కిష్కింధాకాండము - భాగము – 3

 

కిష్కింధాకాండము - భాగము – 3

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
8	పరితుష్టస్తు సుగ్రీవస్తేన వాక్యేన వానరః | లక్ష్మణస్యాగ్రజం రామమిదం వచనమబ్రవీత్ || ౧|| సర్వథాహమనుగ్రాహ్యో దేవతానామసంశయః | ఉపపన్నగుణోపేతః సఖా యస్య భవాన్మమ || ౨|| శక్యం ఖలు భవేద్రామ సహాయేన త్వయానఘ | సురరాజ్యమపి ప్రాప్తుం స్వరాజ్యం కిం పునః ప్రభో || ౩|| సోఽహం సభాజ్యో బన్ధూనాం సుహృదాం చైవ రాఘవ | యస్యాగ్నిసాక్షికం మిత్రం లబ్ధం రాఘవవంశజమ్ || ౪|| అహమప్యనురూపస్తే వయస్యో జ్ఞాస్యసే శనైః | న తు వక్తుం సమర్థోఽహం స్వయమాత్మగతాన్గుణాన్ || ౫|| మహాత్మనాం తు భూయిష్ఠం త్వద్విధానాం కృతాత్మనామ్ | నిశ్చలా భవతి ప్రీతిర్ధైర్యమాత్మవతామ్ ఇవ || ౬|| రజతం వా సువర్ణం వా వస్త్రాణ్యాభరణాని వా | అవిభక్తాని సాధూనామవగచ్ఛన్తి సాధవః || ౭|| ఆఢ్యో వాపి దరిద్రో వా దుఃఖితః సుఖితోఽపి వా | నిర్దోషో వా సదోషో వా వయస్యః పరమా గతిః || ౮|| ధనత్యాగః సుఖత్యాగో దేహత్యాగోఽపి వా పునః | వయస్యార్థే ప్రవర్తన్తే స్నేహం దృష్ట్వా తథావిధమ్ || ౯|| తత్తథేత్యబ్రవీద్రామః సుగ్రీవం ప్రియవాదినమ్ | లక్ష్మణస్యాగ్రతో లక్ష్మ్యా వాసవస్యేవ ధీమతః || ౧౦|| తతో రామం స్థితం దృష్ట్వా లక్ష్మణం చ మహాబలమ్ | సుగ్రీవః సర్వతశ్చక్షుర్వనే లోలమపాతయత్ || ౧౧|| స దదర్శ తతః సాలమవిదూరే హరీశ్వరః | సుపుష్పమీషత్పత్రాఢ్యం భ్రమరైరుపశోభితమ్ || ౧౨|| తస్యైకాం పర్ణబహులాం భఙ్క్త్వా శాఖాం సుపుష్పితామ్ | సాలస్యాస్తీర్య సుగ్రీవో నిషసాద సరాఘవః || ౧౩|| తావాసీనౌ తతో దృష్ట్వా హనూమానపి లక్ష్మణమ్ | సాలశాఖాం సముత్పాట్య వినీతముపవేశయత్ || ౧౪|| తతః ప్రహృష్టః సుగ్రీవః శ్లక్ష్ణం మధురయా గిరా | ఉవాచ ప్రణయాద్రామం హర్షవ్యాకులితాక్షరమ్ || ౧౫|| అహం వినికృతో భ్రాత్రా చరామ్యేష భయార్దితః | ఋశ్యమూకం గిరివరం హృతభార్యః సుదుఃఖితః || ౧౬|| సోఽహం త్రస్తో భయే మగ్నో వసామ్యుద్భ్రాన్తచేతనః | వాలినా నికృతో భ్రాత్రా కృతవైరశ్చ రాఘవ || ౧౭|| వాలినో మే భయార్తస్య సర్వలోకాభయఙ్కర | మమాపి త్వమనాథస్య ప్రసాదం కర్తుమర్హసి || ౧౮|| ఏవముక్తస్తు తేజస్వీ ధర్మజ్ఞో ధర్మవత్సలః | ప్రత్యువాచ స కాకుత్స్థః సుగ్రీవం ప్రహసన్నివ || ౧౯|| ఉపకారఫలం మిత్రమపకారోఽరిలక్షణమ్ | అద్యైవ తం హనిష్యామి తవ భార్యాపహారిణమ్ || ౨౦|| ఇమే హి మే మహావేగాః పత్రిణస్తిగ్మతేజసః | కార్తికేయవనోద్భూతాః శరా హేమవిభూషితాః || ౨౧|| కఙ్కపత్రప్రతిచ్ఛన్నా మహేన్ద్రాశనిసంనిభాః | సుపర్వాణః సుతీక్ష్ణాగ్రా సరోషా భుజగా ఇవ || ౨౨|| భ్రాతృసంజ్ఞమమిత్రం తే వాలినం కృతకిల్బిషమ్ | శరైర్వినిహతం పశ్య వికీర్ణమివ పర్వతమ్ || ౨౩|| రాఘవస్య వచః శ్రుత్వా సుగ్రీవో వాహినీపతిః | ప్రహర్షమతులం లేభే సాధు సాధ్వితి చాబ్రవీత్ || ౨౪|| రామశోకాభిభూతోఽహం శోకార్తానాం భవాన్గతిః | వయస్య ఇతి కృత్వా హి త్వయ్యహం పరిదేవయే || ౨౫|| త్వం హి పాణిప్రదానేన వయస్యో సోఽగ్నిసాక్షికః | కృతః ప్రాణైర్బహుమతః సత్యేనాపి శపామ్యహమ్ || ౨౬|| వయస్య ఇతి కృత్వా చ విస్రబ్ధం ప్రవదామ్యహమ్ | దుఃఖమన్తర్గతం యన్మే మనో దహతి నిత్యశః || ౨౭|| ఏతావదుక్త్వా వచనం బాష్పదూషితలోచనః | బాష్పోపహతయా వాచా నోచ్చైః శక్నోతి భాషితుమ్ || ౨౮|| బాష్పవేగం తు సహసా నదీవేగమివాగతమ్ | ధారయామాస ధైర్యేణ సుగ్రీవో రామసంనిధౌ || ౨౯|| సంనిగృహ్య తు తం బాష్పం ప్రమృజ్య నయనే శుభే | వినిఃశ్వస్య చ తేజస్వీ రాఘవం పునరబ్రవీత్ || ౩౦|| పురాహం వలినా రామ రాజ్యాత్స్వాదవరోపితః | పరుషాణి చ సంశ్రావ్య నిర్ధూతోఽస్మి బలీయసా || ౩౧|| హృతా భార్యా చ మే తేన ప్రాణేభ్యోఽపి గరీయసీ | సుహృదశ్చ మదీయా యే సంయతా బన్ధనేషు తే || ౩౨|| యత్నవాంశ్చ సుదుష్టాత్మా మద్వినాశాయ రాఘవ | బహుశస్తత్ప్రయుక్తాశ్చ వానరా నిహతా మయా || ౩౩|| శఙ్కయా త్వేతయా చాహం దృష్ట్వా త్వామపి రాఘవ | నోపసర్పామ్యహం భీతో భయే సర్వే హి బిభ్యతి || ౩౪|| కేవలం హి సహాయా మే హనుమత్ప్రముఖాస్త్విమే | అతోఽహం ధారయామ్యద్య ప్రాణాన్కృచ్ఛ్ర గతోఽపి సన్ || ౩౫|| ఏతే హి కపయః స్నిగ్ధా మాం రక్షన్తి సమన్తతః | సహ గచ్ఛన్తి గన్తవ్యే నిత్యం తిష్ఠన్తి చ స్థితే || ౩౬|| సఙ్క్షేపస్త్వేష మే రామ కిముక్త్వా విస్తరం హి తే | స మే జ్యేష్ఠో రిపుర్భ్రాతా వాలీ విశ్రుతపౌరుషః || ౩౭|| తద్వినాశాద్ధి మే దుఃఖం ప్రనష్టం స్యాదనన్తరమ్ | సుఖం మే జీవితం చైవ తద్వినాశనిబన్ధనమ్ || ౩౮|| ఏష మే రామ శోకాన్తః శోకార్తేన నివేదితః | దుఃఖితోఽదుఃఖితో వాపి సఖ్యుర్నిత్యం సఖా గతిః || ౩౯|| శ్రుత్వైతచ్చ వచో రామః సుగ్రీవమిదమబ్రవీత్ | కింనిమిత్తమభూద్వైరం శ్రోతుమిచ్ఛామి తత్త్వతః || ౪౦|| సుఖం హి కారణం శ్రుత్వా వైరస్య తవ వానర | ఆనన్తర్యం విధాస్యామి సమ్ప్రధార్య బలాబలమ్ || ౪౧|| బలవాన్హి మమామర్షః శ్రుత్వా త్వామవమానితమ్ | వర్ధతే హృదయోత్కమ్పీ ప్రావృడ్వేగ ఇవామ్భసః || ౪౨|| హృష్టః కథయ విస్రబ్ధో యావదారోప్యతే ధనుః | సృష్టశ్చ హి మయా బాణో నిరస్తశ్ చ రిపుస్తవ || ౪౩|| ఏవముక్తస్తు సుగ్రీవః కాకుత్స్థేన మహాత్మనా | ప్రహర్షమతులం లేభే చతుర్భిః సహ వానరైః || ౪౪|| తతః ప్రహృష్టవదనః సుగ్రీవో లక్ష్మణాగ్రజే | వైరస్య కారణం తత్త్వమాఖ్యాతుముపచక్రమే || ౪౫||	45	214
ఆ మాటలకు ఎంతగానో సంతోషించిన వానరుడు సుగ్రీవుడు, లక్ష్మణాగ్రజుడైన శ్రీరామునితో ఈ మాటలు పలికాడు.  "నీలాంటి ధర్మాత్ముడైన, సద్గుణ సంపన్నుడైన మిత్రుడు లభించాడంటే నిశ్చయంగా నాకు దేవతల అనుగ్రహం పూర్తిగా ఉందనే అర్థం. ఓ నిష్పాపమైన రామా! నువ్వు నా పక్షాన ఉంటే దేవతల రాజ్యాన్ని కూడా జయించడం సాధ్యమవుతుంది; ఇక నా స్వల్ప రాజ్యం గురించి చెప్పేదేముంది ప్రభూ? ఓ రఘువంశ తిలకా! పవిత్రమైన అగ్ని సాక్షిగా రఘువంశానికి చెందిన నిన్ను మిత్రుడిగా పొందిన నేను, ఇప్పుడు నా బంధువులలో, శ్రేయోభిలాషులలో గౌరవించబడటానికి అర్హుడనయ్యాను."  "రానురాను నేను కూడా నీకు తగిన తోడునని నువ్వు తెలుసుకుంటావు. అయితే, నా అంతర్గత గుణాలను నేనే పొగుడుకోలేను. ఆత్మజ్ఞానుల ధైర్యంలా, నీలాంటి మహాత్ముల, జితేంద్రియుల ఆప్యాయత ఎన్నటికీ చలించదు. సజ్జనులైన వారు తమ మిత్రుల వెండి, బంగారం, వస్త్రాలు మరియు ఆభరణాలను తమ వాటికంటే భిన్నమైనవిగా భావించరు, అంటే వాటిని సమానంగా చూస్తారు." "ధనవంతుడైనా, పేదవాడైనా, దుఃఖంలో ఉన్నా, సంతోషంలో ఉన్నా, దోషరహితుడైనా లేదా లోపాలు ఉన్నా—నిజమైన మిత్రుడే ఆఖరి శరణ్యం. ఇటువంటి అసాధారణమైన స్నేహ బంధాన్ని చూసే, నిజమైన మిత్రులు తమ స్నేహితుని కోసం తమ సంపదను, సుఖాలను, చివరకు తమ ప్రాణాలను సైతం త్యాగం చేయడానికి సిద్ధపడతారు."  వాక్చాతుర్యంలో నిపుణుడైన సుగ్రీవుడితో, జ్ఞానియైన ఇంద్రునిలా తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న రాముడు, లక్ష్మణుని సమక్షంలో "అలాగే" అని అన్నాడు. ఆ తర్వాత, అమిత పరాక్రమవంతుడైన లక్ష్మణుడితో కలిసి రాముడు అక్కడ నిలబడి ఉండటం చూసి, సుగ్రీవుడు తన చంచలమైన కళ్లతో ఆ అడవి అంతటా చూశాడు. అప్పుడు ఆ వానరరాజుకు కొద్ది దూరంలో అందమైన పూలు, కొన్ని ఆకులు, మరియు ఝంకారం చేస్తున్న తుమ్మెదల గుంపులతో అలరారుతున్న ఒక సాల వృక్షం (మద్ది చెట్టు) కనిపించింది.  ఆ సాల వృక్షం నుండి ఆకులతో, అందమైన పూలతో నిండిన ఒక పెద్ద కొమ్మను విరిచి, సుగ్రీవుడు దానిని కింద పరిచి, రఘువంశ తిలకుడైన రామునితో కలిసి దానిపై కూర్చున్నాడు. వారిద్దరూ కూర్చోవడం చూసి, హనుమంతుడు కూడా మరొక సాల వృక్ష కొమ్మను పెకలించి, లక్ష్మణుడు కూర్చోవడానికి ఎంతో గౌరవంతో సమర్పించాడు. అప్పుడు, అమితమైన ఆనందంతో నిండినవాడై, సుగ్రీవుడు మృదువైన, మధురమైన స్వరంతో రామునితో మాట్లాడాడు. అమితమైన సంతోషం, గాఢమైన ఆప్యాయత వల్ల అతని మాటలు కొద్దిగా తడబడ్డాయి.  "నా అన్న చేత అవమానించబడి, అన్యాయానికి గురై, నా భార్యను కోల్పోయి, తీవ్ర దుఃఖంతో నేను ఈ శ్రేష్ఠమైన ఋష్యమూక పర్వతంపై నిరంతరం భయంతో తిరుగుతున్నాను. ఓ రఘునందనా! నాతో తీవ్రమైన శత్రుత్వాన్ని పెంచుకున్న నా అన్న వాలి చేత హింసించబడి, భయంతో మునిగిపోయి, కలత చెందిన మనస్సుతో నేను ఇక్కడ బతుకుతున్నాను. ఓ సకలలోక రక్షకా! దిక్కులేనివాడినై, వాలి భయంతో వణికిపోతున్న నన్ను దయచేసి అనుగ్రహించు."  ఆ విధంగా ప్రార్థించబడినవాడై, ధర్మం తెలిసినవాడు, న్యాయాన్ని ప్రేమించేవాడు అయిన ఆ తేజోవంతుడైన యువరాజు శ్రీరాముడు, సుగ్రీవునికి మందహాసంతో ఇలా బదులిచ్చాడు:  "పరస్పరం సహాయం చేసుకోవడమే స్నేహానికి లక్షణం, శత్రుత్వమే శత్రువు యొక్క గుణం. నా చేతిలో ఉన్న వేగంగా దూసుకుపోయే, పక్షి ఈకలు కలిగిన, తీవ్ర కాంతితో ప్రకాశించే, కార్తికేయుని (యుద్ధ దేవుని) వనంలో తయారు చేయబడిన బంగారు బాణాలు ఇవే. కొంగ ఈకలతో అలంకరించబడి, మహేంద్రుని వజ్రాయుధాన్ని పోలి ఉండి, సరైన కీళ్లతో, అత్యంత పదునైన కొనలతో ఉండి, ఇవి కోపంతో బుసలు కొట్టే సర్పాల్లా ఉన్నాయి. నీ అన్న అని చెప్పుకుంటూనే ఘోర పాపాలు చేసిన నీ శత్రువైన ఆ వాలిని చూడు—అతడు నా బాణాల దెబ్బకు కూలిపోయిన పర్వతంలా నేలకూలుతాడు."  రఘువంశ తిలకుడైన రాముని మాటలు విన్న వానర సేనాధిపతి సుగ్రీవుడు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొంది, "శభాష్! శభాష్!" అని గట్టిగా అన్నాడు. "ఓ రామా! నేను దుఃఖంలో మునిగిపోయాను, దుఃఖితులకు నువ్వే పరమ శరణ్యం. నిన్ను నా నిజమైన మిత్రుడిగా భావించి, నా హృదయాన్ని నీ ముందు ఉంచుతున్నాను. పవిత్రమైన అగ్ని సాక్షిగా మన చేతులు కలపడం ద్వారా, నా ప్రాణం కంటే మిన్నగా భావించే మిత్రుడిగా నువ్వు మారావు. దీన్ని నేను సత్యం సాక్షిగా ప్రమాణం చేస్తున్నాను. నిన్ను నా ప్రాణ మిత్రుడిగా భావించి, ప్రతిరోజూ నా గుండెను దహించివేస్తున్న నా అంతర్గత దుఃఖాన్ని పూర్తి నమ్మకంతో నీకు తెలియజేస్తున్నాను."  ఇంతవరకు మాట్లాడేసరికి అతని కళ్లు కన్నీళ్లతో నిండిపోయాయి. ఏడుపు వల్ల గొంతు మూసుకుపోవడంతో, అతను గట్టిగా మాట్లాడలేకపోయాడు. రాముని సమక్షంలో, సుగ్రీవుడు తన అపారమైన ధైర్యంతో నదీ ప్రవాహంలా ఉప్పొంగిన ఆ కన్నీళ్లను ఆపుకున్నాడు. ఆ కన్నీళ్లను అణచుకుని, తన అందమైన కళ్లను తుడుచుకుని, దీర్ఘంగా నిట్టూరుస్తూ, ఆ తేజోవంతుడైన వానరుడు రఘువంశ తిలకునితో మరలా ఇలా అన్నాడు.  "గతంలో, ఓ రామా, వాలి నన్ను రాజ్యం నుండి బలవంతంగా వెళ్లగొట్టాడు. అమిత పరాక్రమవంతుడైన నా అన్న నన్ను కఠినంగా అవమానించి తరిమేశాడు. నా ప్రాణం కంటే మిన్నయైన నా భార్యను లాక్కున్నాడు. అంతేకాకుండా, నా శ్రేయోభిలాషులు, నా పక్షాన ఉన్న మిత్రులందరినీ బంధించి కారాగారంలో పడేశాడు. ఓ రఘునందనా! ఆ దుష్టబుద్ధి నన్ను సర్వనాశనం చేయడానికి అన్ని రకాలుగా ప్రయత్నిస్తున్నాడు. అనేక సందర్భాల్లో, అతడు పంపిన వానరులను నేను ఆత్మరక్షణ కోసం సంహరించాల్సి వచ్చింది."  "ఇదే అనుమానంతో, ఓ రామా, నేను నిన్ను మొదట చూసినప్పుడు భయపడి నేరుగా నీ దగ్గరకు రాలేకపోయాను; ఎందుకంటే భయంలో ఉన్నవారికి ప్రతిదీ అనుమానంగానే కనిపిస్తుంది. హనుమంతుడి నాయకత్వంలోని ఈ వానరులు మాత్రమే నాకు ఇప్పుడు మిగిలిన తోడు. ఇంతటి ఘోరమైన ఆపదలో పడినప్పటికీ, కేవలం వీరి వల్లే నేను ఈరోజు ప్రాణాలతో ఉన్నాను. ఈ ఆప్యాయత గల వానరులు నన్ను అన్ని వైపులా కాపాడుతుంటారు. నేను ఎక్కడికి వెళ్లినా నాతో వస్తారు, నేను ఎక్కడ ఆగినా నా పక్కనే ఉంటారు."  "ఓ రామా! ఇది నా దుస్థితి యొక్క సారాంశం; దీని గురించి నీకు ఇంకా వివరంగా చెప్పడం వల్ల ఏం లాభం? నా అన్న వాలి లోక ప్రసిద్ధుడైన పరాక్రమవంతుడు. అతని నాశనం ద్వారానే నా ఈ తీవ్ర దుఃఖం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది. నా సంతోషం, నా మనుగడ అంతా అతని పతనం పైననే ఆధారపడి ఉన్నాయి. ఓ రామా! దుఃఖితుడనైన నేను నీకు వివరించిన నా శోకానికి మూలం ఇదే. ఒక మిత్రుడు కష్టాల్లో ఉన్నా లేకపోయినా, అతడే తన తోటి మిత్రునికి పరమ శరణ్యం."  ఆ మాటలు విన్న రాముడు సుగ్రీవుడితో ఇలా అన్నాడు: "ఈ తీవ్ర శత్రుత్వానికి కారణం ఏమిటి? నేను అసలు జరిగిందేమిటో తెలుసుకోవాలని అనుకుంటున్నాను. ఓ వానరుడా! మీ ఇద్దరి మధ్య ఉన్న ఈ వైరానికి గల కారణాన్ని నేను స్పష్టంగా అర్థం చేసుకుని, ఇరుపక్షాల బలాబలాలను పూర్తిగా బేరీజు వేసుకున్న తర్వాత, నేను వెంటనే తదుపరి చర్య తీసుకుంటాను. నిజానికి, నువ్వు ఎలా అవమానించబడ్డావో వింటుంటే, నాలో తీవ్రమైన ఆగ్రహం రగిలి, వర్షాకాలంలో ఉప్పొంగే నదిలా నా హృదయాన్ని కదిలిస్తోంది. పూర్తి ఆత్మవిశ్వాసంతో, సంతోషంతో చెప్పు! ఎందుకంటే నా ధనస్సుకు నారి సంధించి, నేను ఒక బాణాన్ని వదిలే సమయానికే నీ శత్రువు నాశనమైపోతాడు!"  మహాత్ముడైన శ్రీరాముడు (కాకుత్స్థ వంశ సంజాతుడు) ఈ విధంగా మాట్లాడగా, సుగ్రీవుడు మరియు అతని నలుగురు వానర మంత్రులు అంతులేని ఆనందాన్ని పొందారు. అప్పుడు ఎంతో ప్రసన్నమైన ముఖంతో సుగ్రీవుడు, లక్ష్మణాగ్రజుడైన ఆ శ్రీరామునికి తమ మధ్య ఉన్న శత్రుత్వానికి గల అసలు కారణాన్ని యథాతథంగా వివరించడం ప్రారంభించాడు.
9	వాలీ నామ మమ భ్రాతా జ్యేష్ఠః శత్రునిషూదనః | పితుర్బహుమతో నిత్యం మమ చాపి తథా పురా || ౧|| పితర్యుపరతేఽస్మాకం జ్యేష్ఠోఽయమితి మన్త్రిభిః | కపీనామీశ్వరో రాజ్యే కృతః పరమసంమతః || ౨|| రాజ్యం ప్రశాసతస్తస్య పితృపైతామహం మహత్ | అహం సర్వేషు కాలేషు ప్రణతః ప్రేష్యవత్స్థితః || ౩|| మాయావీ నామ తేజస్వీ పూర్వజో దున్దుభేః సుతః | తేన తస్య మహద్వైరం స్త్రీకృతం విశ్రుతం పురా || ౪|| స తు సుప్తే జనే రాత్రౌ కిష్కిన్ధాద్వారమాగతః | నర్దతి స్మ సుసంరబ్ధో వాలినం చాహ్వయద్రణే || ౫|| ప్రసుప్తస్తు మమ భ్రాతా నర్దితం భైరవస్వనమ్ | శ్రుత్వా న మమృషే వాలీ నిష్పపాత జవాత్తదా || ౬|| స తు వై నిఃసృతః క్రోధాత్తం హన్తుమసురోత్తమమ్ | వార్యమాణస్తతః స్త్రీభిర్మయా చ ప్రణతాత్మనా || ౭|| స తు నిర్ధూయ సర్వాన్నో నిర్జగామ మహాబలః | తతోఽహమపి సౌహార్దాన్నిఃసృతో వాలినా సహ || ౮|| స తు మే భ్రాతరం దృష్ట్వా మాం చ దూరాదవస్థితమ్ | అసురో జాతసన్త్రాసః ప్రదుద్రావ తదా భృశమ్ || ౯|| తస్మిన్ద్రవతి సన్త్రస్తే హ్యావాం ద్రుతతరం గతౌ | ప్రకాశోఽపి కృతో మార్గశ్చన్ద్రేణోద్గచ్ఛతా తదా || ౧౦|| స తృణైరావృతం దుర్గం ధరణ్యా వివరం మహత్ | ప్రవివేశాసురో వేగాదావామాసాద్య విష్ఠితౌ || ౧౧|| తం ప్రవిష్టం రిపుం దృష్ట్వా బిలం రోషవశం గతః | మామువాచ తదా వాలీ వచనం క్షుభితేన్ద్రియః || ౧౨|| ఇహ త్వం తిష్ఠ సుగ్రీవ బిలద్వారి సమాహితః | యావదత్ర ప్రవిశ్యాహం నిహన్మి సమరే రిపుమ్ || ౧౩|| మయా త్వేతద్వచః శ్రుత్వా యాచితః స పరన్తప | శాపయిత్వా చ మాం పద్భ్యాం ప్రవివేశ బిలం తదా || ౧౪|| తస్య ప్రవిష్టస్య బిలం సాగ్రః సంవత్సరో గతః | స్థితస్య చ మమ ద్వారి స కాలో వ్యత్యవర్తత || ౧౫|| అహం తు నష్టం తం జ్ఞాత్వా స్నేహాదాగతసమ్భ్రమః | భ్రాతరం న హి పశ్యామి పాపశఙ్కి చ మే మనః || ౧౬|| అథ దీర్ఘస్య కాలస్య బిలాత్తస్మాద్వినిఃసృతమ్ | సఫేనం రుధిరం రక్తమహం దృష్ట్వా సుదుఃఖితః || ౧౭|| నర్దతామసురాణాం చ ధ్వనిర్మే శ్రోత్రమాగతః | నిరస్తస్య చ సఙ్గ్రామే క్రోశతో నిఃస్వనో గురోః || ౧౮|| అహం త్వవగతో బుద్ధ్యా చిహ్నైస్తైర్భ్రాతరం హతమ్ | పిధాయ చ బిలద్వారం శిలయా గిరిమాత్రయా | శోకార్తశ్చోదకం కృత్వా కిష్కిన్ధామాగతః సఖే || ౧౯|| గూహమానస్య మే తత్త్వం యత్నతో మన్త్రిభిః శ్రుతమ్ | తతోఽహం తైః సమాగమ్య సమేతైరభిషేచితః || ౨౦|| రాజ్యం ప్రశాసతస్తస్య న్యాయతో మమ రాఘవ | ఆజగామ రిపుం హత్వా వాలీ తమసురోత్తమమ్ || ౨౧|| అభిషిక్తం తు మాం దృష్ట్వా క్రోధాత్సంరక్తలోచనః | మదీయాన్మన్త్రిణో బద్ధ్వా పరుషం వాక్యమబ్రవీత్ || ౨౨|| నిగ్రహేఽపి సమర్థస్య తం పాపం ప్రతి రాఘవ | న ప్రావర్తత మే బుద్ధిర్భ్రాతృగౌరవయన్త్రితా || ౨౩|| మానయంస్తం మహాత్మానం యథావచ్చాభ్యవాదయమ్ | ఉక్తాశ్చ నాశిషస్తేన సన్తుష్టేనాన్తరాత్మనా || ౨౪|	24	238
"నాకు వాలి అనే ఒక అన్న ఉన్నాడు, అతను శత్రువులను సంహరించే మహా పరాక్రమవంతుడు. గతంలో మా తండ్రి గారి చేత, అలాగే నా చేత కూడా అతను ఎల్లప్పుడూ ఎంతో గౌరవించబడేవాడు." "మా తండ్రి గారు పరమపదించినప్పుడు, మంత్రులందరూ అతనే పెద్దవాడని భావించి, అందరి పూర్తి ఆమోదంతో అతనికి వానరరాజుగా పట్టాభిషేకం చేశారు. మా తండ్రి, తాతల కాలం నాటి ఈ గొప్ప పిత్రార్జిత రాజ్యాన్ని అతను పరిపాలిస్తున్నంత కాలం, నేను ఒక వినయపూర్వకమైన సేవకుడిలా అతనికి పూర్తిగా లోబడి ఉండేవాడిని." "పూర్వం దుందుభి అనే రాక్షసుడికి అన్న అయిన మాయావి అనే ఒక మహా బలశాలియైన రాక్షసుడు ఉండేవాడు. గతంలో ఒక స్త్రీ విషయంలో అతనికి, వాలికి మధ్య లోక ప్రసిద్ధమైన ఒక పెద్ద శత్రుత్వం ఏర్పడింది. ఒక రాత్రి, ప్రజలందరూ నిద్రిస్తున్న సమయంలో, అతడు కిష్కింధ ద్వారం వద్దకు చేరుకున్నాడు. క్రోధంతో రగిలిపోతూ, అతడు భయంకరంగా గర్జిస్తూ వాలిని యుద్ధానికి ఆహ్వానించాడు. నా అన్న వాలి అప్పుడు గాఢ నిద్రలో ఉన్నాడు, కానీ భయంకరమైన ఆ గర్జన వినగానే ఆ అవమానాన్ని తట్టుకోలేక, వెంటనే అత్యంత వేగంతో బయటకు దూసుకువచ్చాడు."  "రాక్షస శ్రేష్ఠుడైన అతడిని సంహరించాలనే తీవ్ర ఆగ్రహంతో బయటకు వస్తున్న వాలిని అతని భార్యలు, మరియు నేను కూడా ఎంతో వినయంతో నమస్కరిస్తూ అడ్డుకోవడానికి ప్రయత్నించాము. కానీ, మా అందరినీ విదిల్చికొట్టి ఆ అమిత పరాక్రమవంతుడైన యోధుడు ముందుకు సాగాడు. అతనిపై ఉన్న గాఢమైన ఆప్యాయత, విధేయత వల్ల నేను కూడా వాలిని అనుసరిస్తూ అతని వెంటే వెళ్లాను. నా అన్న రావడం, అతని వెనుక కొద్ది దూరంలో నేను నిలబడి ఉండటం చూసి, ఆ రాక్షసుడు భయంతో వణికిపోయి వేగంగా పారిపోవడం ప్రారంభించాడు. అతడు ప్రాణభయంతో పరుగెడుతుండగా, మేమిద్దరం అతడిని మరింత వేగంగా తరుముకుంటూ వెళ్లాము. ఆ సమయంలో ఉదయిస్తున్న చంద్రుని వెలుగు మాకు దారి చూపించింది."  "ఆ రాక్షసుడు భూమిలోని ఒక పెద్ద గుహలోకి వేగంగా ప్రవేశించాడు, అది గడ్డితో కప్పబడిన ఒక దుర్భేద్యమైన కోటలా ఉంది. ఆ గుహ ద్వారం వద్దకు చేరుకున్న మేమిద్దరం అక్కడ ఆగిపోయాము. శత్రువు ఆ గుహలోకి ప్రవేశించడం చూసి వాలి తీవ్ర ఆగ్రహానికి లోనయ్యాడు. అతని ఇంద్రియాలన్నీ ఉద్రేకానికి గురికాగా, అతను నాతో ఈ మాటలు పలికాడు:" "'సుగ్రీవా! నువ్వు ఇక్కడే ఈ గుహ ద్వారం వద్దే అత్యంత జాగరూకతతో కాపలా ఉండు, ఈలోపు నేను లోపలికి వెళ్లి యుద్ధంలో మన శత్రువును సంహరించి వస్తాను!'"  "ఆ మాటలు విన్న నేను, శత్రువులను దహించివేసే ఆ నా అన్నను నన్ను కూడా తనతో రానివ్వమని వేడుకున్నాను, కానీ అతను తన పాదాల సాక్షిగా నన్ను వెనుకనే ఉండమని ప్రమాణం చేయించుకుని ఆ గుహలోకి ప్రవేశించాడు. అతను గుహలోకి వెళ్లిన తర్వాత ఒక సంవత్సరం కంటే ఎక్కువ సమయం గడిచిపోయింది. నేను ఆ గుహ ద్వారం వద్దే ఎదురుచూస్తూ నిలబడగా, ఆ కాలమంతా గిర్రున తిరిగిపోయింది. అతను తిరిగి రాకపోవడంతో, అతనిపై ఉన్న గాఢమైన ప్రేమ వల్ల నాలో తీవ్ర ఆందోళన మొదలైంది. నా అన్న బయటకు రాకపోవడం చూసి, నా మనస్సు కీడును శంకించడం ప్రారంభించింది."  "ఆ తర్వాత, చాలా కాలానికి, ఆ గుహ నుండి నురుగుతో కూడిన, ముదురు ఎరుపు రంగులో ఉన్న రక్తం ప్రవహించడం నేను చూశాను, అది చూసి నా గుండె పగిలిపోయింది. విజయం సాధించిన రాక్షసుల గర్జనలు నా చెవులకు వినిపించాయి, కానీ యుద్ధంలో నలిగిపోతూ అరుస్తున్న నా అన్న గొంతు మాత్రం నాకు వినబడలేదు."  "ఓ మిత్రమా! ఆ సంకేతాల ద్వారా నా అన్న చనిపోయాడని నా మనస్సులో నిశ్చయించుకుని, ఒక పర్వతం లాంటి పెద్ద బండరాయితో ఆ గుహ ద్వారాన్ని మూసివేశాను. దుఃఖంలో మునిగిపోయి, అతని ఆత్మ శాంతి కోసం సాంప్రదాయం ప్రకారం జల తర్పణాలు వదిలి నేను కిష్కింధకు తిరిగి వచ్చాను. నేను ఆ నిజాన్ని దాచడానికి ఎంతో ప్రయత్నించినప్పటికీ, మంత్రులు దాన్ని కనుగొన్నారు. ఆ తర్వాత వారందరూ కలిసి నన్ను రాజుగా ప్రకటించి పట్టాభిషేకం చేశారు."  "ఓ రఘునందనా! నేను ఆ రాజ్యాన్ని ధర్మబద్ధంగా పరిపాలిస్తున్న సమయంలో, ఆ భయంకరమైన రాక్షసుడిని ఎట్టకేలకు సంహరించి వాలి తిరిగి వచ్చాడు. కానీ నేను సింహాసనంపై కూర్చోవడం చూసి, అతని కళ్లు క్రోధంతో ఎర్రబడ్డాయి. అతను నా మంత్రులను బంధించి కారాగారంలో పడేశాడు, నన్ను అత్యంత కఠినమైన మాటలతో నిందించడం ప్రారంభించాడు." "ఓ రఘునందనా! ఆ దుష్టుడిని నిరోధించి, శిక్షించే పూర్తి సామర్థ్యం నాకు ఉన్నప్పటికీ, నా అన్నపై ఉన్న గాఢమైన గౌరవానికి కట్టుబడి నా మనస్సు దానికి అంగీకరించలేదు. మహాత్ముడైన ఆ యోధునికి తగిన గౌరవాన్ని ప్రకటిస్తూ, నేను అతనికి స్వాగతం పలికి నమస్కరించాను. అయినప్పటికీ, అతను నన్ను ప్రసన్నమైన హృదయంతో ఆశీర్వదించలేదు."
10	తతః క్రోధసమావిష్టం సంరబ్ధం తముపాగతమ్ | అహం ప్రసాదయాం చక్రే భ్రాతరం ప్రియకామ్యయా || ౧|| దిష్ట్యాసి కుశలీ ప్రాప్తో నిహతశ్చ త్వయా రిపుః | అనాథస్య హి మే నాథస్త్వమేకోఽనాథనన్దనః || ౨|| ఇదం బహుశలాకం తే పూర్ణచన్ద్రమివోదితమ్ | ఛత్రం సవాలవ్యజనం ప్రతీచ్ఛస్వ మయోద్యతమ్ || ౩|| త్వమేవ రాజా మానార్హః సదా చాహం యథాపురా | న్యాసభూతమిదం రాజ్యం తవ నిర్యాతయామ్యహమ్ || ౪|| మా చ రోషం కృథాః సౌమ్య మయి శత్రునిబర్హణ | యాచే త్వాం శిరసా రాజన్మయా బద్ధోఽయమఞ్జలిః || ౫|| బలాదస్మి సమాగమ్య మన్త్రిభిః పురవాసిభిః | రాజభావే నియుక్తోఽహం శూన్యదేశజిగీషయా || ౬|| స్నిగ్ధమేవం బ్రువాణం మాం స తు నిర్భర్త్స్య వానరః | ధిక్త్వామితి చ మాముక్త్వా బహు తత్తదువాచ హ || ౭|| ప్రకృతీశ్చ సమానీయ మన్త్రిణశ్చైవ సంమతాన్ | మామాహ సుహృదాం మధ్యే వాక్యం పరమగర్హితమ్ || ౮|| విదితం వో యథా రాత్రౌ మాయావీ స మహాసురః | మాం సమాహ్వయత క్రూరో యుద్ధాకాఙ్క్షీ సుదుర్మతిః || ౯|| తస్య తద్గర్జితం శ్రుత్వా నిఃసృతోఽహం నృపాలయాత్ | అనుయాతశ్చ మాం తూర్ణమయం భ్రాతా సుదారుణః || ౧౦|| స తు దృష్ట్వైవ మాం రాత్రౌ సద్వితీయం మహాబలః | ప్రాద్రవద్భయసన్త్రస్తో వీక్ష్యావాం తమనుద్రుతౌ | అనుద్రుతస్తు వేగేన ప్రవివేశ మహాబిలమ్ || ౧౧|| తం ప్రవిష్టం విదిత్వా తు సుఘోరం సుమహద్బిలమ్ | అయముక్తోఽథ మే భ్రాతా మయా తు క్రూరదర్శనః || ౧౨|| అహత్వా నాస్తి మే శక్తిః ప్రతిగన్తుమితః పురీమ్ | బిలద్వారి ప్రతీక్ష త్వం యావదేనం నిహన్మ్యహమ్ || ౧౩|| స్థితోఽయమితి మత్వా తు ప్రవిష్టోఽహం దురాసదమ్ | తం చ మే మార్గమాణస్య గతః సంవత్సరస్తదా || ౧౪|| స తు దృష్టో మయా శత్రురనిర్వేదాద్భయావహః | నిహతశ్చ మయా తత్ర సోఽసురో బన్ధుభిః సహ || ౧౫|| తస్యాస్యాత్తు ప్రవృత్తేన రుధిరౌఘేణ తద్బిలమ్ | పూర్ణమాసీద్దురాక్రామం స్తనతస్తస్య భూతలే || ౧౬|| సూదయిత్వా తు తం శత్రుం విక్రాన్తం దున్దుభేః సుతమ్ | నిష్క్రామన్నేవ పశ్యామి బిలస్య పిహితం ముఖమ్ || ౧౭|| విక్రోశమానస్య తు మే సుగ్రీవేతి పునః పునః | యదా ప్రతివచో నాస్తి తతోఽహం భృశదుఃఖితః || ౧౮|| పాదప్రహారైస్తు మయా బహుశస్తద్విదారితమ్ | తతోఽహం తేన నిష్క్రమ్య యథా పునరుపాగతః || ౧౯|| తత్రానేనాస్మి సంరుద్ధో రాజ్యం మార్గయతాత్మనః | సుగ్రీవేణ నృశంసేన విస్మృత్య భ్రాతృసౌహృదమ్ || ౨౦|| ఏవముక్త్వా తు మాం తత్ర వస్త్రేణైకేన వానరః | తదా నిర్వాసయామాస వాలీ విగతసాధ్వసః || ౨౧|| తేనాహమపవిద్ధశ్చ హృతదారశ్చ రాఘవ | తద్భయాచ్చ మహీకృత్స్నా క్రాన్తేయం సవనార్ణవా || ౨౨|| ఋశ్యమూకం గిరివరం భార్యాహరణదుఃఖితః | ప్రవిష్టోఽస్మి దురాధర్షం వాలినః కారణాన్తరే || ౨౩|| ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం వైరానుకథనం మహత్ | అనాగసా మయా ప్రాప్తం వ్యసనం పశ్య రాఘవ || ౨౪|| వాలినస్తు భయార్తస్య సర్వలోకాభయఙ్కర | కర్తుమర్హసి మే వీర ప్రసాదం తస్య నిగ్రహాత్ || ౨౫|| ఏవముక్తః స తేజస్వీ ధర్మజ్ఞో ధర్మసంహితమ్ | వచనం వక్తుమారేభే సుగ్రీవం ప్రహసన్నివ || ౨౬|| అమోఘాః సూర్యసఙ్కాశా మమేమే నిశితాః శరాః | తస్మిన్వాలిని దుర్వృత్తే పతిష్యన్తి రుషాన్వితాః || ౨౭|| యావత్తం న హి పశ్యేయం తవ భార్యాపహారిణమ్ | తావత్స జీవేత్పాపాత్మా వాలీ చారిత్రదూషకః || ౨౮|| ఆత్మానుమానాత్పశ్యామి మగ్నం త్వాం శోకసాగరే | త్వామహం తారయిష్యామి కామం ప్రాప్స్యసి పుష్కలమ్ || ౨౯||	29	267
"ఆ తర్వాత, నాపై అమితమైన క్రోధంతో, అంతులేని కోపంతో ఉన్న నా అన్నను ప్రసన్నం చేసుకోవాలనే కోరికతో నేను అతనిని శాంతింపజేయడానికి ప్రయత్నించాను."  "నేను ఇలా అన్నాను: 'మన అదృష్టం కొద్దీ నువ్వు సురక్షితంగా తిరిగి వచ్చావు, నీ శత్రువు సంహరించబడ్డాడు! అనాథలా దిక్కులేకుండా మిగిలిపోయిన నన్ను కాపాడే ఏకైక రక్షకుడివి నువ్వే. ఉదయించిన పున్నమి చంద్రునిలా మెరిసిపోతున్న ఈ ఛత్రం (రాజ గొడుగు), మరియు నీ గౌరవార్థం నేను సిద్ధం చేసిన చామరాలను దయచేసి స్వీకరించు. గతంలో లాగే నువ్వే నా పూజనీయుడైన రాజువు, నేను నీ వినయపూర్వకమైన సేవకుడిని. కేవలం భద్రపరచినట్లుగా నా వద్ద ఉన్న ఈ రాజ్యాన్ని ఇప్పుడు నేను నీకు తిరిగి అప్పగిస్తున్నాను.'" "'ఓ సౌమ్యుడా! ఓ శత్రుసంహారకుడా! నాపై కోపగించుకోకు. ఓ రాజా, నా తల వంచి, చేతులు జోడించి నిన్ను వేడుకుంటున్నాను. రాజు లేని ఈ రాజ్యం అరాచకం కాకూడదనే కోరికతో, మంత్రులు మరియు ప్రజలందరూ నన్ను సమీపించి బలవంతంగా ఈ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు.'” కానీ నేను ఇంత ఆప్యాయంగా మాట్లాడినప్పటికీ, ఆ వానరుడు వాలి నన్ను 'ఛీ, నీకు సిగ్గులేదు!' అని కోపంతో గద్దిస్తూ, అనేక విధాలుగా నన్ను అవమానించాడు. అతడు ప్రజలను, గౌరవనీయులైన మంత్రులను పిలిపించి, నా మిత్రులందరి సమక్షంలోనే నాపై ఎంతో నిందాపూర్వకమైన, అవమానకరమైన మాటలు పలికాడు.  "వాలి ఇలా అన్నాడు:  “'ఆ భయంకరమైన, దుష్టబుద్ధి గల మహా రాక్షసుడు మాయావి ఒక రాత్రి నన్ను యుద్ధానికి ఎలా ఆహ్వానించాడో మీకందరికీ తెలుసు. అతని గర్జన వినగానే నేను అంతఃపురం నుండి బయటకు దూసుకువచ్చాను, క్రూరమైన రూపం గల నా ఈ తమ్ముడు కూడా నన్ను అనుసరిస్తూ నా వెనుకే వచ్చాడు. రాత్రి వేళ నా పక్కన మరొక తోడు ఉండటం చూసి, ఆ మహా బలశాలియైన రాక్షసుడు భయంతో పారిపోయాడు. అతడు పారిపోవడం చూసి మేము అతడిని తరుముకుంటూ వెళ్లాము, అతడు వేగంగా ఒక పెద్ద గుహలోకి ప్రవేశించాడు. అతడు ఆ భయంకరమైన, విశాలమైన గుహలోకి ప్రవేశించాడని తెలిసి, క్రూరమైన రూపం గల నా ఈ తమ్ముడితో నేను ఇలా అన్నాను:'"  "'నేను అతడిని సంహరించేంత వరకు నాకు ఇక్కడి నుండి నగరానికి తిరిగి వచ్చే ఆశక్తి లేదు. నేను లోపలికి వెళ్లి అతడిని అంతమొందించే వరకు నువ్వు ఈ గుహ ద్వారం వద్దే కాపలా ఉండు.' 'నేను చెప్పినట్లే అతడు అక్కడ కాపలా ఉంటాడని నమ్మి, నేను ఆ దుర్భేద్యమైన గుహలోకి ప్రవేశించాను. నేను ఆ రాక్షసుడి కోసం వెతుకుతుండగా ఒక సంవత్సరం కాలం గడిచిపోయింది.' 'చివరకు, నా ప్రయత్నాన్ని విడిచిపెట్టకుండా, ఆ భయంకరమైన శత్రువును కనుగొని, ఆ గుహ లోపల ఆ రాక్షసుడిని అతని బంధుమిత్రులతో సహా సంహరించాను.'"  "‘నేలకూలిపోతూ భయంకరంగా గర్జిస్తున్న ఆ రాక్షసుడి నోటి నుండి రక్తం ఒక పెద్ద ప్రవాహంలా దూసుకువచ్చింది. ఆ రక్తంతో గుహ అంతా నిండిపోయి, కదలడానికి కూడా వీలు లేకుండా పోయింది. దుందుభి అన్న అయిన ఆ బలవంతుడైన శత్రువును సంహరించి, నేను బయటకు రావడానికి ప్రయత్నించగా, ఆ గుహ ద్వారం పూర్తిగా మూసివేయబడి ఉండటం చూశాను!'"  "‘నేను గట్టిగా "సుగ్రీవా! సుగ్రీవా!" అని పదేపదే అరిచాను, కానీ అక్కడ నుండి ఎలాంటి సమాధానం రాకపోవడంతో నేను తీవ్ర వేదనకు గురయ్యాను. చివరకు అనేక తన్నులతో ఆ బండరాయిని బద్దలు కొట్టి, గుహ నుండి బయటపడి, ఎట్టకేలకు ఇక్కడికి తిరిగి రాగలిగాను.' 'కానీ ఇక్కడికి వచ్చి చూసేసరికి, అన్నదమ్ముల అనురాగాన్ని పూర్తిగా మరచిపోయి, ఈ రాజ్యాన్ని తనే లాక్కోవాలనే స్వార్థంతో ఈ క్రూరుడైన సుగ్రీవుడు నన్ను గుహలోనే బంధించి, నన్ను బయటకు రాకుండా చేశాడని నాకు తెలిసింది!'"  "నా గురించి ఈ విధంగా మాట్లాడిన తర్వాత, వాలి—ఎలాంటి సంకోచం గానీ, జాలి గానీ లేకుండా—నన్ను కేవలం ఒకే ఒక్క వస్త్రంతో ఈ రాజ్యం నుండి వెళ్లగొట్టాడు. ఓ రఘునందనా! అతని చేత వెళ్లగొట్టబడిన నా భార్యను కూడా అతడు బలవంతంగా లాక్కున్నాడు. నా ప్రాణ భయంతో నేను అడవులు, సముద్రాలతో కూడిన ఈ భూమండలమంతా తిరిగాను." "నా భార్య అపహరణకు గురవ్వడంతో గుండె పగిలినవాడినై, ఒక నిర్దిష్ట కారణం చేత (ఒక ముని శాపం వల్ల) వాలి ప్రవేశించలేని ఈ శ్రేష్ఠమైన ఋష్యమూక పర్వతాన్ని ఆశ్రయించాను. మా మధ్య ఉన్న శత్రుత్వానికి గల ఈ సుదీర్ఘమైన చరిత్రనంతటినీ నీకు వివరించాను. ఓ రామా! నేను పూర్తిగా నిరపరాధిని అయినప్పటికీ, నేను అనుభవిస్తున్న ఈ ఘోర విపత్తును చూడు! ఓ సకలలోక రక్షకా! ఓ వీరుడా! వాలికి భయపడి వణికిపోతున్న నన్ను అనుగ్రహించి, అతని అహంకారాన్ని అణచి, అతని పతనానికి మార్గం సుగమం చేయి." ఆ విధంగా ప్రార్థించబడినవాడై, ధర్మం తెలిసిన ఆ తేజోవంతుడైన యువరాజు శ్రీరాముడు, న్యాయబద్ధమైన మాటలను పలకడం ప్రారంభిస్తూ, సుగ్రీవునికి మందహాసంతో ఇలా బదులిచ్చాడు: "సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ, ఎన్నడూ గురి తప్పని నా పదునైన బాణాలు తీవ్ర ఆగ్రహంతో ఆ దుర్మార్గుడైన వాలిపై పడతాయి. ఆ పాపాత్ముడు, శీలము లేని ఆ వాలి, నా కంటిచూపు పరిధిలోకి రానంత వరకే బతుకుతాడు! నా స్వంత అనుభవాలను బట్టి, నువ్వు ఎంతటి దుఃఖ సముద్రంలో మునిగిపోయావో నేను అర్థం చేసుకోగలను. నేను నిన్ను ఆ దుఃఖం నుండి గట్టెక్కిస్తాను, నువ్వు నీ మనోరథాన్ని (కోరికను) పూర్తిగా పొందుతావు."

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే కిష్కింధాకాండే తృతీయ: భాగ: