యుద్ధకాండము - భాగము – 4

 

యుద్ధకాండము - భాగము – 4

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
16	సునివిష్టం హితం వాక్యముక్తవన్తం విభీషణమ్ | అబ్రవీత్పరుషం వాక్యం రావణః కాలచోదితః || ౧|| వసేత్సహ సపత్నేన క్రుద్ధేనాశీవిషేణ వా | న తు మిత్రప్రవాదేన సంవసేచ్ఛత్రుసేవినా || ౨|| జానామి శీలం జ్ఞాతీనాం సర్వలోకేషు రాక్షస | హృష్యన్తి వ్యసనేష్వేతే జ్ఞాతీనాం జ్ఞాతయః సదా || ౩|| ప్రధానం సాధకం వైద్యం ధర్మశీలం చ రాక్షస | జ్ఞాతయో హ్యవమన్యన్తే శూరం పరిభవన్తి చ || ౪|| నిత్యమన్యోన్యసంహృష్టా వ్యసనేష్వాతతాయినః | ప్రచ్ఛన్నహృదయా ఘోరా జ్ఞాతయస్తు భయావహాః || ౫|| శ్రూయన్తే హస్తిభిర్గీతాః శ్లోకాః పద్మవనే క్వ చిత్ | పాశహస్తాన్నరాన్దృష్ట్వా శృణు తాన్గదతో మమ || ౬|| నాగ్నిర్నాన్యాని శస్త్రాణి న నః పాశా భయావహాః | ఘోరాః స్వార్థప్రయుక్తాస్తు జ్ఞాతయో నో భయావహాః || ౭|| ఉపాయమేతే వక్ష్యన్తి గ్రహణే నాత్ర సంశయః | కృత్స్నాద్భయాజ్జ్ఞాతిభయం సుకష్టం విదితం చ నః || ౮|| విద్యతే గోషు సమ్పన్నం విద్యతే బ్రాహ్మణే దమః | విద్యతే స్త్రీషు చాపల్యం విద్యతే జ్ఞాతితో భయమ్ || ౯|| తతో నేష్టమిదం సౌమ్య యదహం లోకసత్కృతః | ఐశ్వర్యమభిజాతశ్చ రిపూణాం మూర్ధ్ని చ స్థితః || ౧౦|| అన్యస్త్వేవంవిధం బ్రూయాద్వాక్యమేతన్నిశాచర | అస్మిన్ముహూర్తే న భవేత్త్వాం తు ధిక్కులపాంసనమ్ || ౧౧|| ఇత్యుక్తః పరుషం వాక్యం న్యాయవాదీ విభీషణః | ఉత్పపాత గదాపాణిశ్చతుర్భిః సహ రాక్షసైః || ౧౨|| అబ్రవీచ్చ తదా వాక్యం జాతక్రోధో విభీషణః | అన్తరిక్షగతః శ్రీమాన్భ్రాతరం రాక్షసాధిపమ్ || ౧౩|| స త్వం భ్రాతాసి మే రాజన్బ్రూహి మాం యద్యదిచ్ఛసి | ఇదం తు పరుషం వాక్యం న క్షమామ్యనృతం తవ || ౧౪|| సునీతం హితకామేన వాక్యముక్తం దశానన | న గృహ్ణన్త్యకృతాత్మానః కాలస్య వశమాగతాః || ౧౫|| సులభాః పురుషా రాజన్సతతం ప్రియవాదినః | అప్రియస్య తు పథ్యస్య వక్తా శ్రోతా చ దుర్లభః || ౧౬|| బద్ధం కాలస్య పాశేన సర్వభూతాపహారిణా | న నశ్యన్తముపేక్షేయం ప్రదీప్తం శరణం యథా || ౧౭|| దీప్తపావకసఙ్కాశైః శితైః కాఞ్చనభూషణైః | న త్వామిచ్ఛామ్యహం ద్రష్టుం రామేణ నిహతం శరైః || ౧౮|| శూరాశ్చ బలవన్తశ్చ కృతాస్త్రాశ్చ రణాజిరే | కాలాభిపన్నా సీదన్తి యథా వాలుకసేతవః || ౧౯|| ఆత్మానం సర్వథా రక్ష పురీం చేమాం సరాక్షసామ్ | స్వస్తి తేఽస్తు గమిష్యామి సుఖీ భవ మయా వినా || ౨౦|| నివార్యమాణస్య మయా హితైషిణా న రోచతే తే వచనం నిశాచర | పరీతకాలా హి గతాయుషో నరా హితం న గృహ్ణన్తి సుహృద్భిరీరితమ్ || ౨౧||	21	198
కాలప్రేరితుడైన (లేదా విధిచే నడపబడుతున్న) రావణుడు, అప్పుడే అత్యంత హేతుబద్ధమైనవి మరియు హితకరమైనవి అయిన మాటలు పలికిన విభీషణుడితో కఠినంగా మాట్లాడసాగాడు.  "శత్రువుతోనైనా కలిసి జీవించవచ్చు, లేదా కోపంతో ఉన్న విషసర్పంతోనైనా కలిసి ఉండవచ్చు; కానీ పైకి స్నేహితుడిగా నటిస్తూ, రహస్యంగా శత్రువుకు సేవ చేసేవాడితో మాత్రం ఎప్పుడూ నివసించకూడదు. ఓ రాక్షసుడా! అన్ని లోకాలలోని జ్ఞాతుల (బంధువుల) నిజస్వరూపం నాకు తెలుసు. బంధువులు ఎల్లప్పుడూ తమ స్వంత బంధువులు ఆపదలలో పడినప్పుడు ఆనందిస్తారు. ఓ రాక్షసుడా! బంధువులు ఎల్లప్పుడూ నాయకుడిగా, సాధకుడిగా, విద్యావంతుడిగా లేదా ధార్మిక స్వభావం కలిగినవాడిగా ఉన్న తమ బంధువును చూసి అసూయపడతారు, ద్వేషిస్తారు. వారు శూరులను సైతం అవమానిస్తారు."  "ఒకరి దురదృష్టాన్ని చూసి మరొకరు నిరంతరం సంతోషిస్తూ, హృదయంలో కపటబుద్ధితో హంతకుల్లా ప్రవర్తించే బంధువులు అత్యంత భయంకరమైనవారు, క్రూరులు. పూర్వం చేతుల్లో ఉచ్చులతో వస్తున్న మనుషులను చూసి తామర అడవిలోని ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాలను నా నుండి విను—నేను వాటిని నీకు మళ్లీ చెబుతాను, ఆలకించు:   'మాకు అగ్ని వల్ల గానీ, ఇతర ఆయుధాల వల్ల గానీ, ఉచ్చుల వల్ల గానీ భయం లేదు. మన స్వార్థపరులైన సొంత బంధువులే మనకు నిజంగా అత్యంత ప్రమాదకరమైనవారు.'" "'ఎటువంటి సందేహం లేకుండా, వారే వేటగాళ్లకు మనల్ని పట్టుకునే వ్యూహాన్ని చెబుతారు. బంధువుల వల్ల వచ్చే ప్రమాదమే అన్ని ప్రమాదాలకంటే అత్యంత బాధాకరమైనదని మాకు బాగా తెలుసు.' 'ఆవులలో సమృద్ధి, బ్రాహ్మణులలో నిగ్రహం, స్త్రీలలో చంచలత్వం, మరియు బంధువుల నుండి ప్రమాదం సహజంగానే ఉంటాయి.'  కాబట్టి, ఓ సౌమ్యుడా! ప్రపంచం నన్ను గౌరవించడం, నేను రాజవంశంలో జన్మించడం, ఐశ్వర్యవంతుడినై శత్రువుల తలలపై నిలబడడం నీకు నచ్చడం లేదు. ఓ నిశాచరుడా! మరెవ్వరైనా నాతో ఇలాంటి మాటలు మాట్లాడి ఉంటే, ఈ పాటికే వాడు బ్రతికి ఉండేవాడు కాదు. నీకు ధిక్కారం కలుగుగాక, నీవు మన వంశానికే ఒక కళంకం!"  ఇలాంటి కఠినమైన మాటలు విన్న తర్వాత, ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు చేతిలో గదను పట్టుకుని, మరో నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అప్పుడు, మహిమాన్వితుడైన విభీషణుడు కోపంతో నిండిపోయి, ఆకాశం నుండే రాక్షసరాజు అయిన తన సోదరునితో ఈ మాటలు అన్నాడు: "ఓ రాజా! నీవు నా సోదరుడివి; నీకు నచ్చినది ఏదైనా నాతో చెప్పు. కానీ నీ ఈ కఠినమైన, అసత్యపు మాటలను నేను సహించను. ఓ దశగ్రీవా (పది తలల రావణా)! మనస్సుపై నియంత్రణ లేనివారు, మృత్యుపాశంలో చిక్కుకున్నవారు హితైషులు చెప్పే మంచి సలహాలను స్వీకరించరు. ఓ రాజా! ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా (వినడానికి ఇంపుగా) మాట్లాడే మనుషులు సులభంగా దొరుకుతారు. కానీ వినడానికి అప్రియంగా ఉన్నా హితాన్ని చేకూర్చే మాటలు చెప్పేవాడు, ఆ మాటలను వినేవాడు దొరకడం చాలా అరుదు.  సర్వజీవులను నాశనం చేసే కాలపాశంతో నీవు బంధించబడ్డావు. తగలబడుతున్న ఇంటిని చూస్తూ ఊరుకోలేనట్లే, నీవు సర్వనాశనమవడాన్ని నేను చూస్తూ ఊరుకోలేను. రగిలే అగ్నిలా ఉండే రాముడి పదునైన, బంగారు అలంకారాలు గల బాణాల చేత నీవు హతమవ్వడం నాకు ఇష్టం లేదు. ఎంతటి బలవంతులైన శూరులైనా, ఆయుధ విద్యలో ఎంతటి శిక్షణ పొందినవారైనా కాలం చెల్లినప్పుడు ఇసుక తిన్నెల వలె యుద్ధభూమిలో కూలిపోతారు. సమస్త ఉపాయాలతో నిన్ను నీవు, ఈ నగరాన్ని మరియు రాక్షసులందరినీ రక్షించుకో.  నీకు శుభం కలుగుగాక. నేను వెళ్ళిపోతున్నాను; నా ప్రమేయం లేకుండా నీవు సంతోషంగా ఉండు. ఓ నిశాచరుడా! నిన్ను వారించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న నీ హితైషుడినైనప్పటికీ నా మాటలు నీకు నచ్చడం లేదు. కాలం మూడినప్పుడు, ఆయుష్షు ముగిసిపోతున్నప్పుడు మనుషులు తమ నిజమైన స్నేహితులు ఇచ్చే హితవును అస్సలు స్వీకరించరు."
17	ఇత్యుక్త్వా పరుషం వాక్యం రావణం రావణానుజః | ఆజగామ ముహూర్తేన యత్ర రామః సలక్ష్మణః || ౧|| తం మేరుశిఖరాకారం దీప్తామివ శతహ్రదామ్ | గగనస్థం మహీస్థాస్తే దదృశుర్వానరాధిపాః || ౨|| తమాత్మపఞ్చమం దృష్ట్వా సుగ్రీవో వానరాధిపః | వానరైః సహ దుర్ధర్షశ్చిన్తయామాస బుద్ధిమాన్ || ౩|| చిన్తయిత్వా ముహూర్తం తు వానరాంస్తానువాచ హ | హనూమత్ప్రముఖాన్సర్వానిదం వచనముత్తమమ్ || ౪|| ఏష సర్వాయుధోపేతశ్చతుర్భిః సహ రాక్షసైః | రాక్షసోఽభ్యేతి పశ్యధ్వమస్మాన్హన్తుం న సంశయః || ౫|| సుగ్రీవస్య వచః శ్రుత్వా సర్వే తే వానరోత్తమాః | సాలానుద్యమ్య శైలాంశ్చ ఇదం వచనమబ్రువన్ || ౬|| శీఘ్రం వ్యాదిశ నో రాజన్వధాయైషాం దురాత్మనామ్ | నిపతన్తు హతాశ్చైతే ధరణ్యామల్పజీవితాః || ౭|| తేషాం సమ్భాషమాణానామన్యోన్యం స విభీషణః | ఉత్తరం తీరమాసాద్య ఖస్థ ఏవ వ్యతిష్ఠత || ౮|| ఉవాచ చ మహాప్రాజ్ఞః స్వరేణ మహతా మహాన్ | సుగ్రీవం తాంశ్చ సమ్ప్రేక్ష్య ఖస్థ ఏవ విభీషణః || ౯|| రావణో నామ దుర్వృత్తో రాక్షసో రాక్షసేశ్వరః | తస్యాహమనుజో భ్రాతా విభీషణ ఇతి శ్రుతః || ౧౦|| తేన సీతా జనస్థానాద్ధృతా హత్వా జటాయుషమ్ | రుద్ధ్వా చ వివశా దీనా రాక్షసీభిః సురక్షితా || ౧౧|| తమహం హేతుభిర్వాక్యైర్వివిధైశ్చ న్యదర్శయమ్ | సాధు నిర్యాత్యతాం సీతా రామాయేతి పునః పునః || ౧౨|| స చ న ప్రతిజగ్రాహ రావణః కాలచోదితః | ఉచ్యమానో హితం వాక్యం విపరీత ఇవౌషధమ్ || ౧౩|| సోఽహం పరుషితస్తేన దాసవచ్చావమానితః | త్యక్త్వా పుత్రాంశ్చ దారాంశ్చ రాఘవం శరణం గతః || ౧౪|| సర్వలోకశరణ్యాయ రాఘవాయ మహాత్మనే | నివేదయత మాం క్షిప్రం విభీషణముపస్థితమ్ || ౧౫|| ఏతత్తు వచనం శ్రుత్వా సుగ్రీవో లఘువిక్రమః | లక్ష్మణస్యాగ్రతో రామం సంరబ్ధమిదమబ్రవీత్ || ౧౬|| రావణస్యానుజో భ్రాతా విభీషణ ఇతి శ్రుతః | చతుర్భిః సహ రక్షోభిర్భవన్తం శరణం గతః || ౧౭|| రావణేన ప్రణిహితం తమవేహి విభీషణమ్ | తస్యాహం నిగ్రహం మన్యే క్షమం క్షమవతాం వర || ౧౮|| రాక్షసో జిహ్మయా బుద్ధ్యా సన్దిష్టోఽయముపస్థితః | ప్రహర్తుం మాయయా ఛన్నో విశ్వస్తే త్వయి రాఘవ || ౧౯|| బధ్యతామేష తీవ్రేణ దణ్డేన సచివైః సహ | రావణస్య నృశంసస్య భ్రాతా హ్యేష విభీషణః || ౨౦|| ఏవముక్త్వా తు తం రామం సంరబ్ధో వాహినీపతిః | వాక్యజ్ఞో వాక్యకుశలం తతో మౌనముపాగమత్ || ౨౧|| సుగ్రీవస్య తు తద్వాక్యం శ్రుత్వా రామో మహాబలః | సమీపస్థానువాచేదం హనూమత్ప్రముఖాన్హరీన్ || ౨౨|| యదుక్తం కపిరాజేన రావణావరజం ప్రతి | వాక్యం హేతుమదత్యర్థం భవద్భిరపి తచ్ఛ్రుతమ్ || ౨౩|| సుహృదా హ్యర్థకృచ్ఛేషు యుక్తం బుద్ధిమతా సతా | సమర్థేనాపి సన్దేష్టుం శాశ్వతీం భూతిమిచ్ఛతా || ౨౪|| ఇత్యేవం పరిపృష్టాస్తే స్వం స్వం మతమతన్ద్రితాః | సోపచారం తదా రామమూచుర్హితచికీర్షవః || ౨౫|| అజ్ఞాతం నాస్తి తే కిం చిత్త్రిషు లోకేషు రాఘవ | ఆత్మానం పూజయన్రామ పృచ్ఛస్యస్మాన్సుహృత్తయా || ౨౬|| త్వం హి సత్యవ్రతః శూరో ధార్మికో దృఢవిక్రమః | పరీక్ష్య కారా స్మృతిమాన్నిసృష్టాత్మా సుహృత్సు చ || ౨౭|| తస్మాదేకైకశస్తావద్బ్రువన్తు సచివాస్తవ | హేతుతో మతిసమ్పన్నాః సమర్థాశ్చ పునః పునః || ౨౮|| ఇత్యుక్తే రాఘవాయాథ మతిమానఙ్గదోఽగ్రతః | విభీషణపరీక్షార్థమువాచ వచనం హరిః || ౨౯|| శత్రోః సకాశాత్సమ్ప్రాప్తః సర్వథా శఙ్క్య ఏవ హి | విశ్వాసయోగ్యః సహసా న కర్తవ్యో విభీషణః || ౩౦|| ఛాదయిత్వాత్మభావం హి చరన్తి శఠబుద్ధయః | ప్రహరన్తి చ రన్ధ్రేషు సోఽనర్థః సుమహాన్భవేత్ || ౩౧|| అర్థానర్థౌ వినిశ్చిత్య వ్యవసాయం భజేత హ | గుణతః సఙ్గ్రహం కుర్యాద్దోషతస్తు విసర్జయేత్ || ౩౨|| యది దోషో మహాంస్తస్మింస్త్యజ్యతామవిశఙ్కితమ్ | గుణాన్వాపి బహూఞ్జ్ఞాత్వా సఙ్గ్రహః క్రియతాం నృప || ౩౩|| శరభస్త్వథ నిశ్చిత్య సార్థం వచనమబ్రవీత్ | క్షిప్రమస్మిన్నరవ్యాఘ్ర చారః ప్రతివిధీయతామ్ || ౩౪|| ప్రణిధాయ హి చారేణ యథావత్సూక్ష్మబుద్ధినా | పరీక్ష్య చ తతః కార్యో యథాన్యాయం పరిగ్రహః || ౩౫|| జామ్బవాంస్త్వథ సమ్ప్రేక్ష్య శాస్త్రబుద్ధ్యా విచక్షణః | వాక్యం విజ్ఞాపయామాస గుణవద్దోషవర్జితమ్ || ౩౬|| బద్ధవైరాచ్చ పాపాచ్చ రాక్షసేన్ద్రాద్విభీషణః | అదేశ కాలే సమ్ప్రాప్తః సర్వథా శఙ్క్యతామ్ అయమ్ || ౩౭|| తతో మైన్దస్తు సమ్ప్రేక్ష్య నయాపనయకోవిదః | వాక్యం వచనసమ్పన్నో బభాషే హేతుమత్తరమ్ || ౩౮|| వచనం నామ తస్యైష రావణస్య విభీషణః | పృచ్ఛ్యతాం మధురేణాయం శనైర్నరవరేశ్వర || ౩౯|| భావమస్య తు విజ్ఞాయ తతస్తత్త్వం కరిష్యసి | యది దృష్టో న దుష్టో వా బుద్ధిపూర్వం నరర్షభ || ౪౦|| అథ సంస్కారసమ్పన్నో హనూమాన్సచివోత్తమః | ఉవాచ వచనం శ్లక్ష్ణమర్థవన్మధురం లఘు || ౪౧|| న భవన్తం మతిశ్రేష్ఠం సమర్థం వదతాం వరమ్ | అతిశాయయితుం శక్తో బృహస్పతిరపి బ్రువన్ || ౪౨|| న వాదాన్నాపి సఙ్ఘర్షాన్నాధిక్యాన్న చ కామతః | వక్ష్యామి వచనం రాజన్యథార్థం రామగౌరవాత్ || ౪౩|| అర్థానర్థనిమిత్తం హి యదుక్తం సచివైస్తవ | తత్ర దోషం ప్రపశ్యామి క్రియా న హ్యుపపద్యతే || ౪౪|| ఋతే నియోగాత్సామర్థ్యమవబోద్ధుం న శక్యతే | సహసా వినియోగో హి దోషవాన్ప్రతిభాతి మే || ౪౫|| చారప్రణిహితం యుక్తం యదుక్తం సచివైస్తవ | అర్థస్యాసమ్భవాత్తత్ర కారణం నోపపద్యతే || ౪౬|| అదేశ కాలే సమ్ప్రాప్త ఇత్యయం యద్విభీషణః | వివక్షా చాత్ర మేఽస్తీయం తాం నిబోధ యథా మతి || ౪౭|| స ఏష దేశః కాలశ్చ భవతీహ యథా తథా | పురుషాత్పురుషం ప్రాప్య తథా దోషగుణావపి || ౪౮|| దౌరాత్మ్యం రావణే దృష్ట్వా విక్రమం చ తథా త్వయి | యుక్తమాగమనం తస్య సదృశం తస్య బుద్ధితః || ౪౯|| అజ్ఞాతరూపైః పురుషైః స రాజన్పృచ్ఛ్యతామ్ ఇతి | యదుక్తమత్ర మే ప్రేక్షా కా చిదస్తి సమీక్షితా || ౫౦|| పృచ్ఛ్యమానో విశఙ్కేత సహసా బుద్ధిమాన్వచః | తత్ర మిత్రం ప్రదుష్యేత మిథ్యపృష్టం సుఖాగతమ్ || ౫౧|| అశక్యః సహసా రాజన్భావో వేత్తుం పరస్య వై | అన్తః స్వభావైర్గీతైస్తైర్నైపుణ్యం పశ్యతా భృశమ్ || ౫౨|| న త్వస్య బ్రువతో జాతు లక్ష్యతే దుష్టభావతా | ప్రసన్నం వదనం చాపి తస్మాన్మే నాస్తి సంశయః || ౫౩|| అశఙ్కితమతిః స్వస్థో న శఠః పరిసర్పతి | న చాస్య దుష్టా వాక్చాపి తస్మాన్నాస్తీహ సంశయః || ౫౪|| ఆకారశ్ఛాద్యమానోఽపి న శక్యో వినిగూహితుమ్ | బలాద్ధి వివృణోత్యేవ భావమన్తర్గతం నృణామ్ || ౫౫|| దేశకాలోపపన్నం చ కార్యం కార్యవిదాం వర | సఫలం కురుతే క్షిప్రం ప్రయోగేణాభిసంహితమ్ || ౫౬|| ఉద్యోగం తవ సమ్ప్రేక్ష్య మిథ్యావృత్తం చ రావణమ్ | వాలినశ్చ వధం శ్రుత్వా సుగ్రీవం చాభిషేచితమ్ || ౫౭|| రాజ్యం ప్రార్థయమానశ్చ బుద్ధిపూర్వమిహాగతః | ఏతావత్తు పురస్కృత్య యుజ్యతే త్వస్య సఙ్గ్రహః || ౫౮|| యథాశక్తి మయోక్తం తు రాక్షసస్యార్జవం ప్రతి | త్వం ప్రమాణం తు శేషస్య శ్రుత్వా బుద్ధిమతాం వర || ౫౯||	59	257
రావణుడితో ఆ కఠినమైన మాటలు పలికిన తర్వాత, అతని తమ్ముడైన విభీషణుడు కొద్ది క్షణాల వ్యవధిలోనే రామలక్ష్మణులు ఉన్న చోటికి చేరుకున్నాడు. నేలపై ఉన్న వానర నాయకులు ఆకాశంలో నిలబడి ఉన్న విభీషణుడిని చూశారు—అతడు మేరు పర్వత శిఖరంలా, మెరుపు తీగలా ప్రకాశిస్తూ ఉన్నాడు. మరో నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి ఉన్న అతడిని చూసి, బుద్ధిమంతుడు, అజేయుడు అయిన వానరరాజు సుగ్రీవుడు తీవ్రమైన ఆలోచనలో పడ్డాడు. ఒక క్షణం ఆలోచించిన తర్వాత, హనుమంతుడు మొదలైన ప్రముఖ వానరులందరితో అతడు ఈ శ్రేష్టమైన మాటలు అన్నాడు:  "చూడండి! వివిధ రకాల ఆయుధాలతో సన్నద్ధుడైన ఒక రాక్షసుడు, మరో నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి ఇక్కడికి వస్తున్నాడు. ఎటువంటి సందేహం లేకుండా, వాడు మనల్ని చంపడానికే వస్తున్నాడు!"  సుగ్రీవుడి మాటలు విన్న వానరశ్రేష్ఠులందరూ శిలలను, సాల వృక్షాలను చేతుల్లోకి తీసుకుని ఇలా అన్నారు: "ఓ రాజా! ఈ దుష్టబుద్ధి గలవారిని సంహరించడానికి మాకు త్వరగా ఆజ్ఞ ఇవ్వండి. మా దెబ్బలకు ఈ అల్పాయుష్కులు నేలపై కూలిపోనివ్వండి." వారు తమలో తాము మాట్లాడుకుంటుండగానే, విభీషణుడు సముద్రపు ఉత్తర తీరానికి చేరుకుని ఆకాశంలోనే నిశ్చలంగా నిలబడ్డాడు. అత్యంత బుద్ధిమంతుడు, మహాత్ముడు అయిన విభీషణుడు సుగ్రీవుడిని మరియు ఇతర వానరులను నిశితంగా పరిశీలిస్తూ, ఆకాశం నుండే గంభీరమైన కంఠస్వరంతో ఇలా మాట్లాడాడు: "రాక్షసులకు ప్రభువు, దుష్టస్వభావుడు అయిన రావణుడు అనే రాక్షసరాజు ఉన్నాడు. నేను అతని తమ్ముడిని, నా పేరు విభీషణుడు. అతడు జటాయువును చంపి, జనస్థానం నుండి సీతను అపహరించాడు. ఆమె ఇప్పుడు రాక్షస స్త్రీల కఠినమైన కావలిలో, దిక్కులేనిదై అత్యంత దీనంగా బందీగా ఉంది. నేను అతనికి వివిధ హేతుబద్ధమైన వాదనలతో అనేకసార్లు నచ్చజెప్పాను: 'దయచేసి సీతను మర్యాదగా రామునికి అప్పగించు' అని." "కానీ కాలప్రేరితుడైన రావణుడు, చనిపోయేవాడు ఔషధాన్ని తిరస్కరించినట్లు నా హితవచనాన్ని స్వీకరించలేదు. అతని చేత నిందించబడి, దాసుడిలా అవమానించబడిన నేను నా భార్యాపిల్లలను వదిలేసి, రాఘవుడిని (రాముడిని) శరణు కోరడానికి వచ్చాను. సమస్త లోకాలకు శరణాగతుడైన ఆ మహాత్ముడైన రాఘవునికి, విభీషణుడు వచ్చాడని దయచేసి త్వరగా తెలియజేయండి."  ఈ మాటలు విన్న వేగశాలి అయిన సుగ్రీవుడు, లక్ష్మణుని సమక్షంలో రామునితో ఉద్రేకంగా ఇలా అన్నాడు: "రావణుడి తమ్ముడైన విభీషణుడు మరో నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి నిన్ను శరణు వేడడానికి వచ్చాడు. ఓ క్షమాగుణంలో శ్రేష్ఠుడా! ఈ విభీషణుడు రావణుడి చేత వేగు (గూఢచారి)గా పంపబడ్డాడని గ్రహించు. అతడిని బంధించడం లేదా శిక్షించడమే సరైన చర్య అని నేను భావిస్తున్నాను. ఓ రాఘవా! ఈ రాక్షసుడు కపట బుద్ధితో, నీవు నమ్మినప్పుడు దెబ్బతీయడానికి మాయా వేషంలో వచ్చాడు. క్రూరుడైన రావణుడి తమ్ముడైనందున, అతని మంత్రులతో సహా అతడిని బంధించి, కఠినమైన మరణశిక్ష విధించండి."  రామునితో ఇలా చెప్పిన తర్వాత, చక్కగా మాట్లాడటం తెలిసిన ఆ సైన్యాధిపతి (సుగ్రీవుడు) తీవ్ర ఆందోళనతో నిశ్శబ్దంగా ఉండిపోయాడు. సుగ్రీవుడి మాటలు విన్న అమిత పరాక్రమవంతుడైన రాముడు, హనుమంతుని నాయకత్వంలో తన దగ్గర నిలబడి ఉన్న వానరులతో ఇలా అన్నాడు: "రావణుడి తమ్ముడి గురించి వానరరాజు పలికిన హేతుబద్ధమైన మాటలను మీరంతా విన్నారు కదా. తన స్నేహితుని శాశ్వత శ్రేయస్సును కోరే బుద్ధిమంతుడు, సమర్థుడు మరియు నిజమైన మిత్రుడు కష్టకాలంలో ఇటువంటి సరైన సలహానే ఇవ్వాలి. మీ అభిప్రాయాలను తెలపండి"  రాముడు ఈ విధంగా ప్రశ్నించగా, ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉండే హితైషులైన వానర ప్రముఖులు వినయంగా ఒకరి తర్వాత ఒకరు తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేశారు.  "ఓ రాఘవా! ముల్లోకాలలో నీకు తెలియనిది ఏదీ లేదు. కేవలం మాపై ఉన్న స్నేహం, అభిమానం వల్లే మమ్మల్ని గౌరవిస్తూ ఇలా సంప్రదిస్తున్నావు. నీవు సత్యవ్రతుడవు, వీరుడవు, ధర్మాత్ముడవు, దృఢ పరాక్రమవంతుడవు, ఇతరులను నిశితంగా పరీక్షించగలవాడవు మరియు మిత్రులపై అమితమైన ప్రేమ గలవాడవు. కాబట్టి, నీ మంత్రులు ఒకరి తర్వాత ఒకరు తమ హేతుబద్ధమైన, అత్యంత బుద్ధిపూర్వకమైన మరియు సమర్థవంతమైన అభిప్రాయాలను చెప్పనివ్వు."  రాఘవుని అభ్యర్థనపై, బుద్ధిమంతుడైన అంగదుడు విభీషణుడిని పరీక్షించే విషయంపై మొదటగా ఇలా మాట్లాడాడు:  "శత్రు పక్షం నుండి నేరుగా వచ్చినవాడిని ఖచ్చితంగా అనుమానించాలి. విభీషణుడిని వెంటనే నమ్మకూడదు. కపట బుద్ధి గలవారు తమ నిజమైన ఉద్దేశాలను దాచిపెట్టి, అవకాశం దొరికినప్పుడు దాడి చేస్తారు; అది పెద్ద ప్రమాదానికి దారితీస్తుంది. ఏదైనా చర్య తీసుకునే ముందు లాభనష్టాలను బేరీజు వేసుకోవాలి. లోపాల కంటే గుణాలు ఎక్కువగా ఉంటే అతడిని స్వీకరించాలి, గుణాల కంటే దోషాలు ఎక్కువగా ఉంటే తిరస్కరించాలి. ఓ రాజా! అతనిలో పెద్ద లోపం ఉంటే నిస్సందేహంగా వదిలేయి. కానీ ఎక్కువ గుణాలు కనిపిస్తే అతడిని స్వీకరించవచ్చు."  శరభుడు ఈ విషయాన్ని ఆలోచించి, అర్థవంతమైన మాటలు పలికాడు: "ఓ పురుషసింహమా! అతని గురించి దర్యాప్తు చేయడానికి వెంటనే ఒక వేగును పంపండి. తీక్షణమైన బుద్ధి గల వేగు ద్వారా అతడిని పూర్తిగా పరీక్షించి, ఆపై న్యాయబద్ధంగా అతడిని చేర్చుకోవచ్చు."  అప్పుడు శాస్త్ర కోవిదుడు, జ్ఞాని అయిన జాంబవంతుడు ఎటువంటి లోపం లేని, సారాంశంతో కూడిన అభిప్రాయాన్ని ఇచ్చాడు:  "విభీషణుడు మనకు శత్రువైన రాక్షసరాజు దగ్గర నుండి, అదీ తగని స్థలంలో, తగని సమయంలో వచ్చాడు. అతడిని అన్ని విధాలా అనుమానించాల్సిందే." అప్పుడు కార్యాకార్య వివేకంలో నిపుణుడైన మైందుడు హేతుబద్ధమైన మాటలు పలికాడు:  "ఓ రాజేంద్రా! ఈ విభీషణుడిని మృదువుగా, నెమ్మదిగా, తీపి మాటలతో ప్రశ్నించనివ్వండి. అతని ఉద్దేశాన్ని అర్థం చేసుకుని, అతని బుద్ధిని బట్టి అతడు దుష్టుడా లేక పవిత్ర హృదయుడా అని నిర్ధారించుకుని ఆపై సరైనది చేయవచ్చు."  అప్పుడు మంత్రులలో శ్రేష్ఠుడు, వాక్చాతుర్యం గల హనుమంతుడు మృదువైన, అర్థవంతమైన, మధురమైన మరియు సంక్షిప్తమైన మాటలు పలికాడు:  "బుద్ధిలో అగ్రగణ్యుడవు, వక్తలలో శ్రేష్ఠుడవు అయిన నిన్ను మాట్లాడటంలో బృహస్పతి (దేవగురువు) కూడా మించలేడు. ఓ రాజా! నేను వాదన కోసమో, పోటీ కోసమో, ఆధిక్యత కోసమో లేదా స్వార్థంతోనో మాట్లాడటం లేదు; కేవలం నీపై ఉన్న అమితమైన భక్తి శ్రద్ధలతోనే మాట్లాడుతున్నాను, ఓ రామా. అతని గుణదోషాలను పరీక్షించాలని నీ మంత్రులు ఇచ్చిన సలహా నాకు లోపభూయిష్టంగా అనిపిస్తోంది, ఎందుకంటే ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో అటువంటి చర్య సాధ్యం కాదు. అతనికి ఒక పనిని అప్పగించకుండా అతని నిజమైన సామర్థ్యాన్ని తెలుసుకోవడం అసాధ్యం. అలాగని, అతడిని తెలుసుకోకుండా వెంటనే చేర్చుకోవడం కూడా ప్రమాదకరంగా తోస్తోంది."  "ఇక అతనిపై వేగులను పంపాలనే సలహా ఇక్కడ అప్రస్తుతం, ఎందుకంటే దానికి తగిన కారణం గానీ, సందర్భం గానీ లేదు."  "విభీషణుడు 'తగని స్థలంలో, తగని సమయంలో' వచ్చాడనే ఆలోచనపై నాదొక అభిప్రాయం ఉంది. నా అవగాహన ప్రకారం సందర్భాన్ని బట్టి స్థల కాలాలు సరైనవా కాదా అనేది మారుతుంటుంది, గుణదోషాలు మనుషులను బట్టి మారుతుంటాయి. రావణుడి దుష్టత్వాన్ని, నీ అపార పరాక్రమాన్ని చూసిన తర్వాత, అతను ఇక్కడికి రావాలనే నిర్ణయం అతని పరంగా పూర్తిగా హేతుబద్ధమైనది మరియు వివేకవంతమైనది."  "అపరిచిత వ్యక్తుల చేత అతడిని ప్రశ్నించాలనే సలహాపై నా అభిప్రాయం వేరుగా ఉంది. ఒక బుద్ధిమంతుడిని అకస్మాత్తుగా ప్రశ్నిస్తే అతను అనుమానిస్తాడు. ఆ విధంగా, సుఖాన్ని ఆశించి వచ్చిన ఒక మంచి మిత్రుడు తప్పుడు ప్రశ్నల వల్ల మనకు దూరమవుతాడు. ఓ రాజా, కేవలం పైపైన ప్రశ్నించడం ద్వారా ఒక వ్యక్తి నిజమైన ఉద్దేశాన్ని వెంటనే తెలుసుకోవడం అసాధ్యం. వారి హావభావాల ద్వారా వారి అంతరంగాన్ని నిశితంగా గమనించాలి."  "అతని మాటల్లో దుష్టత్వపు జాడలు ఏమాత్రం కనిపించడం లేదు. అతని ముఖం ప్రశాంతంగా, కాంతివంతంగా ఉంది. కాబట్టి అతనిపై నాకు ఎలాంటి సందేహం లేదు. కపట బుద్ధి గలవాడు ఇంత నమ్మకంగా, ప్రశాంతంగా, భయం లేకుండా రాడు. అతని ప్రసంగం పూర్తిగా దోషరహితంగా ఉంది. కాబట్టి ఇక్కడ అనుమానానికి తావు లేదు. బాహ్య రూపాన్ని ఎంత బలవంతంగా దాచాలని చూసినా, అది ఎల్లకాలం దాగి ఉండదు. అది సహజంగానే మనిషి అంతరంగంలోని నిజమైన ఆలోచనలను బయటపెడుతుంది."  "ఓ కార్యదక్షుడా! సరైన స్థల కాలాలకు అనుగుణంగా ప్రణాళికాబద్ధంగా చేసే పనులు చాలా త్వరగా విజయాన్ని ఇస్తాయి. నీ భారీ సైనిక సన్నాహాలను చూసి, రావణుడి దుష్ప్రవర్తనను తెలుసుకుని, వాలి వధ మరియు సుగ్రీవుడి పట్టాభిషేకం గురించి విని..... లంకా రాజ్యాన్ని తనే పొందాలనే ఆశతో, అతను ఆలోచించి, వివేకంతోనే ఇక్కడికి వచ్చాడు. వీటన్నింటినీ పరిగణనలోకి తీసుకుంటే అతడిని చేర్చుకోవడం పూర్తిగా సరైనది. ఈ రాక్షసుడి నిజాయితీ గురించి నా శక్త్యానుసారం మాట్లాడాను. ఇవన్నీ విన్న తర్వాత, ఓ జ్ఞానశ్రేష్ఠుడా, ఇకపై ఏం చేయాలో నిర్ణయించాల్సింది నీవే."
18	అథ రామః ప్రసన్నాత్మా శ్రుత్వా వాయుసుతస్య హ | ప్రత్యభాషత దుర్ధర్షః శ్రుతవానాత్మని స్థితమ్ || ౧|| మమాపి తు వివక్షాస్తి కా చిత్ప్రతి విభీషణమ్ | శ్రుతమిచ్ఛామి తత్సర్వం భవద్భిః శ్రేయసి స్థితైః || ౨|| మిత్రభావేన సమ్ప్రాప్తం న త్యజేయం కథం చన | దోషో యద్యపి తస్య స్యాత్సతామ్ ఏతదగర్హితమ్ || ౩|| సుగ్రీవస్త్వథ తద్వాక్యమాభాష్య చ విమృశ్య చ | తతః శుభతరమ్ వాక్యమువాచ హరిపుఙ్గవః || ౪|| రావణేన ప్రణిహితమ్ తమవేహి నిశాచరమ్ || తస్యాహమ్ నిగ్రహమ్ మన్యే క్షమమ్ క్షమవతామ్ వర || ౫|| రాక్షసో జిహ్మయా బుద్ధ్యా సందిష్టోఽయ మిహాగతః | ప్రహర్తుమ్ త్వయి విశ్వస్తే విశ్వస్తే మయి వానఘ ||౬|| లక్ష్మణే వా మహాబాహో స బధ్యః సచివైః సహ | రావణస్య నృశంసస్య భ్రాతా హ్యేష విభీషణః|| ౭|| స సుగ్రీవస్య తద్వాక్యయ్ం రామః శ్రుత్వా విమృశ్య చ | తతః శుభతరం వాక్యమువాచ హరిపుఙ్గవమ్ || ౮|| సుదుష్టో వాప్యదుష్టో వా కిమేష రజనీచరః | సూక్ష్మమప్యహితం కర్తుం మమాశక్తః కథం చన || ౯|| పిశాచాన్దానవాన్యక్షాన్పృథివ్యాం చైవ రాక్షసాన్ | అఙ్గుల్యగ్రేణ తాన్హన్యామిచ్ఛన్హరిగణేశ్వర || ౧౦|| శ్రూయతే హి కపోతేన శత్రుః శరణమాగతః | అర్చితశ్చ యథాన్యాయం స్వైశ్చ మాంసైర్నిమన్త్రితః || ౧౧|| స హి తం ప్రతిజగ్రాహ భార్యా హర్తారమాగతమ్ | కపోతో వానరశ్రేష్ఠ కిం పునర్మద్విధో జనః || ౧౨|| ఋషేః కణ్వస్య పుత్రేణ కణ్డునా పరమర్షిణా | శృణు గాథాం పురా గీతాం ధర్మిష్ఠాం సత్యవాదినా || ౧౩|| బద్ధాఞ్జలిపుటం దీనం యాచన్తం శరణాగతమ్ | న హన్యాదానృశంస్యార్థమపి శత్రుం పరం పత || ౧౪|| ఆర్తో వా యది వా దృప్తః పరేషాం శరణం గతః | అరిః ప్రాణాన్పరిత్యజ్య రక్షితవ్యః కృతాత్మనా || ౧౫|| స చేద్భయాద్వా మోహాద్వా కామాద్వాపి న రక్షతి | స్వయా శక్త్యా యథాతత్త్వం తత్పాపం లోకగర్హితమ్ || ౧౬|| వినష్టః పశ్యతస్తస్య రక్షిణః శరణాగతః | ఆదాయ సుకృతం తస్య సర్వం గచ్ఛేదరక్షితః || ౧౭|| ఏవం దోషో మహానత్ర ప్రపన్నానామరక్షణే | అస్వర్గ్యం చాయశస్యం చ బలవీర్యవినాశనమ్ || ౧౮|| కరిష్యామి యథార్థం తు కణ్డోర్వచనముత్తమమ్ | ధర్మిష్ఠం చ యశస్యం చ స్వర్గ్యం స్యాత్తు ఫలోదయే || ౧౯|| సకృదేవ ప్రపన్నాయ తవాస్మీతి చ యాచతే | అభయం సర్వభూతేభ్యో దదామ్యేతద్వ్రతం మమ || ౨౦|| ఆనయైనం హరిశ్రేష్ఠ దత్తమస్యాభయం మయా | విభీషణో వా సుగ్రీవ యది వా రావణః స్వయమ్ || ౨౧|| తతస్తు సుగ్రీవవచో నిశమ్య తద్ ధరీశ్వరేణాభిహితం నరేశ్వరః | విభీషణేనాశు జగామ సఙ్గమం పతత్రిరాజేన యథా పురన్దరః || ౨౨||	22	279
అప్పుడు, ఏకాగ్రతతో వినేవాడు, దృఢమైన పండితుడు మరియు పరిపూర్ణ ఆత్మజ్ఞాని అయిన శ్రీరాముడు ఎంతో ప్రసన్నమైన ముఖంతో వాయుపుత్రుడైన హనుమంతునికి ఈ విధంగా బదులిచ్చాడు.  "విభీషణుడి విషయంలో నాకూ కొన్ని మాటలు చెప్పాలని ఉంది. మీరంతా నా శ్రేయస్సును కోరేవారే గనుక, ఈ విషయంపై మీ అందరి అభిప్రాయాలను కూడా నేను వినాలనుకుంటున్నాను. స్నేహభావంతో నా దగ్గరకు వచ్చే ఎవరినైనా నేను ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టను. అతనిలో లోపాలు ఉన్నప్పటికీ, అతడిని స్వీకరించడం ధర్మబద్ధమైనది మరియు సజ్జనుల దృష్టిలో ఎటువంటి దోషం లేనిది."  ఆ మాటలను విని, వాటిని మనస్సులో ఆలోచించిన తర్వాత వానర నాయకుడైన సుగ్రీవుడు అత్యంత శుభకరమైన (సముచితమైన) ఈ మాటలు పలికాడు. "ఈ నిశాచరుడు (రాక్షసుడు) రావణుడి చేతనే పంపబడ్డాడని గ్రహించు. ఓ క్షమాగుణంలో శ్రేష్ఠుడా! ఇతడిని బంధించడమే (శిక్షించడమే) సరైన చర్య అని నేను భావిస్తున్నాను. ఓ పాపరహితుడా! కపట బుద్ధితో పంపబడిన ఈ రాక్షసుడు, నీవు గానీ, నేను గానీ లేదా మహాబాహుడైన లక్ష్మణుడు గానీ పూర్తిగా నమ్మినప్పుడు సమయం చూసి దెబ్బతీయడానికే ఇక్కడికి వచ్చాడు. క్రూరుడైన రావణుడి తమ్ముడైనందున, ఈ విభీషణుడు తన మంత్రులతో సహా మరణశిక్షకు అర్హుడు."                                                                                                                                                 సుగ్రీవుడి మాటలను విని, ఆలోచించిన రాముడు, ఆ వానర నాయకుడితో మరింత అందమైన, మంగళకరమైన వాక్యాన్ని పలికాడు.  'ఈ నిశాచరుడు (రాక్షసుడు) అత్యంత దుష్టుడైనా లేదా నిర్దోషి అయినా, అతడు నాకు ఏ విధంగానూ రవ్వంతైనా హాని చేయలేడు. ఓ వానర సైన్యాధిపతీ! నేను గనుక అనుకుంటే, నా చేతి వేలి కొనతో ఈ భూమిపై ఉన్న సమస్త భూతాలను, ప్రేతాలను, పిశాచాలను మరియు రాక్షసులను ఒక్క క్షణంలో నాశనం చేయగలను. పూర్వం ఒక కపోతం (పావురం) శరణు కోరి వచ్చిన తన శత్రువును ఆహ్వానించి, శాస్త్రోక్తంగా గౌరవించి, చివరికి తన సొంత మాంసాన్ని కూడా ఆహారంగా సమర్పించిందని మన పెద్దలు చెబుతారు.'  “ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా! తన భార్యను బంధించిన వేటగాడినే ఆ పావురం ఆదరించి శరణు ఇచ్చిందంటే, ఇక నా లాంటి వ్యక్తి గురించి చెప్పేదేముంది? పూర్వం కణ్వ మహర్షి పుత్రుడైన, పరమ సత్యవాది అయిన కండు మహర్షి పాడిన ప్రాచీనమైన, ధర్మబద్ధమైన శ్లోకాన్ని విను.”  “ఒక శత్రువు కూడా చేతులు జోడించి, దీనావస్థలో శరణు కోరి వస్తే, దయ మరియు మానవత్వంతో అతడిని చంపకూడదు. శరణు కోరిన వ్యక్తి దీనుడైనా లేదా గర్విష్ఠి అయినా, ఇంద్రియ నిగ్రహం గల రక్షకుడు తన సొంత ప్రాణాలను పణంగా పెట్టయినా ఆ శత్రువును రక్షించాలి. ఒకవేళ రక్షించే సామర్థ్యం ఉండి కూడా భయం వల్లనో, భ్రమ వల్లనో లేదా స్వార్థం వల్లనో శరణు కోరిన వాడిని రక్షించడంలో విఫలమైతే, ఆ పాపాన్ని లోకమంతా నిందిస్తుంది. రక్షకుడు చూస్తుండగానే శరణు కోరిన వాడు నాశనమైతే, ఆ రక్షణ లేని వ్యక్తి ఆ రక్షకుడి యొక్క పుణ్యఫలాన్నంతటినీ తీసుకుని వెళ్ళిపోతాడు.”  “కాబట్టి శరణు కోరిన వారిని రక్షించకపోవడంలో మహాపాపం ఉంది. అది స్వర్గద్వారాలను మూసివేస్తుంది, కీర్తిని నాశనం చేస్తుంది, బలాన్ని మరియు పరాక్రమాన్ని నశింపజేస్తుంది. నేను కండు మహర్షి పలికిన శ్రేష్ఠమైన, ఉన్నతమైన మాటలను అనుసరిస్తాను. ఇది ధర్మబద్ధమైనది, యశస్సును ఇచ్చేది మరియు దీని ఫలం సిద్ధించినప్పుడు స్వర్గానికి నడిపించేది.”  "నా దగ్గరకు వచ్చి ఒక్కసారైనా 'నేను నీవాడను' అని శరణాగతి వేడి, రక్షణను అర్ధించే ఎవరికైనా, సమస్త జీవుల నుండి నేను అభయాన్ని (భయం లేకపోవడాన్ని) ప్రసాదిస్తాను. ఇది నా పరమ వ్రతం. ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా! అతడిని ఇక్కడికి తీసుకురా. నా చేత అభయదానం ఇవ్వబడింది; వాడు విభీషణుడైనా, లేదా స్వయంగా ఆ రావణుడే అయినా సరే!"

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే యుద్ధకాండే చతుర్థ: భాగ: