కిష్కింధాకాండము - భాగము – 2

 

కిష్కింధాకాండము - భాగము – 2

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
4	తతః ప్రహృష్టో హనుమాన్కృత్యవానితి తద్వచః | శ్రుత్వా మధురసమ్భాషం సుగ్రీవం మనసా గతః || ౧|| భవ్యో రాజ్యాగమస్తస్య సుగ్రీవస్య మహాత్మనః | యదయం కృత్యవాన్ప్రాప్తః కృత్యం చైతదుపాగతమ్ || ౨|| తతః పరమసంహృష్టో హనూమాన్ప్లవగర్షభః | ప్రత్యువాచ తతో వాక్యం రామం వాక్యవిశారదః || ౩|| కిమర్థం త్వం వనం ఘోరం పమ్పాకాననమణ్డితమ్ | ఆగతః సానుజో దుర్గం నానావ్యాలమృగాయుతమ్ || ౪|| తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా లక్ష్మణో రామచోదితః | ఆచచక్షే మహాత్మానం రామం దశరథాత్మజమ్ || ౫|| రాజా దశరథో నామ ద్యుతిమాన్ధర్మవత్సలః | తస్యాయం పూర్వజః పుత్రో రామో నామ జనైః శ్రుతః || ౬|| శరణ్యః సర్వభూతానాం పితుర్నిర్దేశపారగః | వీరో దశరథస్యాయం పుత్రాణాం గుణవత్తరః || ౭|| రాజ్యాద్భ్రష్టో వనే వస్తుం మయా సార్ధమిహాగతః | భార్యయా చ మహాతేజాః సీతయానుగతో వశీ | దినక్షయే మహాతేజాః ప్రభయేవ దివాకరః || ౮|| అహమస్యావరో భ్రాతా గుణైర్దాస్యముపాగతః | కృతజ్ఞస్య బహుజ్ఞస్య లక్ష్మణో నామ నామతః || ౯|| సుఖార్హస్య మహార్హస్య సర్వభూతహితాత్మనః | ఐశ్వర్యేణ విహీనస్య వనవాసాశ్రితస్య చ || ౧౦|| రక్షసాపహృతా భార్యా రహితే కామరూపిణా | తచ్చ న జ్ఞాయతే రక్షః పత్నీ యేనాస్య సా హృతా || ౧౧|| దనుర్నామ శ్రియః పుత్రః శాపాద్రాక్షసతాం గతః | ఆఖ్యాతస్తేన సుగ్రీవః సమర్థో వానరాధిపః || ౧౨|| స జ్ఞాస్యతి మహావీర్యస్తవ భార్యాపహారిణమ్ | ఏవముక్త్వా దనుః స్వర్గం భ్రాజమానో గతః సుఖమ్ || ౧౩|| ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం యాథాతథ్యేన పృచ్ఛతః | అహం చైవ హి రామశ్చ సుగ్రీవం శరణం గతౌ || ౧౪|| ఏష దత్త్వా చ విత్తాని ప్రాప్య చానుత్తమం యశః | లోకనాథః పురా భూత్వా సుగ్రీవం నాథమిచ్ఛతి || ౧౫|| శోకాభిభూతే రామే తు శోకార్తే శరణం గతే | కర్తుమర్హతి సుగ్రీవః ప్రసాదం సహ యూథపైః || ౧౬|| ఏవం బ్రువాణం సౌమిత్రిం కరుణం సాశ్రుపాతనమ్ | హనూమాన్ప్రత్యువాచేదం వాక్యం వాక్యవిశారదః || ౧౭|| ఈదృశా బుద్ధిసమ్పన్నా జితక్రోధా జితేన్ద్రియాః | ద్రష్టవ్యా వానరేన్ద్రేణ దిష్ట్యా దర్శనమాగతాః || ౧౮|| స హి రాజ్యాచ్చ విభ్రష్టః కృతవైరశ్చ వాలినా | హృతదారో వనే త్రస్తో భ్రాత్రా వినికృతో భృశమ్ || ౧౯|| కరిష్యతి స సాహాయ్యం యువయోర్భాస్కరాత్మజః | సుగ్రీవః సహ చాస్మాభిః సీతాయాః పరిమార్గణే || ౨౦|| ఇత్యేవముక్త్వా హనుమాఞ్శ్లక్ష్ణం మధురయా గిరా | బభాషే సోఽభిగచ్ఛామః సుగ్రీవమితి రాఘవమ్ || ౨౧|| ఏవం బ్రువాణం ధర్మాత్మా హనూమన్తం స లక్ష్మణః | ప్రతిపూజ్య యథాన్యాయమిదం ప్రోవాచ రాఘవమ్ || ౨౨|| కపిః కథయతే హృష్టో యథాయం మారుతాత్మజః | కృత్యవాన్సోఽపి సమ్ప్రాప్తః కృతకృత్యోఽసి రాఘవ || ౨౩|| ప్రసన్నముఖవర్ణశ్చ వ్యక్తం హృష్టశ్చ భాషతే | నానృతం వక్ష్యతే వీరో హనూమాన్మారుతాత్మజః || ౨౪|| తతః స తు మహాప్రాజ్ఞో హనూమాన్మారుతాత్మజః | జగామాదాయ తౌ వీరౌ హరిరాజాయ రాఘవౌ || ౨౫|| స తు విపుల యశాః కపిప్రవీరః పవనసుతః కృతకృత్యవత్ప్రహృష్టః | గిరివరమురువిక్రమః ప్రయాతః స శుభమతిః సహ రామలక్ష్మణాభ్యామ్ || ౨౬||	26	105
ఆ మధురమైన మాటలను విన్న హనుమంతుడు అత్యంత ఆనందభరితుడై, "నా కార్యం సిద్ధించింది" అని తలచాడు. అతని మనసు వెంటనే సుగ్రీవుడి వైపు మళ్లింది.  "ఈ సహాయం కోరే మహానుభావుడే ఇక్కడికి వచ్చాడు, సరైన సమయం ఆసన్నమైంది. కాబట్టి మహాత్ముడైన సుగ్రీవునికి తన రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందే గొప్ప భాగ్యం ఖచ్చితంగా చేకూరుతుంది" అని ఆయన భావించాడు.  ఆ తర్వాత, వానరశ్రేష్ఠుడు, వాక్చాతుర్యంలో నిపుణుడైన ఆ హనుమంతుడు అమితమైన సంతోషంతో శ్రీరామునికి ఈ మాటలతో బదులిచ్చాడు:  "రకరకాల క్రూరమృగాలు, జంతువులతో నిండిన, పంపా వనాలతో అలరారుతున్న ఈ భయంకరమైన, దుర్భేద్యమైన అడవికి మీరు మీ తమ్ముడితో కలిసి ఎందుకు వచ్చారు?"  ఆ ప్రశ్న విన్న లక్ష్మణుడు, రాముని ప్రేరణతో, దశరథ పుత్రుడైన మహాత్ముడైన శ్రీరాముని గురించి హనుమంతుడికి ఈ విధంగా వివరించాడు:  "ధర్మాచరణపై అమితమైన భక్తి శ్రద్ధలు కలిగిన దశరథుడు అనే తేజోవంతుడైన రాజు ఉండేవారు. ఈయన ఆయన పెద్ద కుమారుడు, లోక ప్రసిద్ధుడైన శ్రీరాముడు. ఈయన సమస్త ప్రాణులకు శరణాగతుడు, తండ్రి ఆజ్ఞను అక్షరాలా పాటించేవాడు, వీరుడు మరియు దశరథ కుమారులందరిలోనూ అత్యంత గుణవంతుడు. రాజ్యాన్ని కోల్పోయిన ఈయన, నాతో కలిసి అడవిలో నివసించడానికి ఇక్కడికి వచ్చారు. అమితమైన శక్తి, ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన ఈయనను, పగటి చివరన సూర్యుని వెలుగు సూర్యుడిని అనుసరించినట్లు, ఆయన భార్య సీత అనుసరించింది. నేను ఈయన తమ్ముడైన లక్ష్మణుడిని. ఈయనకున్న అసాధారణమైన గుణాలపట్ల భక్తితో, కృతజ్ఞతతో ఈయన సేవకే అంకితమయ్యాను."  "సుఖాలకు, అత్యున్నత భోగాలకు అర్హుడైనప్పటికీ, సమస్త ప్రాణుల శ్రేయస్సును కోరే ఈయన, ఇప్పుడు తన సార్వభౌమత్వాన్ని కోల్పోయి అరణ్యవాసాన్ని ఆశ్రయించారు. ఈయన ఇక్కడ లేని సమయంలో, కోరుకున్న రూపాన్ని ధరించగల ఒక రాక్షసుడు ఈయన భార్యను అపహరించాడు. ఆ భార్యను దొంగిలించిన రాక్షసుడు ఎవరో ఇప్పటికీ తెలియదు. శాపం వల్ల రాక్షసుడిగా మారిన దను కుమారుడైన కబంధుడు, సమర్థుడైన వానరరాజు సుగ్రీవుడి గురించి మాకు చెప్పాడు."  "'ఆ మహా పరాక్రమవంతుడైన వానరునికి మీ భార్యను అపహరించిన వాడు ఎవరో తెలిసి ఉంటుంది' అని ఆ తేజోవంతుడైన కబంధుడు చెప్పి, సంతోషంగా స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు. మీరు అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానంగా జరిగిందంతా మీకు యథాతథంగా వివరించాను. ఇప్పుడు రాముడు, నేను ఇద్దరము సుగ్రీవుని శరణు కోరడానికి వచ్చాము. ఒకప్పుడు అపారమైన సంపదను పంచిపెట్టి, సాటిలేని కీర్తిని ఆర్జించి, లోకానికే నాథుడైన ఈ రాముడు, ఇప్పుడు సుగ్రీవుడిని తన రక్షకుడిగా/నాథుడిగా కోరుకుంటున్నాడు. దుఃఖంతో, శోకంతో మునిగిపోయి శరణు కోరి వచ్చిన ఈ రామునిపై, సుగ్రీవుడు తన వానర సేనాధిపతులతో కలిసి అనుగ్రహం చూపించాలి." కన్నీళ్లు కార్చుతూ ఈ విధంగా దీనంగా మాట్లాడుతున్న సుమిత్రా నందనుడైన లక్ష్మణునితో, వాక్చాతుర్యంలో నిపుణుడైన హనుమంతుడు ఈ మాటలు పలికాడు:  "కోపాన్ని జయించి, ఇంద్రియాలను నిగ్రహించుకున్న మీలాంటి బుద్ధిమంతులను వానరరాజు కలవడం ఎంతో యోగ్యం. మా అదృష్టం కొద్దీ మీరు మా కంటికి కనిపించారు. సుగ్రీవుడు కూడా తన రాజ్యం నుండి వెళ్లగొట్టబడ్డాడు, వాలితో తీవ్రమైన శతృత్వాన్ని కొనితెచ్చుకున్నాడు, అతని భార్య కూడా అపహరణకు గురైంది, అడవిలో భయంతో బతుకుతున్నాడు మరియు అతని అన్న చేత తీవ్ర అవమానాలకు గురయ్యాడు. సూర్యపుత్రుడైన ఆ సుగ్రీవుడు, మా అందరితో కలిసి సీతను వెతకడంలో మీకు ఖచ్చితంగా సహాయం చేస్తాడు."  ఈ విధంగా మృదువైన, మధురమైన స్వరంతో మాట్లాడిన హనుమంతుడు రామునితో, "మనం సుగ్రీవుని వద్దకు వెళ్దాం" అని అన్నాడు. ఆ విధంగా మాట్లాడుతున్న హనుమంతుని చూసి, ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు సాంప్రదాయం ప్రకారం తగిన గౌరవాన్ని ప్రకటిస్తూ, రామునితో ఇలా అన్నాడు:  "ఈ వానరుడు, వాయుపుత్రుడు ఎంతో సంతోషంతో మాట్లాడుతున్నాడు. ఈయనకు కూడా సహాయం అవసరమైంది, కాబట్టి ఓ రఘువంశ తిలకా! మీ కార్యం సిద్ధించినట్లే. ఈయన ముఖం మరియు వర్చస్సు ఎంతో ప్రసన్నంగా ఉన్నాయి, ఈయన స్పష్టమైన ఆనందంతో మాట్లాడుతున్నాడు. వీరుడు, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు అబద్ధం చెప్పడు." అప్పుడు అత్యంత వివేకవంతుడైన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు, ఆ ఇద్దరు వీరులైన రఘువంశీయులను తనతో కలిసి వానరరాజు వద్దకు తీసుకువెళ్ళాడు. తన కార్యం ముందే పూర్తయినంత సంతోషంతో, పవిత్రమైన మనస్సుతో, అమితమైన పరాక్రమవంతుడైన ఆ హనుమంతుడు రామలక్ష్మణులను వెంటబెట్టుకుని ఆ శ్రేష్ఠమైన పర్వతం నుండి బయలుదేరాడు.
5	ఋశ్యమూకాత్తు హనుమాన్గత్వా తం మలయం గిరమ్ | ఆచచక్షే తదా వీరౌ కపిరాజాయ రాఘవౌ || ౧|| అయం రామో మహాప్రాజ్ఞః సమ్ప్రాప్తో దృఢవిక్రమః | లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా రామోఽయం సత్యవిక్రమః || ౨|| ఇక్ష్వాకూణాం కులే జాతో రామో దశరథాత్మజః | ధర్మే నిగదితశ్చైవ పితుర్నిర్దేశపాలకః || ౩|| తస్యాస్య వసతోఽరణ్యే నియతస్య మహాత్మనః | రక్షసాపహృతా భార్యా స త్వాం శరణమాగతః || ౪|| రాజసూయాశ్వమేధైశ్చ వహ్నిర్యేనాభితర్పితః | దక్షిణాశ్చ తథోత్సృష్టా గావః శతసహస్రశః || ౫|| తపసా సత్యవాక్యేన వసుధా యేన పాలితా | స్త్రీహేతోస్తస్య పుత్రోఽయం రామస్త్వాం శరణం గతః || ౬|| భవతా సఖ్యకామౌ తౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ | ప్రతిగృహ్యార్చయస్వేమౌ పూజనీయతమావుభౌ || ౭|| శ్రుత్వా హనుమతో వాక్యం సుగ్రీవో హృష్టమానసః | భయం స రాఘవాద్ఘోరం ప్రజహౌ విగతజ్వరః || ౮|| స కృత్వా మానుషం రూపం సుగ్రీవః ప్లవగాధిపః | దర్శనీయతమో భూత్వా ప్రీత్యా ప్రోవాచ రాఘవమ్ || ౯|| భవాన్ధర్మవినీతశ్చ విక్రాన్తః సర్వవత్సలః | ఆఖ్యాతా వాయుపుత్రేణ తత్త్వతో మే భవద్గుణాః || ౧౦|| తన్మమైవైష సత్కారో లాభశ్చైవోత్తమః ప్రభో | యత్త్వమిచ్ఛసి సౌహార్దం వానరేణ మయా సహ || ౧౧|| రోచతే యది వా సఖ్యం బాహురేష ప్రసారితః | గృహ్యతాం పాణినా పాణిర్మర్యాదా వధ్యతాం ధ్రువా || ౧౨|| ఏతత్తు వచనం శ్రుత్వా సుగ్రీవస్య సుభాషితమ్ | సమ్ప్రహృష్టమనా హస్తం పీడయామాస పాణినా | హృద్యం సౌహృదమాలమ్బ్య పర్యష్వజత పీడితమ్ || ౧౩|| తతో హనూమాన్సన్త్యజ్య భిక్షురూపమరిన్దమః | కాష్ఠయోః స్వేన రూపేణ జనయామాస పావకమ్ || ౧౪|| దీప్యమానం తతో వహ్నిం పుష్పైరభ్యర్చ్య సత్కృతమ్ | తయోర్మధ్యే తు సుప్రీతో నిదధే సుసమాహితః || ౧౫|| తతోఽగ్నిం దీప్యమానం తౌ చక్రతుశ్చ ప్రదక్షిణమ్ | సుగ్రీవో రాఘవశ్చైవ వయస్యత్వముపాగతౌ || ౧౬|| తతః సుప్రీత మనసౌ తావుభౌ హరిరాఘవౌ | అన్యోన్యమభివీక్షన్తౌ న తృప్తిముపజగ్మతుః || ౧౭|| సీత కపీన్ద్ర క్షణదా చరాణామ్ రాజీవ హేమ జ్వలనోపమానాని | సుగ్రీవ రామ ప్రణయ పసఙ్గే వామాని నేత్రాణి సమమ్ స్ఫురన్తి || ౧౮||	18	123
ఋష్యమూక పర్వతం నుండి మలయ పర్వతానికి వెళ్ళిన హనుమంతుడు, రఘువంశ వీరులైన ఆ రామలక్ష్మణుల రాక గురించి వానరరాజుకు తెలియజేశాడు.  "అపరిమితమైన వివేకం, తిరుగులేని పరాక్రమం కలిగిన శ్రీరాముడు తన తమ్ముడైన లక్ష్మణుడితో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఈ రాముడు సత్యపరాక్రముడు. ఇక్ష్వాకు వంశంలో జన్మించిన రాముడు, దశరథ మహారాజు కుమారుడు. ఆయన ధర్మంపై దృఢమైన నిష్ఠ కలిగినవాడు మరియు తండ్రి ఆజ్ఞను పరిపాలించేవాడు. ఈ మహాత్ముడు, జితేంద్రియుడైన యువరాజు అరణ్యవాసం చేస్తున్న సమయంలో, ఒక రాక్షసుడు ఆయన భార్యను అపహరించాడు. ఆయన ఇప్పుడు నిన్ను శరణు కోరడానికి ఇక్కడికి వచ్చారు."  "రాజసూయ, అశ్వమేధ యజ్ఞాలను నిర్వహించి యజ్ఞాగ్నిని పూర్తిగా తృప్తి పరిచినట్టి, వందలాది, వేలాది గోవులను యజ్ఞ దక్షిణగా దానం చేసినట్టి ఆ మహారాజు (దశరథుని) కుమారుడు ఈయన. ఎవరి తపోబలం మరియు సత్యవాక్కుల చేత ఈ భూమండలమంతా పరిపాలించబడిందో, ఆ మహారాజు కుమారుడైన ఈ రాముడు, తన భార్యకు జరిగిన అన్యాయం వల్ల కలిగిన పరిస్థితుల కారణంగా నిన్ను శరణు వేడటానికి వచ్చాడు. రామలక్ష్మణులనే ఈ ఇద్దరు అన్నదమ్ములు నీతో స్నేహాన్ని కోరుకుంటున్నారు. పూజనీయులైన వీరిద్దరినీ దయచేసి ఆహ్వానించి, తగిన రీతిన గౌరవించు."  హనుమంతుని మాటలు విన్న సుగ్రీవుడి హృదయం ఆనందంతో నిండిపోయింది. తనను దహించివేస్తున్న ఆందోళనల నుండి విముక్తుడై, రఘువంశీయుల పట్ల తనకున్న భయాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టాడు. వానరరాజు సుగ్రీవుడు మానవ రూపాన్ని ధరించి, ఎంతో అందంగా తయారై, శ్రీరామునితో ఎంతో ఆప్యాయంగా ఇలా అన్నాడు: "నువ్వు ధర్మనిష్ఠ గలవాడివి, పరాక్రమవంతుడివి మరియు సమస్త ప్రాణుల పట్ల దయా హృదయం కలవాడివి. నీ అసాధారణమైన గుణాల గురించి వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు నాకు యథాతథంగా వివరించాడు. ఓ ప్రభూ! నాలాంటి ఒక సాధారణ వానరుడితో నువ్వు స్నేహాన్ని కోరుకోవడం నాకు దక్కిన గొప్ప గౌరవం మరియు నా జీవితంలోనే అత్యున్నతమైన లాభం. ఈ స్నేహబంధం నీకు సమ్మతమైతే, ఇదిగో నా చేయి నీ వైపు చాపుతున్నాను. నా చేతిని నీ చేతితో కలిపి, మన ఇద్దరి మధ్య పరస్పర నిశ్చయంతో కూడిన ఒక దృఢమైన స్నేహ బంధాన్ని ఏర్పరచుకుందాం!" సుగ్రీవుడు పలికిన ఈ మధురమైన మాటలను విన్న రాముని హృదయం సంతోషంతో ఉప్పొంగిపోయింది. ఆయన సుగ్రీవుని చేతిని తన చేతితో గట్టిగా పట్టుకుని, మనసును హత్తుకునే ఆ స్నేహాన్ని స్వీకరిస్తూ, సుగ్రీవుడిని దగ్గరకు తీసుకుని ఆప్యాయంగా కౌగిలించుకున్నాడు.  అప్పుడు, శత్రుసంహారకుడైన హనుమంతుడు తన సన్యాసి వేషాన్ని విడిచిపెట్టి, తన నిజ రూపాన్ని ధరించాడు. రెండు చెక్క ముక్కలను (అరణి) ఉపయోగించి పవిత్రమైన అగ్నిని వెలిగించాడు. ప్రజ్వరిల్లుతున్న ఆ అగ్నిని పుష్పాలతో పూజించి, దానికి తగిన గౌరవాన్ని సమర్పించి, హనుమంతుడు ఎంతో సంతోషంతో, ఏకాగ్రతతో ఆ అగ్నిని రాముడు మరియు సుగ్రీవుల మధ్య ఉంచాడు. అప్పుడు, సుగ్రీవుడు మరియు రఘువంశ తిలకుడైన రాముడు ఇద్దరూ ప్రకాశిస్తున్న ఆ అగ్ని చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేసి, పవిత్రమైన స్నేహం యొక్క శాశ్వతమైన బంధాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు. ఆ తర్వాత, వానరరాజు, రాముడు ఇద్దరూ హృదయపూర్వక ఆనందంతో ఒకరినొకరు చూసుకున్నారు, ఒకరిని చూసి ఒకరు ఎంతగానో మురిసిపోయారు.  సరిగ్గా సుగ్రీవుడు మరియు రాముడి మధ్య ఆ స్నేహబంధం కుదిరిన క్షణంలోనే, తామరపువ్వులు, బంగారం మరియు మండుతున్న అగ్నిని పోలి ఉండే సీతాదేవి, వానరరాజు (వాలి) మరియు రాత్రివేళ సంచరించే రాక్షసుడైన రావణాసురుని యొక్క అందమైన ఎడమ కళ్ళు, ఒకేసారి అదరడం ప్రారంభించాయి.  (గమనిక: ఎడమ కన్ను అదరడం అనేది స్త్రీలకు ఎంతో శుభప్రదంగా, పురుషులకు అత్యంత అశుభకరంగా పరిగణించబడుతుంది; ఇది వాలి మరియు రావణాసురుల పతనానికి ముందస్తు సంకేతం).
6	పునరేవ అబ్రవీత్ ప్రీతః రాఘవమ్ రఘునన్దనమ్ | అయమాఖ్యాతి మే రామ సచివో మన్త్రిసత్తమః | హనుమాన్యన్నిమిత్తం త్వం నిర్జనం వనమాగతః || ౧|| లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా వసతశ్ చ వనే తవ | రక్షసాపహృతా భార్యా మైథిలీ జనకాత్మజా || ౨|| త్వయా వియుక్తా రుదతీ లక్ష్మణేన చ ధీమతా | అన్తరం ప్రేప్సునా తేన హత్వా గృధ్రం జటాయుషమ్ || ౩|| భార్యావియోగజం దుఃఖం నచిరాత్త్వం విమోక్ష్యసే | అహం తామానయిష్యామి నష్టాం వేదశ్రుతిం యథా || ౪|| రసాతలే వా వర్తన్తీం వర్తన్తీం వా నభస్తలే | అహమానీయ దాస్యామి తవ భార్యామరిన్దమ || ౫|| ఇదం తథ్యం మమ వచస్త్వమవేహి చ రాఘవ | త్యజ శోకం మహాబాహో తాం కాన్తామానయామి తే || ౬|| అనుమానాత్తు జానామి మైథిలీ సా న సంశయః | హ్రియమాణా మయా దృష్టా రక్షసా క్రూరకర్మణా || ౭|| క్రోశన్తీ రామ రామేతి లక్ష్మణేతి చ విస్వరమ్ | స్ఫురన్తీ రావణస్యాఙ్కే పన్నగేన్ద్రవధూర్యథా || ౮|| ఆత్మనా పఞ్చమం మాం హి దృష్ట్వా శైలతటే స్థితమ్ | ఉత్తరీయం తయా త్యక్తం శుభాన్యాభరణాని చ || ౯|| తాన్యస్మాభిర్గృహీతాని నిహితాని చ రాఘవ | ఆనయిష్యామ్యహం తాని ప్రత్యభిజ్ఞాతుమర్హసి || ౧౦|| తమబ్రవీత్తతో రామః సుగ్రీవం ప్రియవాదినమ్ | ఆనయస్వ సఖే శీఘ్రం కిమర్థం ప్రవిలమ్బసే || ౧౧|| ఏవముక్తస్తు సుగ్రీవః శైలస్య గహనాం గుహామ్ | ప్రవివేశ తతః శీఘ్రం రాఘవప్రియకామ్యయా || ౧౨|| ఉత్తరీయం గృహీత్వా తు శుభాన్యాభరణాని చ | ఇదం పశ్యేతి రామాయ దర్శయామాస వానరః || ౧౩|| తతో గృహీత్వా తద్వాసః శుభాన్యాభరణాని చ | అభవద్బాష్పసంరుద్ధో నీహారేణేవ చన్ద్రమాః || ౧౪|| సీతాస్నేహప్రవృత్తేన స తు బాష్పేణ దూషితః | హా ప్రియేతి రుదన్ధైర్యముత్సృజ్య న్యపతత్క్షితౌ || ౧౫|| హృది కృత్వా స బహుశస్తమలఙ్కారముత్తమమ్ | నిశశ్వాస భృశం సర్పో బిలస్థ ఇవ రోషితః || ౧౬|| అవిచ్ఛిన్నాశ్రువేగస్తు సౌమిత్రిం వీక్ష్య పార్శ్వతః | పరిదేవయితుం దీనం రామః సముపచక్రమే || ౧౭|| పశ్య లక్ష్మణ వైదేహ్యా సన్త్యక్తం హ్రియమాణయా | ఉత్తరీయమిదం భూమౌ శరీరాద్భూషణాని చ || ౧౮|| శాద్వలిన్యాం ధ్రువం భూమ్యాం సీతయా హ్రియమాణయా | ఉత్సృష్టం భూషణమిదం తథారూపం హి దృశ్యతే || ౧౯|| బ్రూహి సుగ్రీవ కం దేశం హ్రియన్తీ లక్షితా త్వయా | రక్షసా రౌద్రరూపేణ మమ ప్రాణసమా ప్రియా || ౨౦|| క్వ వా వసతి తద్రక్షో మహద్వ్యసనదం మమ | యన్నిమిత్తమహం సర్వాన్నాశయిష్యామి రాక్షసాన్ || ౨౧|| హరతా మైథిలీం యేన మాం చ రోషయతా భృశమ్ | ఆత్మనో జీవితాన్తాయ మృత్యుద్వారమపావృతమ్ || ౨౨|| మమ దయితతమా హృతా వనాద్ రజనిచరేణ విమథ్య యేన సా | కథయ మమ రిపుం తమద్య వై ప్రవగపతే యమసంనిధిం నయామి || ౨౩||	23	146
అమితమైన ఆప్యాయతతో నిండినవాడై, రఘువంశానంద వర్ధనుడైన శ్రీరామునితో సుగ్రీవుడు మరలా ఇలా అన్నాడు: "ఓ రామా! నువ్వు ఈ విజనమైన అరణ్యానికి ఎందుకు రావలసి వచ్చిందో నా మంత్రి, నా శ్రేష్ఠుడైన సలహాదారు హనుమంతుడు నాకు ఇప్పటికే తెలియజేశాడు. నువ్వు నీ తమ్ముడైన లక్ష్మణుడితో కలిసి అడవిలో నివసిస్తున్న సమయంలో, జనక మహారాజు కుమార్తె, నీ ధర్మపత్ని అయిన మైథిలి (సీత)ని ఒక రాక్షసుడు అపహరించాడు. నువ్వు మరియు వివేకవంతుడైన లక్ష్మణుడు ఆమెకు దూరంగా ఉన్న సరైన సమయం చూసి, ఆ రాక్షసుడు జటాయువు అనే పక్షిరాజును సంహరించి, దీనంగా విలపిస్తున్న ఆమెను బలవంతంగా ఎత్తుకుపోయాడు."  "నీ భార్యకు దూరమవ్వడం వల్ల కలిగిన ఈ దుఃఖం నుండి నువ్వు త్వరలోనే విముక్తుడవుతావు. పూర్వం అంతరించిపోయిన వేదాలను తిరిగి వెలికితీసినట్లు, నేను ఆమెను తిరిగి తీసుకువస్తాను. ఓ శత్రుసంహారకుడా! ఆమె పాతాళలోకంలో (రసాతలంలో) దాచబడి ఉన్నా లేదా ఆకాశాంతరాలలో బంధించబడి ఉన్నా, నేను నీ భార్యను వెతికి తెచ్చి నీకు అప్పగిస్తాను. ఓ రఘువంశ తిలకా! నా ఈ మాటలను పరమ సత్యంగా నమ్ము. ఓ మహాబాహో! నీ దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టు, నీ ప్రాణప్రియను నేను నీ చెంతకు చేరుస్తాను."  " క్రూరకర్ముడైన ఒక రాక్షసుడు స్త్రీని ఎత్తుకుపోతుండగా నేను చూశాను. నా ఊహ ప్రకారం, ఆమె నిశ్చయంగా మైథిలియే అయి ఉండాలి.  సర్పరాజు భార్యలా రావణుడి ఒడిలో విలవిలలాడిపోతూ, ఆమె దీనమైన, వణుకుతున్న స్వరంతో 'రామా, రామా!' అని, 'లక్ష్మణా!' అని అరుస్తోంది. కొండ వాలుపై నాతో పాటు నలుగురు అనుచరులు (మొత్తం ఐదుగురం) నిలబడి ఉండటం చూసి, ఆమె తన పైవస్త్రాన్ని మరియు తన అందమైన ఆభరణాలను కిందికి జారవిడిచింది. ఓ రఘునందనా! ఆ వస్తువులన్నింటినీ మేము సేకరించి, భద్రంగా దాచిపెట్టాము. వాటిని నేను ఇప్పుడే తీసుకువస్తాను; అవి ఆమెవేనా కాదా అనేది నువ్వు చూసి గుర్తించు."  అప్పుడు రాముడు మధురంగా మాట్లాడే సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ మిత్రమా! వాటిని త్వరగా తీసుకురా! ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు?"  ఆ విధంగా కోరబడిన సుగ్రీవుడు, రఘువంశ తిలకుడైన రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో, వేగంగా ఆ పర్వతంలోని ఒక లోతైన గుహలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ పైవస్త్రాన్ని, అందమైన ఆభరణాలను తీసుకువచ్చి, ఆ వానరుడు రామునికి చూపిస్తూ, "ఇదిగో చూడు!" అన్నాడు. ఆ తర్వాత, ఆ వస్త్రాన్ని, అందమైన ఆభరణాలను చేతిలోకి తీసుకోగానే, దట్టమైన మంచు ముసుగులో దాగివున్న చంద్రునిలా, రాముని కళ్లు కన్నీళ్లతో పూర్తిగా నిండిపోయాయి.  సీతపై ఉన్న అమితమైన ప్రేమ వల్ల ఉప్పొంగిన కన్నీళ్లతో కంటిచూపు ఆనక, ఆయన "హా! నా ప్రియతమా!" అని రోదిస్తూ, తన నిబ్బరాన్ని పూర్తిగా కోల్పోయి నేలపై కూలిపోయాడు.  ఆ విశిష్టమైన ఆభరణాలను పదేపదే తన గుండెలకు హత్తుకుంటూ, పుట్టలో బంధించబడిన కోపిష్టి సర్పంలా ఆయన దీర్ఘంగా నిట్టూర్చాడు. ఎడతెరిపి లేకుండా కారుతున్న కన్నీళ్లతో, రాముడు తన పక్కనే నిలబడి ఉన్న సుమిత్రా నందనుడైన లక్ష్మణుని వైపు చూస్తూ దీనంగా విలపించడం ప్రారంభించాడు.  "చూడు లక్ష్మణా! వైదేహి (సీత) అపహరణకు గురవుతున్న సమయంలో, తన శరీరం నుండి భూమిపైకి జారవిడిచిన పైవస్త్రం, ఆభరణాలు ఇవే! నిశ్చయంగా, ఆమెను ఎత్తుకుపోతున్నప్పుడు సీత ఈ ఆభరణాలను ఒక గడ్డి భూమిపై పడేసి ఉంటుంది, అందుకే ఇవి ఏమాత్రం చెదరకుండా వాటి అసలు రూపంలోనే భద్రంగా ఉన్నాయి. సుగ్రీవా! నాకు నా ప్రాణం కంటే మిన్నయైన నా ప్రియతమను, ఆ భయంకర రూపం గల రాక్షసుడు ఏ దిశగా ఎత్తుకుపోతుండగా నువ్వు చూశావు, నాకు చెప్పు!”  “నాకు ఇంతటి ఘోర విపత్తును తెచ్చిపెట్టిన ఆ రాక్షసుడు ఎక్కడ నివసిస్తున్నాడు? అతని కోసం నేను ఈ సమస్త రాక్షస జాతిని పూర్తిగా తుడిచిపెట్టేస్తాను! మైథిలిని అపహరించి, నాలో ఇంతటి తీవ్ర ఆగ్రహాన్ని రగిల్చిన ఆ రాక్షసుడు, తన వినాశనానికి తనే ద్వారాలు తెరుచుకుని, మృత్యువును స్వయంగా ఆహ్వానించాడు! ఓ వానరరాజా! అడవి నుండి నా ప్రాణప్రదమైన భార్యను బలాత్కారంగా లాక్కెళ్లిన ఆ శత్రువు, ఆ నిశాచరుడు ఎవరో ఈరోజే నాకు చెప్పు, నేను అతడిని నిశ్చయంగా యమపురికే పంపిస్తాను!"
7	ఏవముక్తస్తు సుగ్రీవో రామేణార్తేన వానరః | అబ్రవీత్ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం సబాష్పం బాష్పగద్గదః || ౧|| న జానే నిలయం తస్య సర్వథా పాపరక్షసః | సామర్థ్యం విక్రమం వాపి దౌష్కులేయస్య వా కులమ్ || ౨|| సత్యం తు ప్రతిజానామి త్యజ శోకమరిన్దమ | కరిష్యామి తథా యత్నం యథా ప్రాప్స్యసి మైథిలీమ్ || ౩|| రావణం సగణం హత్వా పరితోష్యాత్మపౌరుషమ్ | తథాస్మి కర్తా నచిరాద్యథా ప్రీతో భవిష్యసి || ౪|| అలం వైక్లవ్యమాలమ్బ్య ధైర్యమాత్మగతం స్మర | త్వద్విధానాం న సదృశమీదృశం బుద్ధిలాఘవమ్ || ౫|| మయాపి వ్యసనం ప్రాప్తం భార్యా హరణజం మహత్ | న చాహమేవం శోచామి న చ ధైర్యం పరిత్యజే || ౬|| నాహం తామనుశోచామి ప్రాకృతో వానరోఽపి సన్ | మహాత్మా చ వినీతశ్చా కిం పునర్ధృతిమాన్భవాన్ || ౭|| బాష్పమాపతితం ధైర్యాన్నిగ్రహీతుం త్వమర్హసి | మర్యాదాం సత్త్వయుక్తానాం ధృతిం నోత్స్రష్టుమర్హసి || ౮|| వ్యసనే వార్థ కృచ్ఛ్రే వా భయే వా జీవితాన్తగే | విమృశన్వై స్వయా బుద్ధ్యా ధృతిమాన్నావసీదతి || ౯|| బాలిశస్తు నరో నిత్యం వైక్లవ్యం యోఽనువర్తతే | స మజ్జత్యవశః శోకే భారాక్రాన్తేవ నౌర్జలే || ౧౦|| ఏషోఽఞ్జలిర్మయా బద్ధః ప్రణయాత్త్వాం ప్రసాదయే | పౌరుషం శ్రయ శోకస్య నాన్తరం దాతుమర్హసి || ౧౧|| యే శోకమనువర్తన్తే న తేషాం విద్యతే సుఖమ్ | తేజశ్చ క్షీయతే తేషాం న త్వం శోచితుమర్హసి || ౧౨|| హితం వయస్య భావేన బ్రూహి నోపదిశామి తే | వయస్యతాం పూజయన్మే న త్వం శోచితుమర్హసి || ౧౩|| మధురం సాన్త్వితస్తేన సుగ్రీవేణ స రాఘవః | ముఖమశ్రుపరిక్లిన్నం వస్త్రాన్తేన ప్రమార్జయత్ || ౧౪|| ప్రకృతిష్ఠస్తు కాకుత్స్థః సుగ్రీవవచనాత్ప్రభుః | సమ్పరిష్వజ్య సుగ్రీవమిదం వచనమబ్రవీత్ || ౧౫|| కర్తవ్యం యద్వయస్యేన స్నిగ్ధేన చ హితేన చ | అనురూపం చ యుక్తం చ కృతం సుగ్రీవ తత్త్వయా || ౧౬|| ఏష చ ప్రకృతిష్ఠోఽహమనునీతస్త్వయా సఖే | దుర్లభో హీదృశో బన్ధురస్మిన్కాలే విశేషతః || ౧౭|| కిం తు యత్నస్త్వయా కార్యో మైథిల్యాః పరిమార్గణే | రాక్షసస్య చ రౌద్రస్య రావణస్య దురాత్మనః || ౧౮|| మయా చ యదనుష్ఠేయం విస్రబ్ధేన తదుచ్యతామ్ | వర్షాస్వివ చ సుక్షేత్రే సర్వం సమ్పద్యతే తవ || ౧౯|| మయా చ యదిదం వాక్యమభిమానాత్సమీరితమ్ | తత్త్వయా హరిశార్దూల తత్త్వమిత్యుపధార్యతామ్ || ౨౦|| అనృతం నోక్తపూర్వం మే న చ వక్ష్యే కదా చన | ఏతత్తే ప్రతిజానామి సత్యేనైవ శపామి తే || ౨౧|| తతః ప్రహృష్టః సుగ్రీవో వానరైః సచివైః సహ | రాఘవస్య వచః శ్రుత్వా ప్రతిజ్ఞాతం విశేషతః || ౨౨|| మహానుభావస్య వచో నిశమ్య హరిర్నరాణామృషభస్య తస్య | కృతం స మేనే హరివీర ముఖ్యస్ తదా స్వకార్యం హృదయేన విద్వాన్ || ౨౩||	23	169
తీవ్ర దుఃఖంలో మునిగిపోయిన శ్రీరాముడు ఈ విధంగా మాట్లాడగా, వానరుడైన సుగ్రీవుడు చేతులు జోడించి, కళ్లలో కన్నీళ్లు తిరుగుతుండగా, గద్గద స్వరంతో ఈ మాటలు పలికాడు.  "పాపబుద్ధి కలిగిన ఆ రాక్షసుడు ఎక్కడ నివసిస్తున్నాడో నాకు అస్సలు తెలియదు, అలాగే దుష్టజాతిలో పుట్టిన ఆ అధముడి సామర్థ్యం, పరాక్రమం లేదా వంశం గురించి కూడా నాకు తెలియదు. ఓ శత్రుసంహారకుడా! నా ఈ గంభీరమైన ప్రతిజ్ఞను నమ్ము: నీ దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టు. నువ్వు నిశ్చయంగా మైథిలి (సీత)ని తిరిగి పొందేలా నేను సర్వశక్తులూ ఒడ్డుతాను. రావణుడిని అతని రాక్షస మూకలతో సహా సంహరించి, తద్వారా నా పురుష పరాక్రమాన్ని నిరూపించుకుంటూ, త్వరలోనే నువ్వు పూర్తిగా సంతోషించేలా చేస్తాను. ఇక ఈ నిరాశను విడనాడటం చాలు! నీ సహజ సిద్ధమైన ధైర్యాన్ని గుర్తుతెచ్చుకో. నీలాంటి అసాధారణమైన వ్యక్తిత్వానికి ఇటువంటి క్షణికమైన బుద్ధిహీనత తగదు."  "నా భార్య అపహరణకు గురవ్వడం వల్ల నేను కూడా ఇంతటి ఘోర విపత్తును అనుభవించాను. అయినప్పటికీ నేను ఈ విధంగా దుఃఖించడం లేదు, నా నిబ్బరాన్ని కోల్పోలేదు. నేను ఒక సాధారణ, సంస్కారం లేని వానరుడిని అయినప్పటికీ, ఆమె కోసం నేను ఇలా ఎడతెరిపి లేకుండా ఏడవడం లేదు. మరి అటువంటప్పుడు మహాత్ముడవు, జితేంద్రియుడవు, దృఢ సంకల్పుడవు అయిన నువ్వు ఇంకెంత స్థిరంగా ఉండాలి? కేవలం నీ మనోబలం ద్వారా, కారుతున్న ఈ కన్నీళ్లను నువ్వు నియంత్రించుకోవాలి. ఉత్తములైన వారు ప్రదర్శించాల్సిన ప్రవర్తనా నియమావళిని, ధైర్యాన్ని నువ్వు విడిచిపెట్టకూడదు. ఆపద వచ్చినా, సంపద కోల్పోయినా, చివరకు ప్రాణాలకే ముప్పు వాటిల్లినా, తన వివేకంతో ఆలోచించే ధైర్యశాలి ఎన్నడూ నిరాశలో మునిగిపోడు."  "కానీ, నిరంతరం నిరాశకు లొంగిపోయే మూర్ఖుడు, అమితమైన బరువుతో నిండిన పడవ నీటిలో మునిగిపోయినట్లుగా, నిస్సహాయంగా దుఃఖంలో మునిగిపోతాడు. నీపై ఉన్న ఆప్యాయతతో చేతులు జోడించి నిన్ను వేడుకుంటున్నాను: నీ పరాక్రమాన్ని ఆశ్రయించు. దుఃఖం నిన్ను లొంగదీసుకునేందుకు ఎటువంటి అవకాశం ఇవ్వకు. నిరంతరం శోకానికి లోనయ్యేవారు ఎన్నటికీ సంతోషాన్ని పొందలేరు, వారి తేజస్సు కూడా క్షీణిస్తుంది. కాబట్టి, నువ్వు ఇలా దుఃఖించడం తగదు. ఓ మిత్రమా! నేను నీకు హితబోధ చేయడానికి కాదు, కేవలం మన స్నేహభావంతో నీ మేలు కోరి మాత్రమే ఈ మాటలు చెబుతున్నాను. మన స్నేహబంధాన్ని గౌరవిస్తూ, నువ్వు ఇక ఎంతమాత్రం విలపించవద్దు." సుగ్రీవుడు పలికిన ఈ మధురమైన, ఓదార్పు మాటలతో రఘువంశ తిలకుడైన రాముడు ఊరట చెంది, తన కన్నీటి ముఖాన్ని వస్త్రం కొంగుతో తుడుచుకున్నాడు. సుగ్రీవుని మాటలు విన్న తర్వాత తన సహజ సిద్ధమైన నిబ్బరాన్ని తిరిగి పొంది, కాకుత్స్థ వంశ సంజాతుడైన ఆ పరాక్రమవంతుడైన శ్రీరామచంద్రుడు సుగ్రీవుడిని ఆప్యాయంగా కౌగిలించుకుని ఈ మాటలు పలికాడు:  "ఓ సుగ్రీవా! ఒక ఆప్యాయత గల, శ్రేయోభిలాషియైన మిత్రుడు ఏమి చేయాలో—పూర్తిగా తగినట్టి, సరైనట్టి కార్యాన్ని—నువ్వు చేశావు. నీ ఓదార్పు మాటల ద్వారా నా సహజ స్థితికి చేరుకుని, నేను తిరిగి కోలుకున్నాను, నా మిత్రమా! ఇలాంటి కష్టకాలంలో నీలాంటి తోడు దొరకడం ఎంతో అరుదు. అయితే, ఇప్పుడు నువ్వు మైథిలిని వెతకడంపై, ఆ భయంకరమైన, దుష్టబుద్ధి గల రాక్షసుడైన రావణుడి జాడను కనుగొనడంపై నీ శ్రమను కేంద్రీకరించాలి.”  “నీ కోసం నేను ఏ పని చేయాలో ఎటువంటి సంకోచం లేకుండా నాకు చెప్పు. వర్షం పడినప్పుడు సారవంతమైన పొలం సమస్తాన్ని పండించినట్లు, నీ కోరికలన్నీ ఇప్పటికే నెరవేరినట్లుగా భావించు. ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా! ఆత్మవిశ్వాసంతో నేను పలికిన మాటలన్నీ పరమ సత్యాలని తెలుసుకో. నా జీవితంలో నేను ఎన్నడూ అబద్ధం చెప్పలేదు, ఇకముందు కూడా చెప్పను. దీన్ని నేను నీకు గంభీరంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను మరియు సత్యం సాక్షిగా ప్రమాణం చేస్తున్నాను."  రఘువంశ తిలకుడైన రాముని మాటలను, ముఖ్యంగా ఆయన చేసిన ఆ గంభీరమైన ప్రతిజ్ఞను విన్న సుగ్రీవుడు, అతని వానర మంత్రులు అమితమైన ఆనందాన్ని పొందారు. పురుషోత్తముడైన ఆ మహాత్ముడైన యువరాజు పలికిన ఆ లోతైన మాటలను విన్న తర్వాత, ఆ వివేకవంతుడైన వానర సేనాధిపతి తన వ్యక్తిగత కార్యం ఇప్పటికే సిద్ధించినట్లు తన హృదయంలో భావించాడు.

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే కిష్కింధాకాండే ద్వితీయ: భాగ: