్యసంధుడు, ధర్మాత్ముడు, స్థిరచిత్తుడైన ఈ మహారాజు నాకు వరమిస్తున్నాడు. దేవతలారా, నా ఈ మాటలను ఆలకించండి!" ఈ విధంగా ఆ మహా విలుకాడైన రాజును శపథంలో ఇరికించి, బంధించిన తర్వాత, ఆ రాణి మోహంతో పూర్తిగా అంధుడైపోయిన ఆ వరదాతతో ఈ మాటలు పలికింది: "ఓ నాథా! ఓ భూపాలా! మీ చేత నాకు ఇవ్వబడిన ఆ రెండు వరాలను నేను ఈ రోజే కోరుకుంటున్నాను. నా మాటలు వినండి."  "(i) రాముని పట్టాభిషేకం కోసం ఏమేమి ఏర్పాట్లు చేయబడ్డాయో—ఆ పట్టాభిషేక ఏర్పాట్లతోనే నా కుమారుడైన భరతునికి పట్టాభిషేకం జరగాలి!, (ii) రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాల పాటు దండకారణ్యంలో జడలు ధరించి, నారచీరలు, జింకచర్మం కప్పుకుని తాపసిగా నివసించాలి. భరతుడు ఈ రోజే ఎటువంటి అడ్డంకులు లేకుండా యువరాజు పదవిని పొందాలి. మరియు ఈ రోజే రాముడు అరణ్యానికి వెళ్లడాన్ని నేను చూడాలనుకుంటున్నాను." కైకేయి పలికిన ఆ క్రూరమైన మాటలు వినగానే, ఆ చక్రవర్తి ఆడపులిని చూసిన లేడిలా తీవ్రమైన వేదనకు గురై, గజగజ వణికిపోయాడు. ఉత్త నేలపై కూర్చుని, నిట్టూరుస్తూ, ఆ రాజు తీవ్ర ఆవేదనతో "అయ్యో, ఛీ!" అని పలికాడు. దుఃఖంతో మునిగిపోయిన అతను మళ్లీ స్పృహ తప్పి పడిపోయాడు. చాలా సేపటి తర్వాత స్పృహ లోకి వచ్చిన ఆ అత్యంత దుఃఖితుడైన రాజు, తన చూపులతోనే ఆమెను బూడిద చేయాలన్నట్లుగా తీవ్ర ఆగ్రహంతో కైకేయితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ క్రూరమైన, దుష్ట స్వభావం కలదానా! ఈ వంశాన్ని నాశనం చేయడానికి పూనుకున్నావు! పాపరహితుడైన రాముడు నీకేం ద్రోహం చేశాడు, లేదా నేను నీకేం అపరాధం చేశాను? రాముడు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ తన స్వంత తల్లిలాగే భక్తిశ్రద్ధలతో చూసుకున్నాడు. ఏ కారణం చేత నువ్వు అతని నాశనాన్ని కోరుకుంటున్నావు? కేవలం అజ్ఞానం వల్ల, నువ్వు ఒక రాజు కూతురివని తెలియక, పదునైన కోరలున్న విషసర్పం లాంటి నిన్ను నా స్వయంకృత వినాశనం కోసం నా ఇంటికి తెచ్చుకున్నాను." "సమస్త జీవకోటి రాముని సద్గుణాలను కీర్తిస్తుంటే, ఏ ఊహాజనిత అపరాధం కోసం నేను నా ప్రియ పుత్రుడిని వదులుకోవాలి? నేను కౌసల్యను, సుమిత్రను, నా రాజవైభవాన్ని లేదా నా ప్రాణాలనైనా వదులుకుంటాను కానీ, తండ్రిపై అంతటి భక్తి శ్రద్ధలు గల రాముడిని మాత్రం ఎన్నటికీ వదులుకోలేను. నా జ్యేష్ఠ పుత్రుడిని చూడటంలోనే నాకు పరమానందం లభిస్తుంది. రాముడు కనిపించకపోతే నా ప్రాణాలు పోతాయి."  "సూర్యుడు లేకుండా జగత్తు ఉండవచ్చేమో, నీరు లేకుండా పంటలు పండవచ్చేమో కానీ, రాముడు లేకుండా నా శరీరంలో ప్రాణాలు నిలవవు. కాబట్టి, ఓ పాపపు సంకల్పం గలదానా, ఈ పట్టుదలను విడిచిపెట్టు! నా తలతో నీ పాదాలను తాకుతున్నాను, నాపై అనుగ్రహం చూపు! లేదా భరతుని ఇష్టాయిష్టాల విషయంలో నా భావాలను పరీక్షించడానికి మాత్రమే నువ్వు ఇలా మాట్లాడుతున్నావా? రామునికి వ్యతిరేకంగా నువ్వు మాట్లాడిన ఈ అపూర్వమైన, భయంకరమైన మాటలను వెనక్కి తీసుకో!"  దిక్కులేని, దరిద్రుడిలా విలపిస్తూ, ఆ రాణిపై ఉన్న తీవ్రమైన మోహపాశాలతో బంధించబడిన ఆ భూపాలుడు, మరణ శయ్యపై ఉన్న రోగిలా ఆ రాణి రెండు పాదాలపై పడిపోయాడు.
13	విశుద్ధభావస్య హి దుష్టభావా తామ్రేక్షణస్యాశ్రుకలస్య రాజ్ఞః | శ్రుత్వా విచిత్రం కరుణం విలాపం భర్తుర్నృశంసా న చకార వాక్యమ్ || ౧|| తతః స రాజా పునరేవ మూర్ఛితః ప్రియామతుష్టాం ప్రతికూలభాషిణీమ్ | సమీక్ష్య పుత్రస్య వివాసనం ప్రతి క్షితౌ విసంజ్ఞో నిపపాత దుఃఖితః || ౨||	2	169
కోపంతో రాగి రంగులోకి మారి, కన్నీళ్లతో నిండిన కన్నులు గలవాడు, పవిత్ర హృదయుడైన తన భర్త పలికిన విచిత్రమైన, అత్యంత దైన్యమైన, శోకార్త విలాపాలను విన్నప్పటికీ, దుష్ట సంకల్పం కలిగిన ఆ క్రూర స్త్రీ అతని మాటలకు అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది. ఆ తర్వాత, తన ప్రియ భార్య ఏమాత్రం శాంతించకపోవడమే కాకుండా, తన కుమారుని వనవాసానికి సంబంధించి శత్రుత్వంతో కూడిన మాటలను నిరంతరం పలుకుతూనే ఉండటం చూసి, తీవ్ర వేదనకు గురైన ఆ రాజు మళ్లీ స్పృహ తప్పి భూమిపై పడిపోయాడు.
14	పుత్రశోకార్దితం పాపా విసంజ్ఞం పతితం భువి | వివేష్టమానముదీక్ష్య సైక్ష్వాకమిదమబ్రవీత్ || ౧|| పాపం కృత్వేవ కిమిదం మమ సంశ్రుత్య సంశ్రవమ్ | శేషే క్షితితలే సన్నః స్థిత్యాం స్థాతుం త్వమర్హసి || ౨|| ఆహుః సత్యం హి పరమం ధర్మం ధర్మవిదో జనాః | సత్యమాశ్రిత్య హి మయా త్వం చ ధర్మం ప్రచోదితః || ౩|| సంశ్రుత్య శైబ్యః శ్యేనాయ స్వాం తనుం జగతీపతిః | ప్రదాయ పక్షిణో రాజఞ్జగామ గతిముత్తమామ్ || ౪|| తథ హ్యలర్కస్తేజస్వీ బ్రాహ్మణే వేదపారగే | యాచమానే స్వకే నేత్రే ఉద్ధృత్యావిమనా దదౌ || ౫|| సరితాం తు పతిః స్వల్పాం మర్యాదాం సత్యమన్వితః | సత్యానురోధాత్సమయే వేలాం ఖాం నాతివర్తతే || ౬|| సమయం చ మమార్యేమం యది త్వం న కరిష్యసి | అగ్రతస్తే పరిత్యక్తా పరిత్యక్ష్యామి జీవితమ్ || ౭|| ఏవం ప్రచోదితో రాజా కైకేయ్యా నిర్విశఙ్కయా | నాశకత్పాశమున్మోక్తుం బలిరిన్ద్రకృతం యథా || ౮|| ఉద్భ్రాన్తహృదయశ్చాపి వివర్ణవనదోఽభవత్ | స ధుర్యో వై పరిస్పన్దన్యుగచక్రాన్తరం యథా || ౯|| విహ్వలాభ్యాం చ నేత్రాభ్యామపశ్యన్నివ భూమిపః | కృచ్ఛ్రాద్ధైర్యేణ సంస్తభ్య కైకేయీమిదమబ్రవీత్ || ౧౦|| యస్తే మన్త్రకృతః పాణిరగ్నౌ పాపే మయా ధృతః | తం త్యజామి స్వజం చైవ తవ పుత్రం సహ త్వయా || ౧౧|| తతః పాపసమాచారా కైకేయీ పార్థివం పునః | ఉవాచ పరుషం వాక్యం వాక్యజ్ఞా రోషమూర్ఛితా || ౧౨|| కిమిదం భాషసే రాజన్వాక్యం గరరుజోపమమ్ | ఆనాయయితుమక్లిష్టం పుత్రం రామమిహార్హసి || ౧౩|| స్థాప్య రాజ్యే మమ సుతం కృత్వా రామం వనేచరమ్ | నిఃసపత్నాం చ మాం కృత్వా కృతకృత్యో భవిష్యసి || ౧౪|| స నున్న ఇవ తీక్షేణ ప్రతోదేన హయోత్తమః | రాజా ప్రదోచితోఽభీక్ష్ణం కైకేయీమిదమబ్రవీత్ || ౧౫|| ధర్మబన్ధేన బద్ధోఽస్మి నష్టా చ మమ చేతనా | జ్యేష్ఠం పుత్రం ప్రియం రామం ద్రష్టుమిచ్ఛామి ధార్మికమ్ || ౧౬|| ఇతి రాజ్ఞో వచః శ్రుత్వా కైకేయీ తదనన్తరమ్ | స్వయమేవాబ్రవీత్సూతం గచ్ఛ త్వం రామమానయ || ౧౭|| తతః స రాజా తం సూతం సన్నహర్షః సుతం ప్రతి | శోకారక్తేక్షణః శ్రీమానుద్వీక్ష్యోవాచ ధార్మికః || ౧౮|| సుమన్త్రః కరుణం శ్రుత్వా దృష్ట్వా దీనం చ పార్థివమ్ | ప్రగృహీతాఞ్జలిః కిం చిత్తస్మాద్దేశాదపాక్రమన్ || ౧౯|| యదా వక్తుం స్వయం దైన్యాన్న శశాక మహీపతిః | తదా సుమన్త్రం మన్త్రజ్ఞా కైకేయీ ప్రత్యువాచ హ || ౨౦|| సుమన్త్ర రామం ద్రక్ష్యామి శీఘ్రమానయ సున్దరమ్ | స మన్యమానః కల్యాణం హృదయేన ననన్ద చ || ౨౧|| సుమన్త్రశ్చిన్తయామాస త్వరితం చోదితస్తయా | వ్యక్తం రామోఽభిషేకార్థమిహాయాస్యతి ధర్మవిత్ || ౨౨|| ఇతి సూతో మతిం కృత్వా హర్షేణ మహతా పునః | నిర్జగామ మహాతేజా రాఘవస్య దిదృక్షయా || ౨౩||	23	192
తన కుమారునిపై గల శోకంతో తల్లడిల్లుతూ, స్పృహ తప్పి నేలపై పడి ఆవేదనతో కొట్టుకుంటున్న ఆ ఇక్ష్వాకు వంశపు రాజును (దశరథుడిని) చూసి, పాపపు బుద్ధి గల ఆ స్త్రీ ఈ విధంగా పలికింది: "నాకు పవిత్రమైన వాగ్దానం చేసి, ఏదో పాపం చేసినవాడిలా ఇలా నేలపై ఎందుకు సాష్టాంగపడి ఉన్నావు? నువ్వు ఇచ్చిన మాటకు కట్టుబడి ఉండాలి. ధర్మశాస్త్రాలు తెలిసిన మహానుభావులు సత్యమే పరమధర్మమని చెప్తారు. ఆ సత్యాన్ని నమ్ముకునే, నీ ధర్మాన్ని నెరవేర్చమని నేను నిన్ను కోరుతున్నాను. ఓ రాజా! గతంలో శైబ్య మహారాజు తాను ఇచ్చిన మాట కోసం, ఒక పావురాన్ని కాపాడటానికి డేగకు తన స్వంత మాంసాన్ని కోసి ఇచ్చాడు; తద్వారా ఉత్తమ పుణ్యలోకాలను పొందాడు." "అదేవిధంగా, కీర్తిశాలియైన అలర్క మహారాజు, సమస్తం తెలిసిన ఒక బ్రాహ్మణుడు అడగ్గానే, ఏమాత్రం సంకోచించకుండా తన స్వంత కళ్లను ఊడబెరికి దానమిచ్చాడు. సత్యానికి కట్టుబడే, నదుల అధిపతియైన ఆ సముద్రుడు కూడా పూర్వం తాను చేసిన శపథానికి గౌరవమిస్తూ, తన పరిమితులను, తీరాలను దాటి ఎన్నడూ ప్రవహించడు. ఓ ఆర్యపుత్రా! నువ్వు నాకు ఇచ్చిన ఈ వాగ్దానాన్ని గౌరవించకపోతే, నన్ను పూర్తిగా నిరాకరించినట్లుగా భావించి, నీ కళ్ళ ముందే నా ప్రాణాలను వదిలేస్తాను." భయం ఎరుగని కైకేయి చేత ఈ విధంగా క్రూరంగా ప్రేరేపించబడిన ఆ రాజు, పూర్వం బలి చక్రవర్తి ఇంద్రుని పాశం నుండి విముక్తుడు కాలేకపోయినట్లుగా, తన బంధం నుండి బయటపడలేకపోయాడు. అతని హృదయం ఆందోళనతో గిరగిరా తిరిగింది, ముఖం వెలవెలబోయింది. కాడికి, రథపు చక్రాలకు మధ్య చిక్కుకుని తీవ్రంగా కొట్టుకునే ఎద్దులా అతను విలవిలలాడాడు. ఏమీ చూడలేనట్లుగా కలత చెందిన కళ్లతో శూన్యంలోకి చూస్తూ, ఆ భూపాలుడు ఎంతో ధైర్యంతో తనను తాను నిగ్రహించుకుని, కైకేయితో ఈ మాటలు అన్నాడు:  "ఓ పాపాత్మురాలా! మన వివాహ మంత్రాల సమయంలో, పవిత్ర అగ్ని సాక్షిగా నేను పట్టుకున్న నీ ఆ చెయ్యిని ఈ రోజుతో విసిరివేస్తున్నాను. నీతో పాటు, నా స్వంత రక్తం నుండి పుట్టిన నీ కుమారుడైన భరతుడిని కూడా నేను త్యజిస్తున్నాను (వదులుకుంటున్నాను)."  ఆ తర్వాత, ప్రవర్తనలో అత్యంత పాపాత్మురాలైనప్పటికీ, వాదించడంలో ఎంతో నైపుణ్యం గల కైకేయి తీవ్ర ఆగ్రహంతో ఆ రాజుతో మళ్లీ ఈ కఠినమైన మాటలు పలికింది:  "ఓ రాజా, ఒక బాధాకరమైన వ్యాధిలా లేదా విషంలా గుచ్చుకునే ఈ మాటలను నువ్వు ఎందుకు పలుకుతున్నావు? నువ్వు వెంటనే నిరపరాధియైన నీ కుమారుడు రాముడిని ఇక్కడికి పిలిపించాలి. నా కుమారుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, రాముడిని వనవాసానికి పంపి, నాకు ఎవరూ శత్రువులు లేకుండా చేయడం ద్వారా నువ్వు నీ ధర్మాన్ని నెరవేర్చుకో."  ముళ్ల కొరడాతో గట్టిగా కొట్టబడిన ఒక ఉత్తమ జాతి గుర్రంలా కైకేయి చేత పదే పదే నొక్కి చెప్పబడిన ఆ రాజు, ఆమెతో ఇలా అన్నాడు:  "నేను ధర్మపాశాలతో బంధించబడ్డాను, నా స్పృహ తప్పిపోతోంది. నేను నా జ్యేష్ఠుడైన, ప్రియమైన, ధర్మాత్ముడైన కుమారుడు రాముడిని ఒక్కసారి చూడాలని మాత్రమే కోరుకుంటున్నాను."  రాజు మాటలు విన్న మరుక్షణమే కైకేయి స్వయంగా సారథియైన సుమంత్రుడిని ఇలా ఆదేశించింది:   "నువ్వు వెంటనే వెళ్లి రాముడిని ఇక్కడికి తీసుకురా." అప్పుడు, తన సంతోషమంతా పూర్తిగా ముక్కలైపోయిన ఆ కీర్తిశాలి, ధర్మాత్ముడైన మహారాజు, తీవ్ర దుఃఖంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో తన కుమారుని కోసం సారథి వైపు చూశాడు. అక్కడ జరుగుతున్న దైన్యమైన పరిస్థితిని ఆలకించి, రాజు యొక్క దీనస్థితిని చూసిన సుమంత్రుడు చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తూ, ఆ ప్రదేశం నుండి కొద్దిగా వెనక్కి జరిగాడు. తీవ్రమైన నిరాశ వల్ల రాజు స్వయంగా మాట్లాడటానికి ఏమాత్రం సమర్థుడు కాకపోవడంతో, సమయస్ఫూర్తి గల కైకేయి రాజుకు బదులుగా సుమంత్రుడితో ఇలా అంది:  "సుమంత్రా, నేను రాముడిని చూడాలనుకుంటున్నాను. ఆలస్యం చేయకుండా ఆ సుందర యువకుడిని ఇక్కడికి తీసుకురా." ఇది రాముని పట్టాభిషేకానికి శుభసూచకమని భావించిన సుమంత్రుడు మనసులోనే ఎంతో సంతోషించాడు.  ఆమె చేత త్వరితంగా ప్రేరేపించబడిన సుమంత్రుడు తనలో తాను ఇలా అనుకున్నాడు: "నిశ్చయంగా, ధర్మాత్ముడైన రాముడిని పట్టాభిషేక మహోత్సవం కోసమే ఇక్కడికి పిలుస్తున్నారు." ఎంతో ఆనందంతో ఒక నిర్ణయానికి వచ్చిన ఆ అత్యంత ఉత్సాహవంతుడైన సారథి, రఘువంశ శ్రేష్ఠుడైన రాముడిని చూడాలనే తపనతో ఆ భవనం నుండి బయలుదేరాడు.

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే అయోధ్యాకాండే చతుర్థ: భాగ: