యుద్ధకాండము - భాగము – 29

 

యుద్ధకాండము - భాగము –– 29

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
128	అయోధ్యాం తు సమాలోక్య చిన్తయామాస రాఘవః | చిన్తయిత్వా తతో దృష్టిం వానరేషు న్యపాతయత్ || ౧|| ప్రియకామః ప్రియం రామస్తతస్త్వరితవిక్రమమ్ | ఉవాచ ధీమాంస్తేజస్వీ హనూమన్తం ప్లవఙ్గమమ్ || ౨|| అయోధ్యాం త్వరితో గచ్ఛ క్షిప్రం త్వం ప్లవగోత్తమ | జానీహి కచ్చిత్కుశలీ జనో నృపతిమన్దిరే || ౩|| శృఙ్గవేరపురం ప్రాప్య గుహం గహనగోచరమ్ | నిషాదాధిపతిం బ్రూహి కుశలం వచనాన్మమ || ౪|| భరతస్తు త్వయా వాచ్యః కుశలం వచనాన్మమ | సిద్ధార్థం శంస మాం తస్మై సభార్యం సహలక్ష్మణమ్ || ౫|| ఇతి ప్రతిసమాదిష్టో హనూమాన్మారుతాత్మజః | మానుషం ధారయన్రూపమయోధ్యాం త్వరితో యయౌ || ౬|| అతోత్పపాతవేగేనహనూమాన్మారుతాత్మజః| గరుత్మానివవేగేనజిఘృక్షన్పన్నగోత్తమమ్ || ౭|| గఙ్గాయమునయోర్భీమం సంనిపాతమతీత్య చ  | శృఙ్గవేరపురం ప్రాప్య గుహమాసాద్య వీర్యవాన్ || ౮|| స వాచా శుభయా హృష్టో హనూమానిదమబ్రవీత్ | సఖా తు తవ కాకుత్స్థో రామః సత్యపరాక్రమః | ససీతః సహ సౌమిత్రిః స త్వాం కుశలమబ్రవీత్ || ౯|| పఞ్చమీమద్య రజనీముషిత్వా వచనాన్మునేః | భరద్వాజాభ్యనుజ్ఞాతం ద్రక్ష్యస్యద్యైవ రాఘవమ్ || ౧౦|| ఏవముక్త్వా మహాతేజాః సమ్ప్రహృష్టతనూరుహః | ఉత్పపాత మహావేగో వేగవానవిచారయన్ || ౧౧|| సోఽపశ్యద్రామతీర్థం చ నదీం వాలుకినీం తథా | గోమతీం తాం చ సోఽపశ్యద్భీమం సాలవనం తథా || ౧౨|| స గత్వా దూరమధ్వానం త్వరితః కపికుఞ్జరః | ఆససాద ద్రుమాన్ఫుల్లాన్నన్దిగ్రామసమీపజాన్ || ౧౩|| క్రోశమాత్రే త్వయోధ్యాయాః చీరకృష్ణాజినామ్బరమ్ | దదర్శ భరతం దీనం కృశమాశ్రమవాసినమ్ || ౧౪|| తం ధర్మమివ ధర్మజ్ఞం దేహవన్తమివాపరమ్ | ఉవాచ ప్రాఞ్జలిర్వాకయ్ం హనూమాన్మారుతాత్మజః || ౧౫|| భ్రాతా తు తవ కాకుత్స్థో రామః సత్యపరాక్రమః | ససీతః సహ సౌమిత్రిః స త్వాం కుశలమబ్రవీత్ || ౧౬|| పఞ్చమీమద్య రజనీముషిత్వా వచనాన్మునేః | భరద్వాజాభ్యనుజ్ఞాతం ద్రక్ష్యస్యద్యైవ రాఘవమ్ || ౧౭|| ఏవముక్తో హనుమతా భరతః కైకయీసుతః | పపాత సహసా హృష్టో హర్షాన్మోహం జగామ హ ||౧౮ || తతో ముహూర్తాదుత్థాయ ప్రత్యాశ్వస్య చ రాఘవః | హనూమన్తమువాచేదం భరతః ప్రియవాదినమ్ ||౧౯ || దేవో వా మానుషో వా త్వమనుక్రోశాదిహాగతః | ప్రియాఖ్యానస్య తే సౌమ్య దదామి బ్రువతః ప్రియమ్ || ౨౦||	20	2420
అయోధ్య దిశగా తదేకంగా చూస్తూ రాఘవుడు (శ్రీరాముడు) ఆలోచనలలో మునిగిపోయాడు; కొద్దిసేపు ఆలోచించిన తర్వాత, అతను వానరుల వైపు తన చూపులను సారించాడు. ఒక గొప్ప ఉపకారం చేయాలని భావించిన విజ్ఞుడు, తేజోవంతుడైన శ్రీరాముడు వేగంగా కదిలే వానరుడైన హనుమంతుడితో ఇలా పలికాడు: "ఓ వానర శ్రేష్ఠా! త్వరగా అయోధ్యకు వెళ్లి, రాజభవనంలోని వారందరూ క్షేమంగా, ఆరోగ్యంగా ఉన్నారో లేదో తెలుసుకో. శృంగిబేరపురం చేరుకున్న తర్వాత, దట్టమైన అడవిలో నివసించే నిషాద రాజైన గుహుడికి నా పేరు చెప్పి కుశల ప్రశ్నలు అడుగు."  "ఆ తర్వాత నీవు భరతుడితో మాట్లాడి, నా క్షేమసమాచారాన్ని అతనికి తెలియజేయి. నా భార్య సీతతో, లక్ష్మణుడితో కలిసి నా కార్యం పూర్తి చేసుకుని విజయవంతంగా తిరిగి వచ్చానని అతనికి చెప్పు."  ఈ విధంగా ఆజ్ఞాపించబడిన వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు, మానవ రూపాన్ని ధరించి అయోధ్య వైపు అత్యంత వేగంతో బయలుదేరాడు. మహా సర్పాన్ని పట్టుకోవడానికి కిందికి దూసుకొచ్చే గరుత్మంతుడి వలె కనిపిస్తూ, బలవంతుడైన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు అమితమైన వేగంతో ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. గంగా, యమునా నదుల భీకర సంగమ ప్రాంతాన్ని దాటుకుని, ఆ వీర వానరుడు శృంగిబేరపురానికి చేరుకుని గుహుడి వద్దకు వెళ్లాడు.  ఆనందంతో నిండిపోయిన హనుమంతుడు అతనితో ఈ సంతోషకరమైన మాటలను పలికాడు: "నీ మిత్రుడు, కాకుత్స్థ వంశస్థుడు, సత్యసంధుడైన శ్రీరాముడు, సీత మరియు సుమిత్రా పుత్రుడైన లక్ష్మణుడితో కలిసి నీకు క్షేమసమాచారాలు పంపుతున్నాడు. మహర్షి సలహా మేరకు ఆశ్రమంలో (తిరుగు ప్రయాణపు) ఐదవ రాత్రిని గడిపి, భరద్వాజ మహర్షి వద్ద సెలవు తీసుకున్న రాఘవుడిని నీవు ఈ రోజే కళ్లారా చూడబోతున్నావు."  ఇలా చెప్పి, మహా కీర్తివంతుడు, వేగవంతుడైన హనుమంతుడు తీవ్ర ఆనందంతో రోమాలు నిక్కబొడుచుకోగా, ఒక్క క్షణం కూడా ఆలస్యం చేయకుండా అమితమైన వేగంతో ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అలా ఎగురుతున్న సమయంలో, అతను పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రమైన రామతీర్థాన్ని, వాలుకిని నదిని, గోమతీ నదిని, మరియు దట్టమైన, భయంకరమైన సాల వృక్షారణ్యాలను చూశాడు.  అమితమైన వేగంతో చాలా దూరం ప్రయాణించిన ఆ వానర గజం, నందిగ్రామ శివార్లలో పూలతో కళకళలాడుతున్న చెట్ల వద్దకు చేరుకున్నాడు. అయోధ్యకు కేవలం రెండు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న ఒక ఆశ్రమంలో నివసిస్తున్న భరతుడిని అతను చూశాడు—అతను బాధతో చిక్కిపోయి, నారచీరలు, కృష్ణమృగ చర్మాన్ని ధరించి కనిపించాడు. ధర్మాన్ని ఎరిగినవాడు, సాక్షాత్తు ధర్మమే మూర్తీభవించినట్లుగా కనిపిస్తున్న భరతుడి వద్దకు చేరుకుని, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు చేతులు జోడించి ఇలా పలికాడు:  "నీ అన్నగారైన శ్రీరాముడు, కాకుత్స్థ వంశస్థుడు, సత్యసంధుడు, సీత మరియు లక్ష్మణుడితో కలిసి నీకు క్షేమసమాచారాలు పంపుతున్నారు. మహర్షి సలహా మేరకు ఆశ్రమంలో ఐదవ రాత్రిని గడిపి, భరద్వాజ మహర్షి వద్ద సెలవు తీసుకున్న రాఘవుడిని నీవు ఈ రోజే కళ్లారా చూడబోతున్నావు."  హనుమంతుడి నోటి నుండి ఈ మాటలు వినగానే, కైకేయి కుమారుడైన భరతుడు పట్టరాని ఆనందంతో ఒక్కసారిగా కుప్పకూలి, ఆ వార్త కలిగించిన పరమానందంతో మూర్ఛపోయాడు. కొద్ది క్షణాల తర్వాత తిరిగి స్పృహలోకి వచ్చిన రఘువంశస్థుడైన భరతుడు, పైకి లేచి నిలబడి ఆ శుభవార్తను మోసుకొచ్చిన హనుమంతుడిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: "ఓ సౌమ్యుడా! దయతలచి ఇక్కడికి వచ్చిన నీవు దేవతవా లేక మానవుడవా? ఇంతటి ఆనందకరమైన మాటలు చెప్పిన నీకు, ప్రతిఫలంగా నేను ఒక అద్భుతమైన బహుమతిని ఇస్తాను."
130	శ్రుత్వా తు పరమానన్దం భరతః సత్యవిక్రమః | హృష్టమాజ్ఞాపయామాస శత్రుఘ్నం పరవీరహా || ౧|| దైవతాని చ సర్వాణి చైత్యాని నగరస్య చ | సుగన్ధమాల్యైర్వాదిత్రైరర్చన్తు శుచయో నరాః || ౨|| రాజదారాస్తథామాత్యాః సైన్యాః సేనాగణాఙ్గనాః | అభినిర్యాన్తు రామస్య ద్రష్టుం శశినిభం ముఖమ్ || ౩|| భరతస్య వచః శ్రుత్వా శత్రుఘ్నః పరవీరహా | విష్టీరనేకసాహస్రీశ్చోదయామాస వీర్యవాన్ || ౪|| సమీకురుత నిమ్నాని విషమాణి సమాని చ | స్థానాని చ నిరస్యన్తాం నన్దిగ్రామాదితః పరమ్ || ౫|| సిఞ్చన్తు పృథివీం కృత్స్నాం హిమశీతేన వారిణా | తతోఽభ్యవకిరంస్త్వన్యే లాజైః పుష్పైశ్చ సర్వతః || ౬|| సముచ్ఛ్రితపతాకాస్తు రథ్యాః పురవరోత్తమే | శోభయన్తు చ వేశ్మాని సూర్యస్యోదయనం ప్రతి || ౭|| స్రగ్దామముక్తపుష్పైశ్చ సుగన్ధైః పఞ్చవర్ణకైః | రాజమార్గమసమ్బాధం కిరన్తు శతశో నరాః || ౮|| మత్తైర్నాగసహస్రైశ్చ శాతకుమ్భవిభూషితః | అపరే హేమకక్ష్యాభిః సగజాభిః కరేణుభిః | నిర్యయుస్త్వరయా యుక్తా రథైశ్చ సుమహారథాః || ౯|| తతో యానాన్యుపారూఢాః సర్వా దశరథస్త్రియః | కౌసల్యాం ప్రముఖే కృత్వా సుమిత్రాం చాపి నిర్యయుః || ౧౦|| అశ్వానాం ఖురశబ్దేన రథనేమిస్వనేన చ | శఙ్ఖదున్దుభినాదేన సఞ్చచాలేవ మేదినీ || ౧౧|| కృత్స్నం చ నగరం తత్తు నన్దిగ్రామముపాగమత్ | ద్విజాతిముఖ్యైర్ధర్మాత్మా శ్రేణీముఖ్యైః సనైగమైః || ౧౨|| మాల్యమోదక హస్తైశ్చ మన్త్రిభిర్భరతో వృతః | శఙ్ఖభేరీనినాదైశ్చ బన్దిభిశ్చాభివన్దితః || ౧౩|| ఆర్యపాదౌ గృహీత్వా తు శిరసా ధర్మకోవిదః | పాణ్డురం ఛత్రమాదాయ శుక్లమాల్యోపశోభితమ్ || ౧౪|| శుక్లే చ వాలవ్యజనే రాజార్హే హేమభూషితే | ఉపవాసకృశో దీనశ్చీరకృష్ణాజినామ్బరః || ౧౫|| భ్రాతురాగమనం శ్రుత్వా తత్పూర్వం హర్షమాగతః | ప్రత్యుద్యయౌ తదా రామం మహాత్మా సచివైః సహ || ౧౬|| సమీక్ష్య భరతో వాక్యమువాచ పవనాత్మజమ్ | కచ్చిన్న ఖలు కాపేయీ సేవ్యతే చలచిత్తతా | న హి పశ్యామి కాకుత్స్థం రామమార్యం పరన్తపమ్ || ౧౭|| అథైవముక్తే వచనే హనూమానిదమబ్రవీత్ | అర్థం విజ్ఞాపయన్నేవ భరతం సత్యవిక్రమమ్ || ౧౮|| సదా ఫలాన్కుసుమితాన్వృక్షాన్ప్రాప్య మధుస్రవాన్ | భరద్వాజప్రసాదేన మత్తభ్రమరనాదితాన్ || ౧౯|| తస్య చైష వరో దత్తో వాసవేన పరన్తప | ససైన్యస్య తదాతిథ్యం కృతం సర్వగుణాన్వితమ్ || ౨౦|| నిస్వనః శ్రూయతే భీమః ప్రహృష్టానాం వనౌకసామ్ | మన్యే వానరసేనా సా నదీం తరతి గోమతీమ్ || ౨౧|| రజోవర్షం సముద్భూతం పశ్య వాలుకినీం ప్రతి | మన్యే సాలవనం రమ్యం లోలయన్తి ప్లవఙ్గమాః || ౨౨|| తదేతద్దృశ్యతే దూరాద్విమలం చన్ద్రసంనిభమ్ | విమానం పుష్పకం దివ్యం మనసా బ్రహ్మనిర్మితమ్ || ౨౩|| రావణం బాన్ధవైః సార్ధం హత్వా లబ్ధం మహాత్మనా | ధనదస్య ప్రసాదేన దివ్యమేతన్మనోజవమ్ || ౨౪|| ఏతస్మిన్భ్రాతరౌ వీరౌ వైదేహ్యా సహ రాఘవౌ | సుగ్రీవశ్చ మహాతేజా రాక్షసేన్ద్రో విభీషణః || ౨౫|| తతో హర్షసముద్భూతో నిస్వనో దివమస్పృశత్ | స్త్రీబాలయువవృద్ధానాం రామోఽయమితి కీర్తితః || ౨౬|| రథకుఞ్జరవాజిభ్యస్తేఽవతీర్య మహీం గతాః | దదృశుస్తం విమానస్థం నరాః సోమమివామ్బరే || ౨౭|| ప్రాఞ్జలిర్భరతో భూత్వా ప్రహృష్టో రాఘవోన్ముఖః | స్వాగతేన యథార్థేన తతో రామమపూజయత్ || ౨౮|| మనసా బ్రహ్మణా సృష్టే విమానే లక్ష్మణాగ్రజః | రరాజ పృథుదీర్ఘాక్షో వజ్రపాణిరివాపరః || ౨౯|| తతో విమానాగ్రగతం భరతో భ్రాతరం తదా | వవన్దే ప్రణతో రామం మేరుస్థమివ భాస్కరమ్ || ౩౦|| ఆరోపితో విమానం తద్భరతః సత్యవిక్రమః | రామమాసాద్య ముదితః పునరేవాభ్యవాదయత్ || ౩౧|| తం సముత్థాప్య కాకుత్స్థశ్చిరస్యాక్షిపథం గతమ్ | అఙ్కే భరతమారోప్య ముదితః పరిషష్వజే || ౩౨|| తతో లక్ష్మణమాసాద్య వైదేహీం చ పరన్తపః | అభ్యవాదయత ప్రీతో భరతో నామ చాబ్రవీత్ || ౩౩|| సుగ్రీవం కైకయీ పుత్రో జామ్బవన్తం తథాఙ్గదమ్ | మైన్దం చ ద్వివిదం నీలమృషభం చైవ సస్వజే || ౩౪|| తే కృత్వా మానుషం రూపం వానరాః కామరూపిణః | కుశలం పర్యపృష్హన్త ప్రహృష్టా భరతం తదా || ౩౫|| విభీషణం చ భరతః సాన్త్వయన్వాక్యమబ్రవీత్ | దిష్ట్యా త్వయా సహాయేన కృతం కర్మ సుదుష్కరమ్ || ౩౬|| శత్రుఘ్నశ్చ తదా రామమభివాద్య సలక్ష్మణమ్ | సీతాయాశ్చరణౌ పశ్చాద్వవన్దే వినయాన్వితః || ౩౭|| రామో మాతరమాసాద్య విషణ్ణం శోకకర్శితామ్ | జగ్రాహ ప్రణతః పాదౌ మనో మాతుః ప్రసాదయన్ || ౩౮|| అభివాద్య సుమిత్రాం చ కైకేయీం చ యశస్వినీమ్ | స మాతౄశ్చ తదా సర్వాః పురోహితముపాగమత్ || ౩౯|| స్వాగతం తే మహాబాహో కౌసల్యానన్దవర్ధన | ఇతి ప్రాఞ్జలయః సర్వే నాగరా రామమబ్రువన్ || ౪౦|| తన్యఞ్జలిసహస్రాణి ప్రగృహీతాని నాగరైః | ఆకోశానీవ పద్మాని దదర్శ భరతాగ్రజః || ౪౧|| పాదుకే తే తు రామస్య గృహీత్వా భరతః స్వయమ్ | చరణాభ్యాం నరేన్ద్రస్య యోజయామాస ధర్మవిత్ || ౪౨|| అబ్రవీచ్చ తదా రామం భరతః స కృతాఞ్జలిః | ఏతత్తే రక్షితం రాజన్రాజ్యం నిర్యాతితం మయా || ౪౩|| అద్య జన్మ కృతార్థం మే సంవృత్తశ్చ మనోరథః | యస్త్వాం పశ్యామి రాజానమయోధ్యాం పునరాగతమ్ || ౪౪|| అవేక్షతాం భవాన్కోశం కోష్ఠాగారం పురం బలమ్ | భవతస్తేజసా సర్వం కృతం దశగుణం మయా || ౪౫|| తథా బ్రువాణం భరతం దృష్ట్వా తం భ్రాతృవత్సలమ్ | ముముచుర్వానరా బాష్పం రాక్షసశ్చ విభీషణః || ౪౬|| తతః ప్రహర్షాద్భరతమఙ్కమారోప్య రాఘవః | యయౌ తేన విమానేన ససైన్యో భరతాశ్రమమ్ || ౪౭|| భరతాశ్రమమాసాద్య ససైన్యో రాఘవస్తదా | అవతీర్య విమానాగ్రాదవతస్థే మహీతలే || ౪౮|| అబ్రవీచ్చ తదా రామస్తద్విమానమనుత్తమమ్ | వహ వైశ్రవణం దేవమనుజానామి గమ్యతామ్ || ౪౯|| తతో రామాభ్యనుజ్ఞాతం తద్విమానమనుత్తమమ్ | ఉత్తరాం దిశముద్దిశ్య జగామ ధనదాలయమ్ || ౫౦|| పురోహితస్యాత్మసమస్య రాఘవో బృహస్పతేః శక్ర ఇవామరాధీఅఫ్ | నిపీడ్య పాదౌ పృథగాసనే శుభే సహైవ తేనోపవివేశ వీర్యవాన్ || ౫౧||	51	2471
పరమానందాన్ని కలిగించే ఈ వార్త విని, ధర్మాత్ముడు, వీరుడు, శత్రు వీరులను సంహరించే భరతుడు ఎంతో సంతోషించి శత్రుఘ్నుడికి ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు:  "పవిత్రులు, భక్తిపరులైన పురుషులు సుగంధభరితమైన పూలమాలలతో, మంగళ వాద్యాల ధ్వనులతో నగరంలోని సమస్త దేవతలను, పవిత్ర ఆలయాలను పూజించాలి. అంతఃపుర స్త్రీలు, మంత్రులు, సైనికులు మరియు సేనాపతుల భార్యలు రాముడి చంద్రబింబం వంటి ముఖాన్ని దర్శించుకోవడానికి బయలుదేరాలి."  భరతుడి ఆజ్ఞ విని, శత్రు సైన్యాలను నాశనం చేసే శక్తివంతుడైన శత్రుఘ్నుడు వేలాది మంది పనివారిని కార్యోన్ముఖులను చేశాడు:  "నందిగ్రామం నుండి మొదలయ్యే మార్గంలో ఉన్న లోతట్టు ప్రాంతాలను చదును చేయండి, ఎగుడుదిగుడులుగా ఉన్న దారులను సమం చేయండి, అడ్డంకులన్నింటినీ తొలగించండి. నేల అంతటా మంచులా చల్లని నీటిని చల్లండి, మరికొందరు అన్ని చోట్లా పేలాలు, పూలను వెదజల్లాలి. సూర్యోదయానికి ముందే ఈ నగర శ్రేష్ఠంలోని వీధులను ఎత్తైన ధ్వజాలతో అలంకరించాలి, ఇళ్లను అందంగా తీర్చిదిద్దాలి. ఆటంకం లేని రాజమార్గంపై వందలాది మంది పురుషులు పూలమాలల దండలను, విడిపూలను, ఐదు రకాల రంగుల సుగంధ చూర్ణాలను చల్లాలి."  మేలిమి బంగారంతో అలంకరించబడిన వేలాది మదపుటేనుగులు, బంగారు కక్ష్యలు (పట్టాలు) కట్టిన మగ, ఆడ ఏనుగులతో చుట్టుముట్టబడి, తమ తమ రథాలలో ఉన్న మహా రథికులతో కలిసి వారందరూ అత్యంత వేగంగా బయలుదేరారు. అప్పుడు దశరథ మహారాజు భార్యలందరూ కౌసల్య, సుమిత్రలను ముందుంచుకుని తమ వాహనాలను అధిరోహించి ముందుకు సాగారు. గుర్రాల గిట్టల పిడుగుల వంటి శబ్దంతో, రథ చక్రాల ఘోషతో, శంఖాలు, భేరీల గంభీర ధ్వనులతో సాక్షాత్తు భూమండలమే కంపించినట్లు అనిపించింది.  ధర్మాత్ముడైన భరతుడితో పాటు ప్రముఖ బ్రాహ్మణులు, శ్రేణుల (వ్యాపార సంఘాల) నాయకులు, వర్తకులతో కూడిన సమస్త నగర ప్రజలు నందిగ్రామం వైపు కదిలారు. చేతులలో పూలమాలలు, మోదకాలు (మిఠాయిలు) పట్టుకున్న మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడిన భరతుడు, శంఖాలు, దుందుభుల ధ్వనుల మధ్య వందిమాగధులచే కీర్తించబడ్డాడు.  సద్గుణవంతుడైన భరతుడు తన పూజ్య అన్నగారి పాదుకలను తలపై పెట్టుకుని మోశాడు. తెల్లని పూలమాలలతో అలంకరించబడిన శ్వేతఛత్రాన్ని, బంగారు పిడులు గల రెండు రాజచిహ్నాలైన తెల్లని వింజామరలను తీసుకున్నాడు. ఉపవాసాల వల్ల చిక్కిపోయి, బాధతో, నారచీరలు, కృష్ణమృగ చర్మాన్ని ధరించి ఉన్నప్పటికీ, తన అన్నగారి రాక గురించి విన్న వెంటనే అతని హృదయం మున్నెన్నడూ లేని ఆనందంతో నిండిపోయింది. తన మంత్రులతో కలిసి మహాత్ముడైన భరతుడు ఆ విధంగా రాముడికి స్వాగతం పలకడానికి ముందుకు సాగాడు. చుట్టూ చూస్తూ, భరతుడు వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడితో ఇలా అన్నాడు: "శత్రు సంహారకుడైన నా అన్నగారు శ్రీరాముడు నాకు ఇంకా కనిపించడం లేదు; నీవు వానరులకు సహజమైన చంచల స్వభావాన్ని ప్రదర్శించడం లేదని ఆశిస్తున్నాను."  ఈ మాటలు వినగానే, హనుమంతుడు ధర్మాత్ముడు, వీరుడైన భరతుడికి అసలు విషయాన్ని తెలియజేస్తూ ఇలా బదులిచ్చాడు: "భరద్వాజ మహర్షి అనుగ్రహంతో, దారి పొడవునా ఉన్న చెట్లు ఎల్లప్పుడూ అకాల ఫలాలు, పుష్పాలతో నిండి, తేనెను స్రవిస్తూ, మత్తెక్కిన తుమ్మెదల ఝంకారాలతో ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి. శత్రు సంహారకా, సాక్షాత్తు ఇంద్రుడే మహర్షికి ఈ వరాన్ని ప్రసాదించాడు, మరియు రాముడి సమస్త సైన్యానికి సకల సౌకర్యాలతో కూడిన గొప్ప ఆతిథ్యం లభించింది." "విను! అత్యంత ఉత్సాహంతో ఉన్న వనచరుల (వానరుల) భీకర గర్జన వినిపిస్తోంది. వానర సైన్యం ప్రస్తుతం గోమతీ నదిని దాటుతోందని నేను భావిస్తున్నాను. వాలుకిని నది సమీపంలో పైకి లేస్తున్న ధూళి మేఘాలను చూడు! వానరులు అందమైన సాల వృక్షారణ్యాన్ని ఉల్లాసంగా కదిలిస్తున్నారని నేను అనుకుంటున్నాను. అదిగో, దూరం నుండి కనిపిస్తోంది చూడు! బ్రహ్మదేవుడు తన మనోశక్తితో సృష్టించినది, చంద్రుని వలె ప్రకాశిస్తున్నది, మచ్చలేని కాంతి గల దివ్యమైన పుష్పక విమానం అదే." "రావణుడిని బంధువులతో సహా సంహరించిన తర్వాత మహాత్ముడైన రాముడు పొందిన ఈ దివ్య వాహనం, కుబేరుడి అనుగ్రహంతో మనోవేగంతో ప్రయాణిస్తుంది. సరిగ్గా ఈ విమానంలోనే వీరులైన రామలక్ష్మణ సోదరులతో పాటు సీతాదేవి, మహా కీర్తివంతుడైన సుగ్రీవుడు, రాక్షస రాజైన విభీషణుడు ఉన్నారు."  అప్పుడు, స్త్రీలు, పిల్లలు, యువకులు, వృద్ధులందరూ "అదిగో రాముడు!" అని బిగ్గరగా అరవడంతో, ఆ జనసమూహం నుండి ఆకాశాన్ని తాకేంత గొప్ప ఆనంద కోలాహలం మిన్నంటింది.  తమ రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాల నుండి కిందికి దిగిన ప్రజలు నేలపై నిలబడి, ఆకాశంలో చంద్రుని వలె విమానంలో ఆసీనుడై ఉన్న రాముడిని తదేకంగా చూశారు. చేతులు జోడించి, అమితమైన ఆనందంతో నిండిపోయిన భరతుడు రాఘవుడికి ఎదురుగా నిలబడి, నిజమైన భక్తి, పూజ్యభావంతో కూడిన మాటలతో రాముడికి స్వాగతం పలికాడు. బ్రహ్మదేవుడి సంకల్పంతో నిర్మించబడిన ఆ విమానంలో కూర్చున్న విశాలాక్షుడైన రాముడు, వజ్రాయుధధారి అయిన మరొక ఇంద్రుడి వలె అద్భుతంగా ప్రకాశించాడు.  మేరు పర్వతంపై ఉదయిస్తున్న సూర్యుని వలె విమానం ముందు భాగంలో ఆసీనుడై ఉన్న తన అన్న రాముడికి, భరతుడు తలవంచి నమస్కరించాడు. ఆ తర్వాత ధర్మాత్ముడు, వీరుడైన భరతుడిని విమానంపైకి తీసుకువచ్చారు. ఎంతో ఆనందంతో రాముడి వద్దకు చేరుకున్న అతను, మరొక్కసారి వంగి నమస్కరించాడు. చాలా కాలం తర్వాత చూస్తున్న భరతుడిని రాముడు పైకి లేపి, తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుని, అమితమైన ఆనందంతో గాఢంగా కౌగిలించుకున్నాడు.  ఆ తర్వాత, శత్రు సంహారకుడైన భరతుడు సంతోషంతో లక్ష్మణుడి వద్దకు, సీత వద్దకు వెళ్లి, వారికి నమస్కరించి, భక్తితో తన పేరును చెప్పుకున్నాడు. కైకేయి పుత్రుడైన భరతుడు, ఆ తర్వాత సుగ్రీవుడు, జాంబవంతుడు, అంగదుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, నీలుడు మరియు ఋషభుడిని ఆప్యాయంగా కౌగిలించుకున్నాడు. కోరుకున్న రూపాన్ని ధరించగల సామర్థ్యం కలిగిన ఆ వానరులు, మానవ రూపాలను ధరించి, ఎంతో ఆనందంతో భరతుడి క్షేమసమాచారాలను అడిగి తెలుసుకున్నారు. భరతుడు విభీషణుడితో ఇలా అన్నాడు: "అదృష్టవశాత్తూ, నీవు మిత్రుడిగా తోడుండటం వల్ల అత్యంత కష్టతరమైన కార్యం విజయవంతంగా నెరవేరింది." ఆ తర్వాత శత్రుఘ్నుడు రాముడికి, లక్ష్మణుడికి నమస్కరించి, అత్యంత వినయంతో సీతమ్మ పాదాలకు ప్రణమిల్లాడు. దుఃఖం వల్ల పాలిపోయి, చిక్కిపోయి ఉన్న తన తల్లి కౌసల్య వద్దకు చేరుకున్న రాముడు, వంగి ఆమె పాదాలను స్పృశించి, ఆమె హృదయానికి ఓదార్పునిచ్చే ఆనందాన్ని కలిగించాడు. సుమిత్రకు, కీర్తివంతురాలైన కైకేయికి మరియు తన ఇతర తల్లులందరికీ నమస్కరించిన రాముడు, ఆ తర్వాత తమ కులగురువైన వశిష్ఠ మహర్షి వద్దకు వెళ్లాడు. "స్వాగతం, ఓ మహాబాహువైన రాజకుమారా! ఓ కౌసల్యా ఆనందవర్ధనా!" అని పౌరులందరూ చేతులు జోడించి రాముడిని ఉద్దేశించి పలికారు.  పౌరులు పైకెత్తిన వేలాది జోడించిన చేతులను రాముడు చూశాడు; అవి వికసిస్తున్న తామర మొగ్గల విశాల సమూహంలా కనిపించాయి. సద్గుణవంతుడైన భరతుడు తన స్వంత చేతులతో రాముడి పాదుకలను తీసుకుని, స్వయంగా ఆ రాజు పాదాలకు తొడిగాడు.  చేతులు జోడించి, భరతుడు అప్పుడు రాముడితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ మహారాజా! నా అధీనంలో ఉంచబడిన ఈ రాజ్యం ఇప్పుడు నా చేత క్షేమంగా మీకు తిరిగి అప్పగించబడుతోంది. మిమ్మల్ని మా రాజుగా అయోధ్యకు తిరిగి రావడం చూడటంతో నేడు నా జన్మ సార్థకమైంది, నా హృదయ వాంఛ నెరవేరింది. దయచేసి మీ ఖజానాను, ధాన్యాగారాలను, నగరాన్ని మరియు సైన్యాన్ని పరిశీలించండి. మీ కీర్తి ప్రభావం వల్ల నేను ప్రతిదానినీ పదిరెట్లు వృద్ధి చేశాను."  భరతుడు ఈ మాటలు పలుకుతున్నప్పుడు అతని సోదర ప్రేమను చూసి, వానరులు మరియు రాక్షసుడైన విభీషణుడు గాఢమైన భావోద్వేగంతో ఆనందబాష్పాలు రాల్చారు. అపారమైన వాత్సల్యంతో భరతుడిని తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుని, రాముడు తన సైన్యంతో కలిసి ఆ విమానంలో నందిగ్రామంలోని భరతుడి ఆశ్రమం వైపు బయలుదేరాడు. తన సైన్యంతో ఆశ్రమానికి చేరుకున్న రాముడు, విమానం ముందు భాగం నుండి కిందికి దిగి భూమిపై నిలబడ్డాడు. అప్పుడు రాముడు సాటిలేని ఆ దివ్య విమానంతో ఇలా అన్నాడు: "ఇప్పుడు ధనాధిపతి అయిన కుబేరుడి వద్దకు తిరిగి వెళ్లు. నీవు వెళ్లడానికి నేను అనుమతి ఇస్తున్నాను."  రాముడిచే ఆజ్ఞాపించబడిన ఆ శ్రేష్ఠమైన వాహనం ఉత్తర దిశగా బయలుదేరి, కుబేరుడి నివాసానికి తిరిగి వెళ్లిపోయింది. అమరులకు అధిపతి అయిన ఇంద్రుడు దేవగురువైన బృహస్పతి పక్కన కూర్చున్నట్లుగా, శక్తివంతుడైన రాముడు తనకు తండ్రితో సమానుడైన కులగురువు వశిష్ఠుడి పాదాలకు నమస్కరించి, అతనితో పాటు ఒక అందమైన, ప్రత్యేక ఆసనంపై కూర్చున్నాడు.

 

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే యుద్ధకాండే ఏకోనత్రింశతిః భాగ: