యుద్ధకాండము - భాగము – 12

యుద్ధకాండము - భాగము –– 12

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
59	తస్మిన్హతే రాక్షససైన్యపాలే ప్లవఙ్గమానామృషభేణ యుద్ధే | భీమాయుధం సాగరతుల్యవేగం ప్రదుద్రువే రాక్షసరాజసైన్యమ్ || ౧|| గత్వా తు రక్షోఽధిపతేః శశంసుః సేనాపతిం పావకసూనుశస్తమ్ | తచ్చాపి తేషాం వచనం నిశమ్య రక్షోఽధిపః క్రోధవశం జగామ || ౨|| సఙ్ఖ్యే ప్రహస్తం నిహతం నిశమ్య శోకార్దితః క్రోధపరీతచేతాః | ఉవాచ తాన్నైరృతయోధముఖ్యాన్ ఇన్ద్రో యథా చామరయోధముఖ్యాన్ || ౩|| నావజ్ఞా రిపవే కార్యా యైరిన్ద్రబలసూదనః | సూదితః సైన్యపాలో మే సానుయాత్రః సకుఞ్జరః || ౪|| సోఽహం రిపువినాశాయ విజయాయావిచారయన్ | స్వయమేవ గమిష్యామి రణశీర్షం తదద్భుతమ్ || ౫|| అద్య తద్వానరానీకం రామం చ సహలక్ష్మణమ్ | నిర్దహిష్యామి బాణౌఘైర్వనం దీప్తైరివాగ్నిభిః || ౬|| స ఏవముక్త్వా జ్వలనప్రకాశం రథం తురఙ్గోత్తమరాజియుక్తమ్ | ప్రకాశమానం వపుషా జ్వలన్తం సమారురోహామరరాజశత్రుః || ౭|| స శఙ్ఖభేరీపటహ ప్రణాదైర్ ఆస్ఫోటితక్ష్వేడితసింహనాదైః | పుణ్యైః స్తవైశ్చాప్యభిపూజ్యమానస్ తదా యయౌ రాక్షసరాజముఖ్యః || ౮|| స శైలజీమూతనికాశ రూపైర్ మాంసాశనైః పావకదీప్తనేత్రైః | బభౌ వృతో రాక్షసరాజముఖ్యైర్ భూతైర్వృతో రుద్ర ఇవామరేశః || ౯|| తతో నగర్యాః సహసా మహౌజా నిష్క్రమ్య తద్వానరసైన్యముగ్రమ్ | మహార్ణవాభ్రస్తనితం దదర్శ సముద్యతం పాదపశైలహస్తమ్ || ౧౦|| తద్రాక్షసానీకమతిప్రచణ్డమ్ ఆలోక్య రామో భుజగేన్ద్రబాహుః | విభీషణం శస్త్రభృతాం వరిష్ఠమ్ ఉవాచ సేనానుగతః పృథుశ్రీః || ౧౧|| భాతి రాక్షసరాజోఽసౌ ప్రదీప్తైర్భీమవిక్రమైః | భూతైః పరివృతస్తీక్ష్ణైర్దేహవద్భిరివాన్తకః || ౧౨|| ఏవముక్త్వా తతో రామో ధనురాదాయ వీర్యవాన్ | లక్ష్మణానుచరస్తస్థౌ సముద్ధృత్య శరోత్తమమ్ || ౧౩|| తమాపతన్తం సహసా సమీక్ష్య దీప్తేషుచాపం యుధి రాక్షసేన్ద్రమ్ | మహత్సముత్పాట్య మహీధరాగ్రం దుద్రావ రక్షోఽధిపతిం హరీశః || ౧౪|| తచ్ఛైలశృఙ్గం బహువృక్షసానుం ప్రగృహ్య చిక్షేప నిశాచరాయ | తమాపతన్తం సహసా సమీక్ష్య బిభేద బాణైస్తపనీయపుఙ్ఖైః || ౧౫|| తస్మిన్ప్రవృద్ధోత్తమసానువృక్షే శృఙ్గే వికీర్ణే పతితే పృథివ్యామ్ | మహాహికల్పం శరమన్తకాభం సమాదదే రాక్షసలోకనాథః || ౧౬|| స తం గృహీత్వానిలతుల్యవేగం సవిస్ఫులిఙ్గజ్వలనప్రకాశమ్ | బాణం మహేన్ద్రాశనితుల్యవేగం చిక్షేప సుగ్రీవవధాయ రుష్టః || ౧౭|| స సాయకో రావణబాహుముక్తః శక్రాశనిప్రఖ్యవపుః శితాగ్రః | సుగ్రీవమాసాద్య బిభేద వేగాద్ గుహేరితా క్రౌచమివోగ్రశక్తిః || ౧౮|| స సాయకార్తో విపరీతచేతాః కూజన్పృథివ్యాం నిపపాత వీరః | తం ప్రేక్ష్య భూమౌ పతితం విసఞ్జ్మం నేదుః ప్రహృష్టా యుధి యాతుధానాః || ౧౯|| తతో గవాక్షో గవయః సుదంష్ట్రస్ తథర్షభో జ్యోతిముఖో నలశ్ చ | శైలాన్సముద్యమ్య వివృద్ధకాయాః ప్రదుద్రువుస్తం ప్రతి రాక్షసేన్ద్రమ్ || ౨౦|| తేషాం ప్రహారాన్స చకార మేఘాన్ రక్షోఽధిపో బాణగణైః శితాగ్రైః | తాన్వానరేన్ద్రానపి బాణజాలైర్ బిభేద జామ్బూనదచిత్రపుఙ్ఖైః || ౨౧|| తే వానరేన్ద్రాస్త్రిదశారిబాణైర్ భిన్నా నిపేతుర్భువి భీమరూపాః | తతస్తు తద్వానరసైన్యముగ్రం ప్రచ్ఛాదయామాస స బాణజాలైః || ౨౨|| తే వధ్యమానాః పతితాగ్ర్యవీరా నానద్యమానా భయశల్యవిద్ధాః | శాఖామృగా రావణసాయకార్తా జగ్ముః శరణ్యం శరణం స్మ రామమ్ || ౨౩|| తతో మహాత్మా స ధనుర్ధనుష్మాన్ ఆదాయ రామః సహరా జగామ | తం లక్ష్మణః ప్రాఞ్జలిరభ్యుపేత్య ఉవాచ వాక్యం పరమార్థయుక్తమ్ || ౨౪|| కామమార్యః సుపర్యాప్తో వధాయాస్య దురాత్మనః | విధమిష్యామ్యహం నీచమనుజానీహి మాం విభో || ౨౫|| తమబ్రవీన్మహాతేజా రామః సత్యపరాక్రమః | గచ్ఛ యత్నపరశ్చాపి భవ లక్ష్మణ సంయుగే || ౨౬|| రావణో హి మహావీర్యో రణేఽద్భుతపరాక్రమః | త్రైలోక్యేనాపి సఙ్క్రుద్ధో దుష్ప్రసహ్యో న సంశయః || ౨౭|| తస్య చ్ఛిద్రాణి మార్గస్వ స్వచ్ఛిద్రాణి చ గోపయ | చక్షుషా ధనుషా యత్నాద్రక్షాత్మానం సమాహితః || ౨౮|| రాఘవస్య వచః శ్రుత్వా సమ్పరిష్వజ్య పూజ్య చ | అభివాద్య తతో రామం యయౌ సౌమిత్రిరాహవమ్ || ౨౯|| స రావణం వారణహస్తబాహుర్ దదర్శ దీప్తోద్యతభీమచాపమ్ | ప్రచ్ఛాదయన్తం శరవృష్టిజాలైస్ తాన్వానరాన్భిన్నవికీర్ణదేహాన్ || ౩౦|| తమాలోక్య మహాతేజా హనూమాన్మారుతాత్మజా | నివార్య శరజాలాని ప్రదుద్రావ స రావణమ్ || ౩౧|| రథం తస్య సమాసాద్య భుజముద్యమ్య దక్షిణమ్ | త్రాసయన్రావణం ధీమాన్హనూమాన్వాక్యమబ్రవీత్ || ౩౨|| దేవదానవగన్ధర్వా యక్షాశ్చ సహ రాక్షసైః | అవధ్యత్వాత్త్వయా భగ్నా వానరేభ్యస్తు తే భయమ్ || ౩౩|| ఏష మే దక్షిణో బాహుః పఞ్చశాఖః సముద్యతః | విధమిష్యతి తే దేహాద్భూతాత్మానం చిరోషితమ్ || ౩౪|| శ్రుత్వా హనూమతో వాక్యం రావణో భీమవిక్రమః | సంరక్తనయనః క్రోధాదిదం వచనమబ్రవీత్ || ౩౫|| క్షిప్రం ప్రహర నిఃశఙ్కం స్థిరాం కీర్తిమవాప్నుహి | తతస్త్వాం జ్ఞాతివిక్రాన్తం నాశయిష్యామి వానర || ౩౬|| రావణస్య వచః శ్రుత్వా వాయుసూనుర్వచోఽబ్రవీత్ | ప్రహృతం హి మయా పూర్వమక్షం స్మర సుతం తవ || ౩౭|| ఏవముక్తో మహాతేజా రావణో రాక్షసేశ్వరః | ఆజఘానానిలసుతం తలేనోరసి వీర్యవాన్ || ౩౮|| స తలాభిహతస్తేన చచాల చ ముహుర్ముహుః | ఆజఘానాభిసఙ్క్రుద్ధస్తలేనైవామరద్విషమ్ || ౩౯|| తతస్తలేనాభిహతో వానరేణ మహాత్మనా | దశగ్రీవః సమాధూతో యథా భూమిచలేఽచలః || ౪౦|| సఙ్గ్రామే తం తథా దృష్ట్వ రావణం తలతాడితమ్ | ఋషయో వానరాః సిద్ధా నేదుర్దేవాః సహాసురాః || ౪౧|| అథాశ్వస్య మహాతేజా రావణో వాక్యమబ్రవీత్ | సాధు వానరవీర్యేణ శ్లాఘనీయోఽసి మే రిపుః || ౪౨|| రావణేనైవముక్తస్తు మారుతిర్వాక్యమబ్రవీత్ | ధిగస్తు మమ వీర్యం తు యత్త్వం జీవసి రావణ || ౪౩|| సకృత్తు ప్రహరేదానీం దుర్బుద్ధే కిం వికత్థసే | తతస్త్వాం మామకో ముష్టిర్నయిష్యామి యథాక్షయమ్ | తతో మారుతివాక్యేన క్రోధస్తస్య తదాజ్వలత్ || ౪౪|| సంరక్తనయనో యత్నాన్ముష్టిముద్యమ్య దక్షిణమ్ | పాతయామాస వేగేన వానరోరసి వీర్యవాన్ | హనూమాన్వక్షసి వ్యూధే సఞ్చచాల హతః పునః || ౪౫|| విహ్వలం తం తదా దృష్ట్వా హనూమన్తం మహాబలమ్ | రథేనాతిరథః శీఘ్రం నీలం ప్రతి సమభ్యగాత్ || ౪౬|| పన్నగప్రతిమైర్భీమైః పరమర్మాతిభేదిభిః | శరైరాదీపయామాస నీలం హరిచమూపతిమ్ || ౪౭|| స శరౌఘసమాయస్తో నీలః కపిచమూపతిః | కరేణైకేన శైలాగ్రం రక్షోఽధిపతయేఽసృజత్ || ౪౮|| హనూమానపి తేజస్వీ సమాశ్వస్తో మహామనాః | విప్రేక్షమాణో యుద్ధేప్సుః సరోషమిదమబ్రవీత్ || ౪౯|| నీలేన సహ సంయుక్తం రావణం రాక్షసేశ్వరమ్ | అన్యేన యుధ్యమానస్య న యుక్తమభిధావనమ్ || ౫౦|| రావణోఽపి మహాతేజాస్తచ్ఛృఙ్గం సప్తభిః శరైః | ఆజఘాన సుతీక్ష్ణాగ్రైస్తద్వికీర్ణం పపాత హ || ౫౧|| తద్వికీర్ణం గిరేః శృఙ్గం దృష్ట్వా హరిచమూపతిః | కాలాగ్నిరివ జజ్వాల క్రోధేన పరవీరహా || ౫౨|| సోఽశ్వకర్ణాన్ధవాన్సాలాంశ్చూతాంశ్చాపి సుపుష్పితాన్ | అన్యాంశ్చ వివిధాన్వృక్షాన్నీలశ్చిక్షేప సంయుగే || ౫౩|| స తాన్వృక్షాన్సమాసాద్య ప్రతిచిచ్ఛేద రావణః | అభ్యవర్షత్సుఘోరేణ శరవర్షేణ పావకిమ్ || ౫౪|| అభివృష్టః శరౌఘేణ మేఘేనేవ మహాచలః | హ్రస్వం కృత్వా తదా రూపం ధ్వజాగ్రే నిపపాత హ || ౫౫|| పావకాత్మజమాలోక్య ధ్వజాగ్రే సమవస్థితమ్ | జజ్వాల రావణః క్రోధాత్తతో నీలో ననాద హ || ౫౬|| ఆగ్నేయేనాథ సంయుక్తం గృహీత్వా రావణః శరమ్ | ధ్వజశీర్షస్థితం నీలముదైక్షత నిశాచరః || ౫౭|| తతోఽబ్రవీన్మహాతేజా రావణో రాక్షసేశ్వరః | కపే లాఘవయుక్తోఽసి మాయయా పరయానయా ||౫౮|| జీవితం ఖలు రక్షస్వ యది శక్నోషి వానర | తాని తాన్యాత్మరూపాణి సృజసే త్వమనేకశః || ౫౯|| తథాపి త్వాం మయా ముక్తః సాయకోఽస్త్రప్రయోజితః | జీవితం పరిరక్షన్తం జీవితాద్భ్రంశయిష్యతి || ౬౦|| ఏవముక్త్వా మహాబాహూ రావణో రాక్షసేశ్వరః | సన్ధాయ బాణమస్త్రేణ చమూపతిమతాడయత్ ||౬౧ || సోఽస్త్రయుక్తేన బాణేన నీలో వక్షసి తాడితః | నిర్దహ్యమానః సహసా నిపపాత మహీతలే ||౬౨ || పితృమాహాత్మ్య సంయోగాదాత్మనశ్చాపి తేజసా | జానుభ్యామపతద్భూమౌ న చ ప్రాణైర్వ్యయుజ్యత || ౬౩|| విసంజ్ఞం వానరం దృష్ట్వా దశగ్రీవో రణోత్సుకః | రథేనామ్బుదనాదేన సౌమిత్రిమభిదుద్రువే ||౬౪ || తమాహ సౌమిత్రిరదీనసత్త్వో విస్ఫారయన్తం ధనురప్రమేయమ్ | అన్వేహి మామేవ నిశాచరేన్ద్ర న వానరాంస్త్వం ప్రతి యోద్ధుమర్హసి ||౬౫ || స ఏవముక్తః కుపితః ససర్జ రక్షోఽధిపః సప్తశరాన్సుపుఙ్ఖాన్ | తాఁల్లక్ష్మణః కాఞ్చనచిత్రపుఙ్ఖైశ్ చిచ్ఛేద బాణైర్నిశితాగ్రధారైః ||౬౬ || తాన్ప్రేక్షమాణః సహసా నికృత్తాన్ నికృత్తభోగానివ పన్నగేన్ద్రాన్ | లఙ్కేశ్వరః క్రోధవశం జగామ ససర్జ చాన్యాన్నిశితాన్పృషత్కాన్ ||౬౭ || స కృత్తచాపః శరతాడితశ్ చ స్వేదార్ద్రగాత్రో రుధిరావసిక్తః | జగ్రాహ శక్తిం సముదగ్రశక్తిః స్వయమ్భుదత్తాం యుధి దేవశత్రుః ||౬౮ || స తాం విధూమానలసంనికాశాం విత్రాసనీం వానరవాహినీనామ్ | చిక్షేప శక్తిం తరసా జ్వలన్తీం సౌమిత్రయే రాక్షసరాష్ట్రనాథః ||౬౯ || తామాపతన్తీం భరతానుజోఽస్త్రైర్ జఘాన బాణైశ్చ హుతాగ్నికల్పైః | తథాపి సా తస్య వివేశ శక్తిర్ భుజాన్తరం దాశరథేర్విశాలమ్ ||౭౦ || అథ వాయుసుతః క్రుద్ధో రావణం సమభిద్రవత్ | ఆజఘానోరసి క్రుద్ధో వజ్రకల్పేన ముష్టినా ||౭౧ || తేన ముష్టిప్రహారేణ రావణో రాక్షసేశ్వరః | జానుభ్యామపతద్భూమౌ చచాల చ పపాత చ ||౭౨ || విసంజ్ఞం రావణం దృష్ట్వా సమరే భీమవిక్రమమ్ | ఋషయో వానరాశ్చైవ నేదుర్దేవాః సవాసవాః ||౭౩ || హనూమానపి తేజస్వీ లక్ష్మణం రావణార్దితమ్ | అనయద్రాఘవాభ్యాశం బాహుభ్యాం పరిగృహ్య తమ్ ||౭౪ || వాయుసూనోః సుహృత్త్వేన భక్త్యా పరమయా చ సః | శత్రూణామప్రకమ్ప్యోఽపి లఘుత్వమగమత్కపేః ||౭౫ || తం సముత్సృజ్య సా శక్తిః సౌమిత్రిం యుధి దుర్జయమ్ | రావణస్య రథే తస్మిన్స్థానం పునరుపాగమత్ || ౭౬|| రావణోఽపి మహాతేజాః ప్రాప్య సంజ్ఞాం మహాహవే | ఆదదే నిశితాన్బాణాఞ్జగ్రాహ చ మహద్ధనుః ||౭౭|| నిపాతితమహావీరాం వానరాణాం మహాచమూమ్ | రాఘవస్తు రణే దృష్ట్వా రావణం సమభిద్రవత్ || ౭౮|| అథైనముపసఙ్గమ్య హనూమాన్వాక్యమబ్రవీత్ | మమ పృష్ఠం సమారుహ్య రక్షసం శాస్తుమర్హసి ||౭౯ || తచ్ఛ్రుత్వా రాఘవో వాక్యం వాయుపుత్రేణ భాషితమ్ | ఆరోహత్సహసా శూరో హనూమన్తం మహాకపిమ్ | రథస్థం రావణం సఙ్ఖ్యే దదర్శ మనుజాధిపః || ౮౦|| జ్యాశబ్దమకరోత్తీవ్రం వజ్రనిష్పేషనిస్వనమ్ | గిరా గమ్భీరయా రామో రాక్షసేన్ద్రమువాచ హ || ౮౧|| తిష్ఠ తిష్ఠ మమ త్వం హి కృత్వా విప్రియమీదృశమ్ | క్వ ను రాక్షసశార్దూల గతో మోక్షమవాప్స్యసి || ౮౨|| రాఘవస్య వచః శ్రుత్వా రాక్షసేన్ద్రో మహాకపిమ్ | ఆజఘాన శరైస్తీక్ష్ణైః కాలానలశిఖోపమైః || ౮౩|| రాక్షసేనాహవే తస్య తాడితస్యాపి సాయకైః | స్వభావతేజోయుక్తస్య భూయస్తేజో వ్యవర్ధత || ౮౪|| తతో రామో మహాతేజా రావణేన కృతవ్రణమ్ | దృష్ట్వా ప్లవగశార్దూలం క్రోధస్య వశమేయివాన్ || ౮౫|| తస్యాభిసఙ్క్రమ్య రథం సచక్రం సాశ్వధ్వజచ్ఛత్రమహాపతాకమ్ | ససారథిం సాశనిశూలఖడ్గం రామః ప్రచిచ్ఛేద శరైః సుపుఙ్ఖైః || ౮౬|| అథేన్ద్రశత్రుం తరసా జఘాన బాణేన వజ్రాశనిసంనిభేన | భుజాన్తరే వ్యూఢసుజాతరూపే వజ్రేణ మేరుం భగవానివేన్ద్రః || ౮౭|| యో వజ్రపాతాశనిసంనిపాతాన్ న చుక్షుభే నాపి చచాల రాజా | స రామబాణాభిహతో భృశార్తశ్ చచాల చాపం చ ముమోచ వీరః || ౮౮|| తం విహ్వలన్తం ప్రసమీక్ష్య రామః సమాదదే దీప్తమథార్ధచన్ద్రమ్ | తేనార్కవర్ణం సహసా కిరీటం చిచ్ఛేద రక్షోఽధిపతేర్మహాత్మాః || ౮౯|| తం నిర్విషాశీవిషసంనికాశం శాన్తార్చిషం సూర్యమివాప్రకాశమ్ | గతశ్రియం కృత్తకిరీటకూటమ్ ఉవాచ రామో యుధి రాక్షసేన్ద్రమ్ || ౯౦|| కృతం త్వయా కర్మ మహత్సుభీమం హతప్రవీరశ్చ కృతస్త్వయాహమ్ | తస్మాత్పరిశ్రాన్త ఇతి వ్యవస్య న త్వం శరైర్మృత్యువశం నయామి || ౯౧|| స ఏవముక్తో హతదర్పహర్షో నికృత్తచాపః స హతాశ్వసూతః | శరార్దితః కృత్తమహాకిరీటో వివేశ లఙ్కాం సహసా స్మ రాజా || ౯౨||	92	927
రాక్షస సేనాధిపతి (ధూమ్రాక్షుడు) వానరవీరుడైన హనుమంతుని చేతిలో హతుడవ్వగానే, భయంకరమైన ఆయుధాలు కలిగి, సముద్రమంత వేగంతో కదిలే ఆ రాక్షస సైన్యం భయంతో పారిపోయింది. వారు రాక్షస రాజు వద్దకు తిరిగి వెళ్లి, తమ సేనాధిపతిని హనుమంతుడు సంహరించాడని నివేదించారు. వారి మాటలు విన్న రాక్షస ప్రభువు అమితమైన ఆగ్రహానికి లోనయ్యాడు. ప్రహస్తుడు కూడా యుద్ధంలో మరణించాడని విన్న రావణుడు, తీవ్ర దుఃఖంతో, క్రోధంతో రగిలిపోతూ... దేవేంద్రుడు అమరదేవతలతో మాట్లాడినట్లుగా, తన రాక్షస వీరుల నాయకులతో ఇలా అన్నాడు:  "ఇంద్రుని సైన్యాన్ని సైతం నాశనం చేయగల నా సైన్యాధ్యక్షుడిని, అతని అనుచరులను, ఏనుగులను హతమార్చిన శత్రువును ఎంతమాత్రం తక్కువగా అంచనా వేయకూడదు! అందువల్ల, శత్రువులపై విజయం సాధించి, వారిని సర్వనాశనం చేయడానికి ఏమాత్రం సంకోచించకుండా నేనే స్వయంగా ఆ అద్భుత యుద్ధభూమి ముందంజలోకి వెళ్తాను. ప్రజ్వరిల్లే అగ్ని అడవిని బూడిద చేసినట్లుగా, ఈ రోజు నా బాణవర్షంతో ఆ వానర సైన్యాన్ని, రాముడు మరియు లక్ష్మణులతో సహా పూర్తిగా దహించివేస్తాను!"  ఇలా పలికి, దేవతలకు శత్రువైన ఆ రాక్షస రాజు... అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ, అద్భుతమైన రూపం కలిగిన యుద్ధ గుర్రాలు కట్టిన తన దివ్య రథాన్ని అధిరోహించాడు. శంఖాల గంభీర ధ్వనులు, భేరీలు, మృదంగాల నాదాలు మిన్నంటుతుండగా... భుజం చరుస్తూ చేసిన సింహనాదాలు, వీరాలాపాలు, పవిత్ర స్తోత్రపాఠాల మధ్య ఆ సర్వోత్తమ రాక్షస రాజు ముందుకు సాగాడు.  పర్వతాలు, నల్లని మేఘాల లాంటి శరీరాలు కలిగి, మాంసాహారులై, నిప్పులు చెరిగే కన్నులున్న అగ్రశ్రేణి రాక్షస నాయకుల మధ్యన ఉన్న రావణుడు... భూతగణాల మధ్య ఉన్న రుద్రుడిలా ప్రకాశించాడు. నగర ద్వారాల నుండి హఠాత్తుగా బయటకు వచ్చిన ఆ పరాక్రమవంతుడైన రాజు... చేతుల్లో చెట్లు, బండరాళ్లు పట్టుకుని, ఉప్పొంగిన సముద్రంలా గర్జిస్తూ సిద్ధంగా ఉన్న ఆ భయంకరమైన వానర సైన్యాన్ని చూశాడు.  ఆ అత్యంత భీకరమైన రాక్షస సైన్యాన్ని చూసి, సర్పరాజు లాంటి బాహువులు కలిగిన విశాల వక్షస్కరుడైన శ్రీరాముడు, ఆయుధ విద్యలలో అగ్రగణ్యుడైన విభీషణుని వైపు తిరిగి ఇలా అన్నాడు:  "తీవ్రమైన, భయంకరమైన పరాక్రమం కలిగిన తన సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న ఆ రాక్షస రాజును చూడు, శరీరధారులైన భూతప్రేతాల మధ్య ఉన్న సాక్షాత్తు యముడిలా కనిపిస్తున్నాడు!"  ఇలా పలికి, వీరుడైన శ్రీరాముడు తన విల్లును చేతబూని, లక్ష్మణుడు పక్కనే అనుసరిస్తుండగా, తన అమ్ములపొది నుండి ఒక ఉత్తమమైన బాణాన్ని తీసి దృఢంగా నిలిచాడు. రాక్షస రాజు తన ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి హఠాత్తుగా యుద్ధంలోకి దూసుకురావడం చూసి, వానర రాజు అయిన సుగ్రీవుడు ఒక భారీ పర్వత శిఖరాన్ని పెకిలించి నేరుగా అతని వైపు ఉరికాడు. చెట్లు, గట్లు నిండిన ఆ పర్వత శిఖరాన్ని ఎత్తి ఆ నిశాచరుడి (రాక్షసుడి) పైకి విసిరాడు. అది తన వైపు దూసుకురావడం చూసిన రావణుడు, క్షణంలో దానిని తన బంగారు ఈకలు కలిగిన బాణాలతో ముక్కలు ముక్కలు చేశాడు. మహా వృక్షాలతో కూడిన ఆ పర్వత శిఖరం ముక్కలై భూమిపై పడగా, రాక్షస లోకనాథుడైన రావణుడు ఒక పెద్ద సర్పం లాంటి, సాక్షాత్తు యమస్వరూపమైన బాణాన్ని సంధించాడు. గాలి వేగం కలిగి, నిప్పుకణాలను చిమ్ముతూ, దేవేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి వినాశకరమైన శక్తితో దెబ్బకొట్టే ఆ బాణాన్ని పట్టుకుని, కోపంతో రగిలిపోతున్న రావణుడు సుగ్రీవుడిని నాశనం చేయడానికి దానిని విడిచిపెట్టాడు. రావణుడి బాహువుల నుండి విడుదలైన, వజ్రాయుధం లాంటి ఆ పదునైన బాణం పూర్ణశక్తితో సుగ్రీవుడిని తాకి, లోతుగా దూసుకుపోయింది—గతంలో కుమారస్వామి (కార్తికేయుడు) విసిరిన భయంకరమైన శక్తి ఆయుధం క్రౌంచ పర్వతాన్ని చీల్చుకుపోయినట్లుగా అది సుగ్రీవుడిని చీల్చింది. ఆ బాణపు దెబ్బకు తట్టుకోలేక, స్పృహ కోల్పోయిన ఆ వానర వీరుడు మూలుగుతూ భూమిపై పడిపోయాడు. అతను స్పృహ తప్పి నేలపై పడటం చూసి, రాక్షసులు యుద్ధభూమిలో ఆనందంతో కేకలు వేశారు. అప్పుడు గవాక్షుడు, గవయుడు, సుదంష్ట్రుడు, ఋషభుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు మరియు నలుడు మహా రూపాలను దాల్చి, పర్వత శిఖరాలను ఎత్తి నేరుగా రాక్షస రాజుపైకి దాడి చేశారు. అయితే, ఆ రాక్షస ప్రభువు పదునైన బాణాల వర్షంతో వారి దాడులను తిప్పికొట్టాడు, బంగారు ఈకలు గల తన బాణాల సమూహంతో ఆ వానర నాయకులను ముంచెత్తాడు. దేవతా శత్రువైన రావణుడి బాణాల దెబ్బకు ఆ వానర ప్రముఖులు విలవిలలాడుతూ భూమిపై కూలిపోయారు. ఆపై రాక్షస రాజు తన బాణాల వలయంతో ఆ భయంకరమైన వానర సైన్యాన్ని మొత్తాన్ని కమ్మేశాడు. రావణుడి బాణాల ధాటికి ఘోరంగా వధించబడుతూ, తమ అగ్ర వీరులు కూలిపోగా, భయంతో వణికిపోతున్న ఆ వానరులు... పరమ రక్షకుడైన శ్రీరాముని శరణు కోరారు. అప్పుడు మహాధన్వి అయిన శ్రీరాముడు తన విల్లంబులతో ముందుకు కదిలాడు. లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి అతనిని సమీపించి, ఎంతో అర్ధవంతమైన ఈ మాటలు పలికాడు: "ఓ పూజ్యుడైన అన్నయ్యా, ఈ దుర్మార్గుడిని నాశనం చేయడానికి నువ్వు ఒక్కడివే సమర్థుడివి. అయినా, ఈ నీచుడిని అణచివేయడానికి నన్ను అనుమతించు. ఓ ప్రభూ, నాకు ఆజ్ఞ ఇవ్వండి!" ఎల్లప్పుడూ సత్య పరాక్రమమే ధనముగా గల అమిత తేజోశాలియైన శ్రీరాముడు అతనికిలా సమాధానమిచ్చాడు: "వెళ్లు లక్ష్మణా, కానీ ఈ యుద్ధంలో అత్యంత అప్రమత్తంగా, జాగ్రత్తగా ఉండు. రావణుడు అపారమైన బలాన్ని కలిగి ఉన్నాడు మరియు యుద్ధంలో అసాధారణమైన నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు. అతను కోపానికి వస్తే, ముల్లోకాల వారైనా అతనిని ఎదిరించడం సాధ్యం కాదు; ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. అతని బలహీనతలను నిశితంగా గమనిస్తూ, నీ రక్షణను నువ్వు కాపాడుకో. నీ కళ్లను, నీ విల్లును రెండింటినీ అత్యంత ఏకాగ్రతతో ఉపయోగిస్తూ నిన్ను నువ్వు రక్షించుకో."  రాఘవుని (రాముని) సలహాను విని, భక్తితో అతనికి ప్రణామం చేసి, ఆశీస్సులు తీసుకున్న సుమిత్ర కుమారుడైన లక్ష్మణుడు యుద్ధరంగంలోకి అడుగుపెట్టాడు. ఏనుగు తొండం లాంటి బాహువులు కలిగిన రావణుడు, ప్రజ్వరిల్లుతున్న తన భయంకరమైన ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి, వానరుల శరీరాలను ముక్కలు ముక్కలు చేస్తూ బాణాల వర్షంలో వారిని ముంచెత్తడం చూశాడు. దీనిని గమనించిన అమిత శక్తిశాలి, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు, దూసుకొస్తున్న బాణాల వలయాన్ని చీల్చుకుంటూ రావణుడిని అడ్డుకోవడానికి ముందుకు ఉరికాడు.  అతని రథాన్ని చేరుకుని, రావణుడిని భయపెట్టేలా తన కుడిచేతిని పైకెత్తి, బుద్ధిమంతుడైన హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు:  "దేవతలు, రాక్షసులు, గంధర్వులు, యక్షులు అందరూ నీకున్న అమరత్వ వరం వల్ల నీ చేతిలో ఓడిపోయారు. కానీ, ఇప్పుడు వానరుల చేతిలో నీ వినాశనం ఖాయమైంది! ఇదిగో నా కుడిచేయి, ఐదు వేళ్లతో పైకెత్తి ఉంది. నీ శరీరంలో ఎంతో కాలంగా నివసిస్తున్న నీ ప్రాణాన్ని ఇది బలవంతంగా బయటకు పంపేస్తుంది!" హనుమంతుని మాటలు విన్న రావణుడు, కోపంతో కళ్లు ఎర్రబడి, భయంకరమైన పరాక్రమంతో ఇలా బదులిచ్చాడు: "ఓ వానరుడా! ఏమాత్రం సంకోచించకుండా నన్ను త్వరగా దెబ్బకొట్టు, నీ శాశ్వత కీర్తిని దక్కించుకో! ఆ తర్వాత, నీ పరాక్రమంతో సహా నిన్ను మట్టికరిపిస్తాను."  రావణుడి మాటలు విన్న వాయుపుత్రుడు: "దీనికంటే ముందే నీ కుమారుడైన అక్షకుమారుడు నా చేతిలోనే అంతమయ్యాడని గుర్తుంచుకో!" అని బదులిచ్చాడు.  ఆ మాటలకు ఆగ్రహించిన మహా తేజోశాలి, బలశాలి అయిన ఆ రాక్షస రాజు రావణుడు, తన అరచేతితో వాయుపుత్రుని రొమ్ముపై బలంగా చరిచాడు. ఆ చేతి దెబ్బకు హనుమంతుడు క్షణకాలం వెనక్కి తూలాడు. వెంటనే తనను తాను సంభాలించుకుని, అత్యంత క్రోధంతో ఆ వానరవీరుడు దేవతాశత్రువైన రావణుడిపైకి అంతే బలమైన అరచేతి దెబ్బను విసిరాడు.  ఆ మహాత్ముడైన వానరుని చేతి దెబ్బకు పది తలల రావణుడు, భూకంపం సంభవించినప్పుడు పర్వతం కంపిస్తున్నట్లుగా ఘోరంగా వణికిపోయాడు. యుద్ధభూమిలో రావణుడు ఆ దెబ్బకు తీవ్రంగా కంపించడం చూసి ఋషులు, వానరులు, సిద్ధులు, దేవతలు మరియు అసురులు సైతం అమితమైన ఆశ్చర్యంతో జయజయధ్వనాలు చేశారు. మళ్లీ తన బలాన్ని పుంజుకుని, అమిత శక్తిశాలియైన రావణుడు ఇలా అన్నాడు: "శభాష్ వానరుడా! నీ అసాధారణ పరాక్రమంతో, నా ప్రశంసలకు తగిన శత్రువువని నిరూపించుకున్నావు." రావణుడి ప్రశంసకు వాయుపుత్రుడు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: "ఓ రావణా! నా దెబ్బకు నువ్వు ఇంకా బతికే ఉంటే, నా బల పరాక్రమాలు కాల్చనా!! ఓ మూర్ఖుడా, నన్ను ఇంకొక్కసారి కొట్టు, ఈ గొప్పలు ఎందుకు? ఆ తర్వాత నా గుప్పిటి దెబ్బ నిన్ను నేరుగా యమపురికి పంపుతుంది!"  మారుతి (హనుమంతుని) మాటలు వినగానే రావణుడి కోపం అగ్నిలా ప్రజ్వరిల్లింది. క్రోధంతో కళ్లు ఎర్రబడగా, తన సర్వశక్తినంతటినీ కేంద్రీకరించి, తన కుడి గుప్పిటను పైకెత్తి, ఆ వానర వీరుని విశాలమైన రొమ్ముపై బలంగా గుద్దాడు. ఆ రెండో దెబ్బకు హనుమంతుడు ఊగిపోయాడు. అమిత శక్తిశాలియైన హనుమంతుడు క్షణకాలం పాటు తేరుకోలేకపోవడం చూసి, ఆ రథయోధుడైన రావణుడు వెంటనే తన రథాన్ని నీలుడి వైపు తిప్పాడు.  సర్పాల వంటి భయంకరమైన బాణాలతో, ఏ శత్రువునైనా మర్మస్థానాలలో చీల్చగల సామర్థ్యంతో, రావణుడు వానర సైన్యాధ్యక్షుడైన నీలుడిపై తీవ్రమైన దాడిని ప్రారంభించాడు. ఆ బాణాల వర్షానికి తీవ్ర ఒత్తిడికి లోనైనప్పటికీ, వానర సేనాధిపతి నీలుడు ఒంటిచేత్తో ఒక పర్వత శిఖరాన్ని పెకిలించి నేరుగా ఆ రాక్షస రాజుపైకి విసిరాడు. ఈలోగా, అమిత తేజోశాలి, మహాత్ముడైన హనుమంతుడు తిరిగి స్పృహలోకి వచ్చాడు. మళ్లీ యుద్ధం చేయడానికి ఆత్రుతగా ఉన్న అతడు కోపంతో చుట్టూ చూసి ఇలా అన్నాడు:  "రావణుడు అప్పటికే నీలుడితో ద్వంద్వ యుద్ధంలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు అతనిపై దాడి చేయడం యుద్ధ నియమాలకు విరుద్ధం!"  రావణుడు ఏడు అత్యంత పదునైన బాణాలను ఉపయోగించి, దూసుకొస్తున్న ఆ పర్వత శిఖరాన్ని ముక్కలు ముక్కలు చేయగా, అది భూమిపై చెల్లాచెదురుగా పడిపోయింది. పర్వత శిఖరం బూడిదవడం చూసి, శత్రు వీరుల సంహారకుడైన ఆ వానర సైన్యాధ్యక్షుడు (నీలుడు) ప్రళయాగ్నిలా (కాలాగ్నిలా) కోపంతో రగిలిపోయాడు. నీలుడు అశ్వకర్ణ, ధవ, సాల మరియు అందంగా పూసిన మామిడి చెట్లతో పాటు వివిధ రకాల వృక్షాలను రావణుడిపైకి విసరడం ప్రారంభించాడు.  దూసుకొస్తున్న ఆ చెట్లన్నింటినీ మధ్యలోనే అడ్డుకుని నరికివేస్తూ, రావణుడు ఆ అగ్నిదేవుని కుమారుడైన నీలుడిని భయంకరమైన బాణాల వర్షంలో ముంచెత్తాడు. వర్షపు మేఘం వెనుక దాగివున్న పర్వతంలా బాణాల వలయంలో చిక్కుకున్న నీలుడు, హఠాత్తుగా తన శరీర పరిమాణాన్ని తగ్గించుకుని (సూక్ష్మరూపం దాల్చి), నేరుగా రావణుడి రథ ధ్వజం (జెండా) కొనపైకి లంఘించాడు. అగ్నిపుత్రుడైన నీలుడు తన ధ్వజశిఖరంపై సురక్షితంగా కూర్చోవడం చూసి రావణుడు తీవ్ర ఆగ్రహంతో రగిలిపోగా, నీలుడు అతనికి సవాలు విసురుతూ గర్జించాడు.  అగ్ని అస్త్రాన్ని (ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని) సంధించి, ఆ నిశాచరుడు ధ్వజంపై ఉన్న నీలుడి వైపు తీక్షణంగా చూశాడు. అమిత తేజోశాలియైన ఆ రాక్షస రాజు రావణుడు ఎగతాళిగా ఇలా అన్నాడు:  "ఓ వానరుడా! నువ్వు గొప్ప చాపల్యం, అపారమైన మాయాశక్తిని కలిగి ఉన్నావు! నువ్వు ఎన్ని రూపాలు మారుస్తున్నప్పటికీ, నీ ప్రాణాలను కాపాడుకోగలవేమో చూడు. నువ్వు ఎంతగా రక్షించుకోవాలని ప్రయత్నించినప్పటికీ, మంత్రోచ్ఛారణతో నేను విడిచే ఈ బాణం నీ ప్రాణాలను హరిస్తుంది!"  ఇలా పలికి, మహాబాహుడైన ఆ రాక్షస ప్రభువు రావణుడు అస్త్రాన్ని సంధించి, సేనాధిపతి నీలుడిని కొట్టాడు. ఆగ్నేయాస్త్రంతో కూడిన ఆ బాణం నేరుగా రొమ్ముకు తగలడంతో, నీలుడు హఠాత్తుగా అగ్నికీలల్లో చిక్కుకుని భూమిపై కూలిపోయాడు. అయినప్పటికీ, తన తండ్రి అయిన అగ్నిదేవుని దివ్య ప్రభావం వల్ల మరియు తన స్వంత శరీర శక్తి వల్ల, అతను కేవలం మోకాళ్లపై మాత్రమే పడిపోయాడు కానీ ప్రాణాలు కోల్పోలేదు.  వానర నాయకుడు స్పృహ తప్పడం చూసి, యుద్ధంపై మరింత ఆశతో ఉన్న దశాస్యుడైన రావణుడు, మేఘ గర్జనలా ధ్వనించే తన రథాన్ని నేరుగా సుమిత్ర కుమారుడైన లక్ష్మణుని వైపు నడిపించాడు. లక్ష్మణుడు తన అపారమైన ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి, ఆ రాక్షస రాజుతో ఇలా అన్నాడు:  "ఓ నిశాచర రాజా! నీ దృష్టిని నా వైపు మళ్లించు! నువ్వు వానరులతో యుద్ధం చేయకూడదు; నాతో తలపడు!"  ఆ మాటలకు ఆగ్రహించిన రాక్షస రాజు అందమైన ఈకలు గల ఏడు బాణాలను విసిరాడు, లక్ష్మణుడు వెంటనే బంగారు అంచులు గల పదునైన బాణాలతో వాటిని ముక్కలు ముక్కలు చేశాడు. కత్తిరించబడిన సర్పరాజుల శరీరాల వలె తన బాణాలు హఠాత్తుగా ముక్కలవడం చూసి, లంకాధిపతి అమితమైన కోపానికి లోనై, మరిన్ని పదునైన బాణాల వర్షాన్ని కురిపించాడు.  తన విల్లు విరిగిపోయి, శరీరం బాణాలతో నిండిపోయి, చెమటతో మరియు రక్తంతో తడిసిపోయినప్పటికీ... అపారమైన బలం కలిగిన ఆ దేవతాశత్రువు (రావణుడు), బ్రహ్మదేవుడు తనకు బహుకరించిన ఒక భయంకరమైన శక్తి ఆయుధాన్ని (ఈటెను) చేతబూనాడు. రాక్షస రాజు పొగలేని అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ, వానర సైన్యంలో భయాన్ని కలిగిస్తున్న ఆ భీకరమైన శక్తి ఆయుధాన్ని పూర్తి బలంతో సుమిత్ర కుమారుడైన లక్ష్మణునిపైకి విసిరాడు. భరతుని తమ్ముడైన లక్ష్మణుడు, యజ్ఞాగ్నిలా వెలిగిపోయే తన స్వంత ఆయుధాలు, బాణాలతో దూసుకొస్తున్న ఆ శక్తి ఆయుధాన్ని ఢీకొట్టాడు. అయినప్పటికీ, ఆ భయంకరమైన శక్తి ఆయుధం అతని ఎదురుదాడులను దాటుకుని, దశరథ నందనుడైన లక్ష్మణుని విశాలమైన రొమ్ములో లోతుగా దిగబడింది. అప్పుడు వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు కోపంతో రగిలిపోతూ రావణుడి వైపు ఉరికి, తన వజ్రాయుధం వంటి గుప్పిటితో అతని రొమ్ముపై బలంగా గుద్దాడు. ఆ గుప్పిటి దెబ్బ వినాశకరమైన ప్రభావానికి, రాక్షస రాజు రావణుడు మోకాళ్లపై పడిపోయి, తీవ్రంగా తూలి, పూర్తిగా కూలిపోయాడు. భయంకరమైన పరాక్రమవంతుడైన రావణుడు యుద్ధభూమిలో స్పృహ తప్పి పడిపోవడం చూసి, ఋషులు, వానరులు మరియు ఇంద్రుని నాయకత్వంలోని దేవతలు అమితమైన ఆనందంతో జయజయధ్వనాలు చేశారు. ఆ తర్వాత తేజోశాలియైన హనుమంతుడు, రావణుడి దెబ్బకు తీవ్రంగా గాయపడిన లక్ష్మణుడిని తన చేతుల్లోకి ఎత్తుకుని శ్రీరాముని వద్దకు తీసుకువచ్చాడు. హనుమంతునికి లక్ష్మణునిపై ఉన్న అపారమైన అనురాగం మరియు పరమ భక్తి కారణంగా, శత్రువులకు అత్యంత బరువైనవాడు మరియు అచంచలుడైన లక్ష్మణుడు, హనుమంతునికి మాత్రం చాలా తేలికగా అనిపించాడు.  అజేయుడైన లక్ష్మణుడిని విడిచిపెట్టి, ఆ దివ్య శక్తి ఆయుధం తిరిగి రావణుడి రథంపై ఉన్న తన స్థానానికి చేరుకుంది. ఈలోగా, అత్యంత పరాక్రమవంతుడైన రావణుడు విశాలమైన యుద్ధభూమిలో స్పృహలోకి వచ్చి, పదునైన బాణాలను తీసుకుని, తన భయంకరమైన ధనుస్సును గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. యుద్ధంలో తమ గొప్ప వీరులు కూలిపోవడంతో విలవిలలాడుతున్న ఆ వానర సైన్యాన్ని చూసి, రాఘవుడు (శ్రీరాముడు) రావణుడిని ఎదుర్కోవడానికి నేరుగా ముందుకు ఉరికాడు.  ఆ సమయంలో హనుమంతుడు రాముని సమీపించి: "ఈ రాక్షసుడిని శిక్షించడానికి నువ్వు నా వీపుపై అధిరోహించు!" అని పలికాడు. వాయుపుత్రుని మాటలు విని, వీరుడైన రాఘవుడు వెంటనే మహా వానరుడైన హనుమంతునిపైకి ఎక్కాడు. ఆ నరనాథుడు రథంపై ఉన్న రావణుడిని యుద్ధభూమిలో ఎదుర్కొన్నాడు. రాముడు తన విలుతాడును గట్టిగా లాగి, పిడుగుపాటులా ధ్వనించే భయంకరమైన టంకార నాదాన్ని చేస్తూ, గంభీరమైన స్వరంతో రాక్షస రాజుతో ఇలా అన్నాడు:  "ఉన్న చోటనే నిలబడు! నాకు ఇంతటి క్షమించరాని అపకారాన్ని చేసి, నా న్యాయం నుండి తప్పించుకోవడానికి నువ్వు ఈ భూమిపై ఎక్కడికి పారిపోగలవు, ఓ రాక్షసాధమా?"  రాఘవుని మాటలు విన్న రాక్షస రాజు, యుగాంతంలో కాలాగ్ని జ్వాలల వలె ఉండే పదునైన బాణాలతో ఆ మహా వానరుడిని (హనుమంతుడిని) కొట్టాడు. ఆ యుద్ధంలో రాక్షసుడి బాణాల దెబ్బలు బలంగా తగిలినప్పటికీ, సహజంగానే అత్యంత తేజోశాలియైన హనుమంతుని అంతర్గత శక్తి మరియు మహిమ మరింత రెట్టింపయ్యాయి.  అయితే, వానర శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు రావణుడి చేతిలో గాయపడటం చూసి, మహా తేజోశాలియైన శ్రీరాముడు అమితమైన యుద్ధాగ్రహానికి లోనయ్యాడు. శత్రువు వాహనంపైకి దూసుకెళ్తూ, రాముడు అందమైన ఈకలు గల బాణాలను ఉపయోగించి రావణుడి రథాన్ని, దాని చక్రాలు, యుద్ధ గుర్రాలు, ధ్వజం, ఛత్రం, భారీ జెండా, రథసారథి, ఈటెలు, శూలాలు మరియు కత్తులతో సహా పూర్తిగా ముక్కలు ముక్కలు చేశాడు.  ఆపై, పిడుగులాంటి వినాశకరమైన శక్తితో దూసుకెళ్లే ఒక వేగవంతమైన బాణంతో, దేవేంద్రుడు వజ్రాయుధంతో మేరు పర్వతాన్ని కొట్టినట్లుగా, రావణుడి విశాలమైన, సుందరమైన రొమ్ముపై నేరుగా కొట్టాడు. అప్పటివరకు సాక్షాత్తు పిడుగుల దెబ్బలకు, మెరుపులకు కూడా ఎన్నడూ వణకని లేదా చలించని ఆ రాజు, రాముని బాణం దెబ్బకు తీవ్రంగా విలవిలలాడి, ఘోరంగా తూలి, చేతిలోని విల్లును వదిలేశాడు.  అతను పూర్తిగా అలసిపోవడాన్ని గమనించిన మహాత్ముడైన రాముడు, ప్రజ్వరిల్లుతున్న అర్ధచంద్ర బాణాన్ని సంధించాడు. దాంతో అతడు క్షణకాలంలో ఆ రాక్షస రాజు యొక్క సూర్యప్రకాశం వంటి కిరీటాన్ని నరికివేశాడు. కోరలు పీకిన విషసర్పంలా, కిరణాలు పూర్తిగా అంతరించిన సూర్యుడిలా, తన రాజవైభవాన్ని కోల్పోయి, అద్భుతమైన కిరీటం ముక్కలై ఉన్న ఆ రాక్షస రాజుతో రాముడు యుద్ధభూమిలో ఈ మాటలు పలికాడు:  "నువ్వు యుద్ధంలో అత్యంత అద్భుతమైన, భయంకరమైన పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించావు, నా అగ్ర వీరులు అనేకులు నీ చేతిలో కూలిపోయారు. నువ్వు ఇప్పుడు పూర్తిగా అలసిపోయి, విరిగిపోయి ఉన్నావని నేను గుర్తిస్తున్నాను, అందుకే ఈ రోజు నా బాణాలతో నిన్ను యమపురికి పంపకూడదని నిర్ణయించుకున్నాను. లంకకు తిరిగి వెళ్లు! నువ్వు చాలా కష్టపడి యుద్ధం చేశావు. విశ్రాంతి తీసుకో, కోలుకో, రేపు నీ రథం, నీ విల్లుతో తిరిగి రా, అప్పుడు నువ్వు నా నిజమైన పరాక్రమాన్ని మరోసారి చూస్తావు!"  రాముడు ఈ విధంగా పలకడంతో, తన గర్వం, ఆనందం పూర్తిగా ముక్కలై, విల్లు విరిగి, గుర్రాలు మరియు రథసారథి వధించబడి, బాణాలతో నిండిపోయి, తన గొప్ప కిరీటం నరికివేయబడిన ఆ రాజు హఠాత్తుగా వెనుతిరిగి లంకలోకి ప్రవేశించాడు.

 

                                ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే యుద్ధకాండే ద్వాదశ: భాగ: