యుద్ధకాండము - భాగము – 30

 యుద్ధకాండము - భాగము –– 30

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
131	శిరస్యఞ్జలిమాదాయ కైకేయీనన్దివర్ధనః | బభాషే భరతో జ్యేష్ఠం రామం సత్యపరాక్రమమ్ || ౧|| పూజితా మామికా మాతా దత్తం రాజ్యమిదం మమ | తద్దదామి పునస్తుభ్యం యథా త్వమదదా మమ || ౨|| ధురమేకాకినా న్యస్తామృషభేణ బలీయసా | కిశోరవద్గురుం భారం న వోఢుమహముత్సహే || ౩|| వారివేగేన మహతా భిన్నః సేతురివ క్షరన్ | దుర్బన్ధనమిదం మన్యే రాజ్యచ్ఛిద్రమసంవృతమ్ || ౪|| గతిం ఖర ఇవాశ్వస్య హంసస్యేవ చ వాయసః | నాన్వేతుముత్సహే దేవ తవ మార్గమరిన్దమ || ౫|| యథా చ రోపితో వృక్షో జాతశ్చాన్తర్నివేశనే | మహాంశ్చ సుదురారోహో మహాస్కన్ధః ప్రశాఖవాన్ || ౬|| శీర్యేత పుష్పితో భూత్వా న ఫలాని ప్రదర్శయేత్ | తస్య నానుభవేదర్థం యస్య హేతోః స రోప్యతే || ౭|| ఏషోపమా మహాబాహో త్వమర్థం వేత్తుమర్హసి | యద్యస్మాన్మనుజేన్ద్ర త్వం భక్తాన్భృత్యాన్న శాధి హి || ౮|| జగదద్యాభిషిక్తం త్వామనుపశ్యతు సర్వతః | ప్రతపన్తమివాదిత్యం మధ్యాహ్నే దీప్తతేజసం || ౯|| తూర్యసఙ్ఘాతనిర్ఘోషైః కాఞ్చీనూపురనిస్వనైః | మధురైర్గీతశబ్దైశ్చ ప్రతిబుధ్యస్వ శేష్వ చ || ౧౦|| యావదావర్తతే చక్రం యావతీ చ వసున్ధరా | తావత్త్వమిహ సర్వస్య స్వామిత్వమభివర్తయ || ౧౧|| భరతస్య వచః శ్రుత్వా రామః పరపురఞ్జయః | తథేతి ప్రతిజగ్రాహ నిషసాదాసనే శుభే || ౧౨|| తతః శత్రుఘ్నవచనాన్నిపుణాః శ్మశ్రువర్ధకాః | సుఖహస్తాః సుశీఘ్రాశ్చ రాఘవం పర్యుపాసత || ౧౩|| పూర్వం తు భరతే స్నాతే లక్ష్మణే చ మహాబలే | సుగ్రీవే వానరేన్ద్రే చ రాక్షసేన్ద్రే విభీషణే || ౧౪|| విశోధితజటః స్నాతశ్చిత్రమాల్యానులేపనః | మహార్హవసనోపేతస్తస్థౌ తత్ర శ్రియా జ్వలన్ || ౧౫|| ప్రతికర్మ చ రామస్య కారయామాస వీర్యవాన్ | లక్ష్మణస్య చ లక్ష్మీవానిక్ష్వాకుకులవర్ధనః || ౧౬|| ప్రతికర్మ చ సీతాయాః సర్వా దశరథస్త్రియః | ఆత్మనైవ తదా చక్రుర్మనస్విన్యో మనోహరమ్ || ౧౭|| తతో రాఘవపత్నీనాం సర్వాసామేవ శోభనమ్ | చకార యత్నాత్కౌసల్యా ప్రహృష్టా పుత్రవత్సలా || ౧౮|| తతః శత్రుఘ్నవచనాత్సుమన్త్రో నామ సారథిః | యోజయిత్వాభిచక్రామ రథం సర్వాఙ్గశోభనమ్ || ౧౯|| అర్కమణ్డలసఙ్కాశం దివ్యం దృష్ట్వా రథం స్థితమ్ | ఆరురోహ మహాబాహూ రామః సత్యపరాక్రమః || ౨౦|| అయోధ్యాయాం తు సచివా రాజ్ఞో దశరథస్య యే | పురోహితం పురస్కృత్య మన్త్రయామాసురర్థవత్ || ౨౧|| మన్త్రయన్రామవృద్ధ్యర్థం వృత్త్యర్థం నగరస్య చ | సర్వమేవాభిషేకార్థం జయార్హస్య మహాత్మనః | కర్తుమర్హథ రామస్య యద్యన్మఙ్గలపూర్వకమ్ || ౨౨|| ఇతి తే మన్త్రిణః సర్వే సన్దిశ్య తు పురోహితమ్ | నగరాన్నిర్యయుస్తూర్ణం రామదర్శనబుద్ధయః || ౨౩|| హరియుక్తం సహస్రాక్షో రథమిన్ద్ర ఇవానఘః | ప్రయయౌ రథమాస్థాయ రామో నగరముత్తమమ్ || ౨౪|| జగ్రాహ భరతో రశ్మీఞ్శత్రుఘ్నశ్ఛత్రమాదదే | లక్ష్మణో వ్యజనం తస్య మూర్ధ్ని సమ్పర్యవీజయత్ || ౨౫|| శ్వేతం చ వాలవ్యజనం సుగ్రీవో వానరేశ్వరః | అపరం చన్ద్రసఙ్కాశం రాక్షసేన్ద్రో విభీషణః || ౨౬|| ఋషిసఙ్ఘైర్తదాకాశే దేవైశ్చ సమరుద్గణైః | స్తూయమానస్య రామస్య శుశ్రువే మధురధ్వనిః || ౨౭|| తతః శత్రుఞ్జయం నామ కుఞ్జరం పర్వతోపమమ్ | ఆరురోహ మహాతేజాః సుగ్రీవో వానరేశ్వరః || ౨౮|| నవనాగసహస్రాణి యయురాస్థాయ వానరాః | మానుషం విగ్రహం కృత్వా సర్వాభరణభూషితాః || ౨౯|| శఙ్ఖశబ్దప్రణాదైశ్చ దున్దుభీనాం చ నిస్వనైః | ప్రయయూ పురుషవ్యాఘ్రస్తాం పురీం హర్మ్యమాలినీమ్ || ౩౦|| దదృశుస్తే సమాయాన్తం రాఘవం సపురఃసరమ్ | విరాజమానం వపుషా రథేనాతిరథం తదా || ౩౧|| తే వర్ధయిత్వా కాకుత్స్థం రామేణ ప్రతినన్దితాః | అనుజగ్ముర్మహాత్మానం భ్రాతృభిః పరివారితమ్ || ౩౨|| అమాత్యైర్బ్రాహ్మణైశ్చైవ తథా ప్రకృతిభిర్వృతః | శ్రియా విరురుచే రామో నక్షత్రైరివ చన్ద్రమాః || ౩౩|| స పురోగామిభిస్తూర్యైస్తాలస్వస్తికపాణిభిః | ప్రవ్యాహరద్భిర్ముదితైర్మఙ్గలాని యయౌ వృతః || ౩౪|| అక్షతం జాతరూపం చ గావః కన్యాస్తథా ద్విజాః | నరా మోదకహస్తాశ్చ రామస్య పురతో యయుః || ౩౫|| సఖ్యం చ రామః సుగ్రీవే ప్రభావం చానిలాత్మజే | వానరాణాం చ తత్కర్మ వ్యాచచక్షేఽథ మన్త్రిణామ్ | శ్రుత్వా చ విస్మయం జగ్మురయోధ్యాపురవాసినః || ౩౬|| ద్యుతిమానేతదాఖ్యాయ రామో వానరసంవృతః | హృష్టపుష్టజనాకీర్ణామయోధ్యాం ప్రవివేశ హ || ౩౭|| తతో హ్యభ్యుచ్ఛ్రయన్పౌరాః పతాకాస్తే గృహే గృహే | ఐక్ష్వాకాధ్యుషితం రమ్యమాససాద పితుర్గృహమ్ || ౩౮|| పితుర్భవనమాసాద్య ప్రవిశ్య చ మహాత్మనః | కౌసల్యాం చ సుమిత్రాం చ కైకేయీం చాభ్యవాదయత్ || ౩౯|| అథాబ్రవీద్రాజపుత్రో భరతం ధర్మిణాం వరమ్ | అథోపహితయా వాచా మధురం రఘునన్దనః || ౪౦|| యచ్చ మద్భవనం శ్రేష్ఠం సాశోకవనికం మహత్ | ముక్తావైదూర్యసఙ్కీర్ణం సుగ్రీవస్య నివేదయ || ౪౧|| తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా భరతః సత్యవిక్రమః | పాణౌ గృహీత్వా సుగ్రీవం ప్రవివేశ తమాలయమ్ || ౪౨|| తతస్తైలప్రదీపాంశ్చ పర్యఙ్కాస్తరణాని చ | గృహీత్వా వివిశుః క్షిప్రం శత్రుఘ్నేన ప్రచోదితాః || ౪౩|| ఉవాచ చ మహాతేజాః సుగ్రీవం రాఘవానుజః | అభిషేకాయ రామస్య దూతానాజ్ఞాపయ ప్రభో || ౪౪|| సౌవర్ణాన్వానరేన్ద్రాణాం చతుర్ణాం చతురో ఘటాన్ | దదౌ క్షిప్రం స సుగ్రీవః సర్వరత్నవిభూషితాన్ || ౪౫|| యథా ప్రత్యూషసమయే చతుర్ణాం సాగరామ్భసామ్ | పూర్ణైర్ఘటైః ప్రతీక్షధ్వం తథా కురుత వానరాః || ౪౬|| ఏవముక్తా మహాత్మానో వానరా వారణోపమాః | ఉత్పేతుర్గగనం శీఘ్రం గరుడా ఇవ శీఘ్రగాః || ౪౭|| జామ్బవాంశ్చ హనూమాంశ్చ వేగదర్శీ చ వానరః | ఋషభశ్చైవ కలశాఞ్జలపూర్ణానథానయన్ | నదీశతానాం పఞ్చానాం జలే కుమ్భైరుపాహరన్ || ౪౮|| పూర్వాత్సముద్రాత్కలశం జలపూర్ణమథానయత్ | సుషేణః సత్త్వసమ్పన్నః సర్వరత్నవిభూషితమ్ || ౪౯|| ఋషభో దక్షిణాత్తూర్ణం సముద్రాజ్జలమాహరత్ || ౫౦|| రక్తచన్దనకర్పూరైః సంవృతం కాఞ్చనం ఘటమ్ | గవయః పశ్చిమాత్తోయమాజహార మహార్ణవాత్ || ౫౧|| రత్నకుమ్భేన మహతా శీతం మారుతవిక్రమః | ఉత్తరాచ్చ జలం శీఘ్రం గరుడానిలవిక్రమః || ౫౨|| అభిషేకాయ రామస్య శత్రుఘ్నః సచివైః సహ | పురోహితాయ శ్రేష్ఠాయ సుహృద్భ్యశ్ చ న్యవేదయత్ || ౫౩|| తతః స ప్రయతో వృద్ధో వసిష్ఠో బ్రాహ్మణైః సహ | రామం రత్నమయో పీఠే సహసీతం న్యవేశయత్ || ౫౪|| వసిష్ఠో వామదేవశ్చ జాబాలిరథ కాశ్యపః | కాత్యాయనః సుయజ్ఞశ్చ గౌతమో విజయస్తథా || ౫౫|| అభ్యషిఞ్చన్నరవ్యాఘ్రం ప్రసన్నేన సుగన్ధినా | సలిలేన సహస్రాక్షం వసవో వాసవం యథా || ౫౬|| ఋత్విగ్భిర్బ్రాహ్మణైః పూర్వం కన్యాభిర్మన్త్రిభిస్తథా | యోధైశ్చైవాభ్యషిఞ్చంస్తే సమ్ప్రహృష్టాః సనైగమైః || ౫౭|| సర్వౌషధిరసైశ్చాపి దైవతైర్నభసి స్థితైః | చతుర్హిర్లోకపాలైశ్చ సర్వైర్దేవైశ్చ సఙ్గతైః || ౫౮|| ఛత్రం తస్య చ జగ్రాహ శత్రుఘ్నః పాణ్డురం శుభమ్ | శ్వేతం చ వాలవ్యజనం సుగ్రీవో వానరేశ్వరః | అపరం చన్ద్రసఙ్కాశం రాక్షసేన్ద్రో విభీషణః || ౫౯|| మాలాం జ్వలన్తీం వపుషా కాఞ్చనీం శతపుష్కరామ్ | రాఘవాయ దదౌ వాయుర్వాసవేన ప్రచోదితః || ౬౦|| సర్వరత్నసమాయుక్తం మణిరత్నవిభూషితమ్ | ముక్తాహారం నరేన్ద్రాయ దదౌ శక్రప్రచోదితః || ౬౧|| ప్రజగుర్దేవగన్ధర్వా ననృతుశ్చాప్సరో గణాః | అభిషేకే తదర్హస్య తదా రామస్య ధీమతః || ౬౨|| భూమిః సస్యవతీ చైవ ఫలవన్తశ్చ పాదపాః | గన్ధవన్తి చ పుష్పాణి బభూవూ రాఘవోత్సవే || ౬౩|| సహస్రశతమశ్వానాం ధేనూనాం చ గవాం తథా | దదౌ శతం వృషాన్పూర్వం ద్విజేభ్యో మనుజర్షభః || ౬౪|| త్రింశత్కోటీర్హిరణ్యస్య బ్రాహ్మణేభ్యో దదౌ పునః | నానాభరణవస్త్రాణి మహార్హాణి చ రాఘవః || ౬౫|| అర్కరశ్మిప్రతీకాశాం కాఞ్చనీం మణివిగ్రహామ్ | సుగ్రీవాయ స్రజం దివ్యాం ప్రాయచ్ఛన్మనుజర్షభః || ౬౬|| వైదూర్యమణిచిత్రే చ వజ్రరత్నవిభూషితే | వాలిపుత్రాయ ధృతిమానఙ్గదాయాఙ్గదే దదౌ || ౬౭|| మణిప్రవరజుష్టం చ ముక్తాహారమనుత్తమమ్ | సీతాయై ప్రదదౌ రామశ్చన్ద్రరశ్మిసమప్రభమ్ || ౬౮|| అరజే వాససీ దివ్యే శుభాన్యాభరణాని చ | అవేక్షమాణా వైదేహీ ప్రదదౌ వాయుసూనవే || ౬౯|| అవముచ్యాత్మనః కణ్ఠాద్ధారం జనకనన్దినీ | అవైక్షత హరీన్సర్వాన్భర్తారం చ ముహుర్ముహుః || ౭౦|| తామిఙ్గితజ్ఞః సమ్ప్రేక్ష్య బభాషే జనకాత్మజామ్ | ప్రదేహి సుభగే హారం యస్య తుష్టాసి భామిని || ౭౧|| పౌరుషం విక్రమో బుద్ధిర్యస్మిన్నేతాని నిత్యదా | దదౌ సా వాయుపుత్రాయ తం హారమసితేక్షణా || ౭౨|| హనూమాంస్తేన హారేణ శుశుభే వానరర్షభః | చన్ద్రాంశుచయగౌరేణ శ్వేతాభ్రేణ యథాచలః || ౭౩|| తతో ద్వివిద మైన్దాభ్యాం నీలాయ చ పరన్తపః | సర్వాన్కామగుణాన్వీక్ష్య ప్రదదౌ వసుధాధిపః || ౭౪|| సర్వవానరవృద్ధాశ్చ యే చాన్యే వానరేశ్వరాః | వాసోభిర్భూషణైశ్చైవ యథార్హం ప్రతిపూజితాః || ౭౫|| యథార్హం పూజితాః సర్వే కామై రత్నైశ్చ పుష్కలైర్ | ప్రహృష్టమనసః సర్వే జగ్మురేవ యథాగతమ్ || ౭౬|| రాఘవః పరమోదారః శశాస పరయా ముదా | ఉవాచ లక్ష్మణం రామో ధర్మజ్ఞం ధర్మవత్సలః || ౭౭|| ఆతిష్ఠ ధర్మజ్ఞ మయా సహేమాం గాం పూర్వరాజాధ్యుషితాం బలేన | తుల్యం మయా త్వం పితృభిర్ధృతా యా తాం యౌవరాజ్యే ధురముద్వహస్వ || ౭౮|| సర్వాత్మనా పర్యనునీయమానో యదా న సౌమిత్రిరుపైతి యోగమ్ | నియుజ్యమానో భువి యౌవరాజ్యే తతోఽభ్యషిఞ్చద్భరతం మహాత్మా || ౭౯|| రాఘవశ్చాపి ధర్మాత్మా ప్రాప్య రాజ్యమనుత్తమమ్ | ఈజే బహువిధైర్యజ్ఞైః ససుహృద్భ్రాతృబాన్ధవః || ౮౦|| పౌణ్డరీకాశ్వమేధాభ్యాం వాజపేయేన చాసకృత్ | అన్యైశ్చ వివిధైర్యజ్ఞైరయజత్పార్థివర్షభః || ౮౧||  ఫలశృతి న పర్యదేవన్విధవా న చ వ్యాలకృతం భయమ్ | న వ్యాధిజం భయం వాపి రామే రాజ్యం ప్రశాసతి || ౮౨|| నిర్దస్యురభవల్లోకో నానర్థః కం చిదస్పృశత్ | న చ స్మ వృద్ధా బాలానాం ప్రేతకార్యాణి కుర్వతే || ౮౩|| సర్వం ముదితమేవాసీత్సర్వో ధర్మపరోఽభవత్ | రామమేవానుపశ్యన్తో నాభ్యహింసన్పరస్పరమ్ || ౮౪|| నిత్యపుష్పా నిత్యఫలాస్తరవః స్కన్ధవిస్తృతాః | కాలవర్షీ చ పర్జన్యః సుఖస్పర్శశ్చ మారుతః || ౮౫|| స్వకర్మసు ప్రవర్తన్తే తుష్ఠాః స్వైరేవ కర్మభిః | ఆసన్ప్రజా ధర్మపరా రామే శాసతి నానృతాః || ౮౬|| సర్వే లక్షణసమ్పన్నాః సర్వే ధర్మపరాయణాః | భ్రాతృభి:సహితఃశ్రీమాన్ రామో రాజ్యమకారయత్ || ౮౭||	87	2558
భరతుడు అయోధ్య రాజ్యాన్ని తిరిగి స్వీకరించమని శ్రీరాముడిని ప్రార్థించగా, శ్రీరాముడు అందుకు అంగీకరించాడు. శ్రీరాముడు ఒక శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని అధిరోహించి—భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు, లక్ష్మణుడు మరియు విభీషణుడు చుట్టూ కొలువుదీరగా—నగరంలో ఊరేగింపుగా బయలుదేరాడు. శ్రీరాముడి ఊరేగింపుకు ముందు నడుస్తూ సంగీత విద్వాంసులు తమ మంగళ వాద్యాలను వాయించారు. అయోధ్య పౌరులు ప్రతి ఇంటిపైనా ధ్వజాలను ఎగురవేశారు. శ్రీరాముడు అయోధ్యలోని తన పితృ రాజభవనానికి తిరిగి చేరుకున్నాడు. సుగ్రీవుడు తన వానరులలో నలుగురిని—అనగా జాంబవంతుడు, శ్రీ హనుమంతుడు, వేగదర్శి మరియు గవయుడిని—తమకు ఇచ్చిన కలశాలలో నాలుగు సముద్రాల నుండి పవిత్ర జలాలను తీసుకురమ్మని ఆజ్ఞాపించాడు, వారు ఆ ఆజ్ఞను తక్షణమే నెరవేర్చారు.  పట్టాభిషేక మహోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తున్న వశిష్ఠ మహర్షి మరియు ఇతర ఋత్విక్కులు (పురోహితులు) శ్రీరాముడికి శుభప్రదమైన, మనోహరమైన కిరీటాన్ని అలంకరించారు. ఆ తర్వాత, శ్రీరాముడు పురోహితులకు, అలాగే సుగ్రీవుడికి, అంగదుడికి విలువైన కానుకలను బహూకరించాడు.  ఆ శుభ సందర్భంలో శ్రీరాముడు సీతాదేవికి ఒక ముత్యాల హారాన్ని బహూకరించగా, సీతాదేవి ఆ హారాన్ని శ్రీ హనుమంతుడికి ప్రసాదించింది. ఆ వేడుకలో శ్రీరాముడు ఇంకా విభీషణుడు, సుగ్రీవుడు, జాంబవంతుడు మరియు ఇతరులకు కూడా అనేక కానుకలను అందించాడు. అనంతరం శ్రీరాముడు వానరులకు ఆప్యాయంగా వీడ్కోలు పలికాడు. శ్రీరాముడు భరతుడిని యువరాజుగా (రాజ్య ప్రతినిధిగా) నియమించాడు. శ్రీరాముడు పౌండరీక, అశ్వమేధ, వాజపేయ మొదలైన అనేక యజ్ఞాలను ఎన్నోసార్లు నిర్వహించి దేవతలను సంతృప్తిపరిచాడు. ఫలశృతి  శ్రీరాముడు రాజ్యపాలన చేస్తున్న కాలంలో, విలపించే విధవరాండ్రు లేరు; క్రూర మృగాల వల్ల ఎలాంటి ప్రమాదం లేదు, వ్యాధుల వల్ల కలిగే భయమూ లేదు. ఆ లోకం దొంగలు, దోపిడీలు లేకుండా ప్రశాంతంగా ఉండేది. ఎవరూ తమను తాము వ్యర్థులమని భావించలేదు, అలాగే వృద్ధులు తమ కంటే చిన్నవారికి అంత్యక్రియలు చేయవలసిన దుస్థితి ఎన్నడూ రాలేదు. ప్రతి ప్రాణి ఆనందంగా ఉండేది. ప్రతి ఒక్కరూ ధర్మాచరణపైనే ఆసక్తి కలిగి ఉండేవారు. కేవలం శ్రీరాముడి వైపే తమ దృష్టిని నిలిపి, ప్రాణులు ఒకదానినొకటి హింసించుకోకుండా జీవించేవి.  అక్కడి చెట్లు చీడపీడలు, కీటకాల బాధ లేకుండా క్రమం తప్పకుండా పూలు, పండ్లతో కళకళలాడేవి. మేఘాలు సకాలంలో వర్షించేవి, మరియు గాలి స్పర్శకు ఎంతో ఆహ్లాదకరంగా వీచేది. ప్రజలు తమ స్వధర్మాలను నిర్వర్తిస్తూ, తమ తమ పనులతో సంతృప్తి చెందుతూ, ఎలాంటి దురాశ లేకుండా జీవించేవారు. శ్రీరాముడి పరిపాలనలో ప్రజలందరూ ధర్మనిరతులై, అసత్యం ఆడకుండా జీవించారు.

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే యుద్ధకాండే త్రింశతిః భాగ: