యుద్ధకాండము - భాగము – 25

 

యుద్ధకాండము - భాగము – 25

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
98	హన్యమానే బలే తూర్ణమన్యోన్యం తే మహామృధే | సరసీవ మహాఘర్మే సూపక్షీణే బభూవతుః || ౧|| స్వబలస్య విఘాతేన విరూపాక్షవధేన చ | బభూవ ద్విగుణం క్రుద్ధో రావణో రాక్షసాధిపః || ౨|| ప్రక్షీణం తు బలం దృష్ట్వా వధ్యమానం వలీముఖైః | బభూవాస్య వ్యథా యుద్ధే ప్రేక్ష్య దైవవిపర్యయమ్ || ౩|| ఉవాచ చ సమీపస్థం మహోదరమరిన్దమమ్ | అస్మిన్కాలే మహాబాహో జయాశా త్వయి మే స్థితా || ౪|| జహి శత్రుచమూం వీర దర్శయాద్య పరాక్రమమ్ | భర్తృపిణ్డస్య కాలోఽయం నిర్వేష్టుం సాధు యుధ్యతామ్ || ౫|| ఏవముక్తస్తథేత్యుక్త్వా రాక్షసేన్ద్రం మహోదరః | ప్రవివేశారిసేనాం స పతఙ్గ ఇవ పావకమ్ || ౬|| తతః స కదనం చక్రే వానరాణాం మహాబలః | భర్తృవాక్యేన తేజస్వీ స్వేన వీర్యేణ చోదితః || ౭|| ప్రభగ్నాం సమరే దృష్ట్వా వానరాణాం మహాచమూమ్ | అభిదుద్రావ సుగ్రీవో మహోదరమనన్తరమ్ || ౮|| ప్రగృహ్య విపులాం ఘోరాం మహీధర సమాం శిలామ్ | చిక్షేప చ మహాతేజాస్తద్వధాయ హరీశ్వరః || ౯|| తామాపతన్తీం సహసా శిలాం దృష్ట్వా మహోదరః | అసమ్భ్రాన్తస్తతో బాణైర్నిర్బిభేద దురాసదామ్ || ౧౦|| రక్షసా తేన బాణౌఘైర్నికృత్తా సా సహస్రధా | నిపపాత శిలాభూమౌ గృధ్రచక్రమివాకులమ్ || ౧౧|| తాం తు భిన్నాం శిలాం దృష్ట్వా సుగ్రీవః క్రోధమూర్ఛితః | సాలముత్పాట్య చిక్షేప రక్షసే రణమూర్ధని | శరైశ్చ విదదారైనం శూరః పరపురఞ్జయః || ౧౨|| స దదర్శ తతః క్రుద్ధః పరిఘం పతితం భువి | ఆవిధ్య తు స తం దీప్తం పరిఘం తస్య దర్శయన్ | పరిఘాగ్రేణ వేగేన జఘానాస్య హయోత్తమాన్ || ౧౩|| తస్మాద్ధతహయాద్వీరః సోఽవప్లుత్య మహారథాత్ | గదాం జగ్రాహ సఙ్క్రుద్ధో రాక్షసోఽథ మహోదరః || ౧౪|| గదాపరిఘహస్తౌ తౌ యుధి వీరౌ సమీయతుః | నర్దన్తౌ గోవృషప్రఖ్యౌ ఘనావివ సవిద్యుతౌ || ౧౫|| ఆజఘాన గదాం తస్య పరిఘేణ హరీశ్వరః | పపాత స గదోద్భిన్నః పరిఘస్తస్య భూతలే || ౧౬|| తతో జగ్రాహ తేజస్వీ సుగ్రీవో వసుధాతలాత్ | ఆయసం ముసలం ఘోరం సర్వతో హేమభూషితమ్ || ౧౭|| తం సముద్యమ్య చిక్షేప సోఽప్యన్యాం వ్యాక్షిపద్గదామ్ | భిన్నావన్యోన్యమాసాద్య పేతతుర్ధరణీతలే || ౧౮|| తతో భగ్నప్రహరణౌ ముష్టిభ్యాం తౌ సమీయతుః | తేజో బలసమావిష్టౌ దీప్తావివ హుతాశనౌ || ౧౯|| జఘ్నతుస్తౌ తదాన్యోన్యం నేదతుశ్చ పునః పునః | తలైశ్చాన్యోన్యమాహత్య పేతతుర్ధరణీతలే || ౨౦|| ఉత్పేతతుస్తతస్తూర్ణం జఘ్నతుశ్ చ పరస్పరమ్ | భుజైశ్చిక్షేపతుర్వీరావన్యోన్యమపరాజితౌ || ౨౧|| ఆజహార తదా ఖగ్డమదూరపరివర్తినమ్ | రాక్షసశ్చర్మణా సార్ధం మహావేగో మహోదరః || ౨౨|| తథైవ చ మహాఖడ్గం చర్మణా పతితం సహ | జగ్రాహ వానరశ్రేష్ఠః సుగ్రీవో వేగవత్తరః || ౨౩|| తౌ తు రోషపరీతాఙ్గౌ నర్దన్తావభ్యధావతామ్ | ఉద్యతాసీ రణే హృష్టౌ యుధి శస్త్రవిశారదౌ || ౨౪|| దక్షిణం మణ్డలం చోభౌ తౌ తూర్ణం సమ్పరీయతుః | అన్యోన్యమభిసఙ్క్రుద్ధౌ జయే ప్రణిహితావుభౌ || ౨౫|| స తు శూరో మహావేగో వీర్యశ్లాఘీ మహోదరః | మహాచర్మణి తం ఖడ్గం పాతయామాస దుర్మతిః || ౨౬|| లగ్నముత్కర్షతః ఖడ్గం ఖడ్గేన కపికుఞ్జరః | జహార సశిరస్త్రాణం కుణ్డలోపహితం శిరః || ౨౭|| నికృత్తశిరసస్తస్య పతితస్య మహీతలే | తద్బలం రాక్షసేన్ద్రస్య దృష్ట్వా తత్ర న తిష్ఠతి || ౨౮|| హత్వా తం వానరైః సార్ధం ననాద ముదితో హరిః | చుక్రోధ చ దశగ్రీవో బభౌ హృష్టశ్చ రాఘవః || ౨౯||	29	2054
ఆ మహా సంగ్రామంలో ఆ రెండు సైన్యాలు ఒకదానినొకటి వేగంగా సంహరించుకోవడంతో, వేసవి కాలపు తీవ్రమైన ఎండకు ఎండిపోతున్న రెండు సరస్సుల వలె అవి బాగా క్షీణించిపోయాయి. తన సైన్యం నాశనం కావడం, విరూపాక్షుడు వధించబడటం వల్ల రాక్షస రాజైన రావణుడికి రెట్టింపు కోపం వచ్చింది. వానరుల చేతిలో తన సేనలు తరిగిపోతూ, నాశనం కావడం చూసి, విధి తనకు ప్రతికూలంగా మారిందని గ్రహించిన రావణుడు యుద్ధంలో తీవ్ర మనోవేదనకు గురయ్యాడు.  అప్పుడు అతను తన పక్కనే నిలబడి ఉన్న శత్రు సంహారకుడైన మహోదరుడితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ మహాబాహూ! ఈ సమయంలో నా విజయంపై ఆశ అంతా నీ మీదే ఉంది. ఓ వీరుడా! నేడు శత్రు సైన్యాన్ని నాశనం చేసి నీ పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించు. నీ ప్రభువు పెట్టిన అన్నపు రుణం (భృతిని) తీర్చుకోవాల్సిన సమయం ఇదే; బాగా యుద్ధం చేయి!"  ఆ విధంగా రావణుడు చెప్పగానే, రాక్షస రాజుకు "అలాగే" అని బదులిచ్చి, మహోదరుడు ప్రజ్వలిస్తున్న అగ్నిలోకి దూసుకెళ్లే మిడతలా శత్రు సైన్యంలోకి ప్రవేశించాడు.  తన ప్రభువు మాటలతో ప్రేరేపించబడి, స్వంత పరాక్రమంతో ముందుకు సాగిన అత్యంత శక్తివంతుడు, తేజోవంతుడైన ఆ వీరుడు వానర సైన్యంలో పెను మారణహోమాన్ని సృష్టించాడు. యుద్ధంలో వానర మహాసైన్యం చెల్లాచెదురు కావడం చూసి, సుగ్రీవుడు వెంటనే మహోదరుడి వైపు దూసుకెళ్లాడు. పర్వతం వలె ఉన్న ఒక భారీ, భయంకరమైన బండరాయిని చేతపట్టుకుని, మహా తేజోవంతుడైన ఆ వానర రాజు మహోదరుడిని అంతమొందించడానికి దానిని విసిరాడు.  అకస్మాత్తుగా తనవైపు దూసుకువస్తున్న ఆ అజేయమైన బండరాయిని చూసి, మహోదరుడు ఏమాత్రం చలించకుండా తన బాణాలతో దానిని ముక్కలు చేశాడు. ఆ రాక్షసుడు కురిపించిన బాణాల వర్షానికి వేల ముక్కలుగా పగిలిన ఆ బండరాయి, కిందికి దిగుతున్న రాబందుల గుంపులా నేలపై పడింది. బండరాయి ముక్కలవడం చూసి కోపంతో కళ్లు మూసుకుపోయిన సుగ్రీవుడు, ఒక సాల వృక్షాన్ని వేళ్లతో సహా పెకిలించి యుద్ధ రంగంలో ముందున్న ఆ రాక్షసుడిపైకి విసిరాడు. శత్రు పురాలను నాశనం చేసే వీరుడైన మహోదరుడు తన బాణాలతో ఆ చెట్టును కూడా చీల్చివేశాడు.  అప్పుడు కోపంతో ఉన్న వానర రాజుకు నేలపై పడి ఉన్న ఒక ఇనుప ముళ్ల గద (పరిఘ) కనిపించింది. ప్రజ్వలిస్తున్న ఆ ఇనుప గదను చేతపట్టి శత్రువుకు చూపిస్తూ, దాని కొనతో అత్యంత వేగంగా మహోదరుడి శ్రేష్టమైన గుర్రాలను కొట్టి చంపాడు. గుర్రాలు చనిపోయిన ఆ గొప్ప రథం నుండి వేగంగా కిందికి దూకి, వీరుడైన మహోదరుడు కోపంతో రగిలిపోతూ ఒక గదను చేతపట్టాడు.  గద, ఇనుప ముళ్ల గద ధరించిన ఆ ఇద్దరు వీరులు యుద్ధంలో తలపడ్డారు. మదించిన వృషభాల వలె గర్జిస్తూ, వారు మెరుపులతో కూడిన రెండు కారుమబ్బుల వలె కనిపించారు. వానర రాజు తన ఇనుప గదతో మహోదరుడి గదపై బలంగా కొట్టాడు. ఆ గద తాకిడికి ముక్కలై, సుగ్రీవుడి ఇనుప గద కూడా విరిగి నేలపై పడింది. అప్పుడు తేజోవంతుడైన సుగ్రీవుడు నేలపై నుండి బంగారంతో అలంకరించబడిన ఒక భయంకరమైన ఇనుప గునపాన్ని (ముసలమును) తీసుకున్నాడు. దానిని పైకెత్తి సుగ్రీవుడు విసరగా, మహోదరుడు మరొక గదను విసిరాడు. ఆ రెండు ఆయుధాలు ఒకదానికొకటి ఢీకొని విరిగి నేలపై పడ్డాయి. ఆయుధాలు విరిగిపోవడంతో, తీవ్రమైన తేజస్సు, బలం కలిగిన ఆ ఇద్దరు యోధులు ప్రజ్వలిస్తున్న రెండు అగ్నిజ్వాలల వలె కనిపిస్తూ ఒట్టి చేతులతో (ముష్టియుద్ధానికి) ఒకరిపైకి ఒకరు దూకారు.  వారు మాటిమాటికీ గర్జిస్తూ ఒకరినొకరు తీవ్రంగా కొట్టుకున్నారు. అరచేతులతో ఒకరినొకరు చరుచుకుంటూ ఇద్దరూ నేలపై పడిపోయారు. వెంటనే వేగంగా పైకి లేచి మళ్లీ కొట్టుకోవడం ప్రారంభించారు. ఓటమి ఎరుగని ఆ ఇద్దరు వీరులు తమ బాహువులతో ఒకరినొకరు పెనవేసుకుని కింద పడేయడానికి ప్రయత్నించారు. అప్పుడు రాక్షసుడైన మహోదరుడు అత్యంత వేగంగా కదిలి, పక్కనే పడి ఉన్న ఒక కత్తిని, డాలును తీసుకున్నాడు. వానర శ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు అంతకంటే వేగంగా కదిలి, అదే విధంగా నేలపై పడి ఉన్న ఒక గొప్ప కత్తిని, డాలును తీసుకున్నాడు. కోపంతో అవయవాలు వణుకుతుండగా, యుద్ధ నినాదాలు చేస్తూ, తమ కత్తులను పైకెత్తి, ఆయుధ విద్యలో ఆరితేరిన ఆ ఇద్దరు వీరులు ఉత్సాహంతో ఒకరిపైకి ఒకరు దూకారు. ఒకరిపై ఒకరు తీవ్ర కోపంతో, విజయాన్ని సాధించాలనే ఏకైక లక్ష్యంతో వారందరూ సవ్యదిశలో (కుడివైపుగా) వేగంగా తిరుగుతూ యుద్ధం చేశారు.  దుష్టబుద్ధి అయిన మహోదరుడు ధైర్యవంతుడు, వేగవంతుడు, తన పరాక్రమంపై గర్వం కలవాడు కావడంతో, సుగ్రీవుడి పెద్ద డాలుపై తన కత్తితో బలంగా కొట్టాడు. డాలులో ఇరుక్కుపోయిన తన కత్తిని బయటకు లాగడానికి మహోదరుడు ప్రయత్నిస్తుండగా, వానర గజమైన సుగ్రీవుడు తన కత్తితో శిరస్త్రాణం, కుండలాలతో సహా మహోదరుడి తలను నరికివేశాడు. తెగిన తలతో అతను నేలపై పడిపోవడం చూసి, రాక్షస రాజు సైన్యం ఇక అక్కడ నిలబడలేక పారిపోయింది. అతనిని సంహరించిన తర్వాత, వానర రాజు తన వానర సైన్యంతో కలిసి ఆనందంతో గర్జించాడు. ఇది చూసి పది తలల రావణుడు తీవ్ర కోపానికి లోనవ్వగా, రాఘవుడు (శ్రీరాముడు) ఆనందంతో వికసించాడు.
99	మహోదరే తు నిహతే మహాపార్శ్వో మహాబలః | అఙ్గదస్య చమూం భీమాం క్షోభయామాస సాయకైః || ౧|| స వానరాణాం ముఖ్యానాముత్తమాఙ్గాని సర్వశః | పాతయామాస కాయేభ్యః ఫలం వృన్తాదివానిలః || ౨|| కేషాం చిదిషుభిర్బాహూన్స్కన్ధాంశ్చిఛేద రాక్షసః | వానరాణాం సుసఙ్క్రుద్ధః పార్శ్వం కేషాం వ్యదారయత్ || ౩|| తేఽర్దితా బాణవర్షేణ మహాపార్శ్వేన వానరాః | విషాదవిముఖాః సర్వే బభూవుర్గతచేతసః || ౪|| నిరీక్ష్య బలముద్విగ్నమఙ్గదో రాక్షసార్దితమ్ | వేగం చక్రే మహాబాహుః సముద్ర ఇవ పర్వణి || ౫|| ఆయసం పరిఘం గృహ్య సూర్యరశ్మిసమప్రభమ్ | సమరే వానరశ్రేష్ఠో మహాపార్శ్వే న్యపాతయత్ || ౬|| స తు తేన ప్రహారేణ మహాపార్శ్వో విచేతనః | ససూతః స్యన్దనాత్తస్మాద్విసంజ్ఞః ప్రాపతద్భువి || ౭|| సర్క్షరాజస్తు తేజస్వీ నీలాఞ్జనచయోపమః | నిష్పత్య సుమహావీర్యః స్వాద్యూథాన్మేఘసంనిభాత్ || ౮|| ప్రగృహ్య గిరిశృఙ్గాభాం క్రుద్ధః స విపులాం శిలామ్ | అశ్వాఞ్జఘాన తరసా స్యన్దనం చ బభఞ్జ తమ్ || ౯|| ముహూర్తాల్లబ్ధసంజ్ఞస్తు మహాపార్శ్వో మహాబలః | అఙ్గదం బహుభిర్బాణైర్భూయస్తం ప్రత్యవిధ్యత || ౧౦|| జామ్బవన్తం త్రిభిర్బాణైరాజఘాన స్తనాన్తరే | ఋక్షరాజం గవాక్షం చ జఘాన బహుభిః శరైః || ౧౧|| గవాక్షం జామ్బవన్తం చ స దృష్ట్వా శరపీడితౌ | జగ్రాహ పరిఘం ఘోరమఙ్గదః క్రోధమూర్ఛితః || ౧౨|| తస్యాఙ్గదః ప్రకుపితో రాక్షసస్య తమాయసం | దూరస్థితస్య పరిఘం రవిరశ్మిసమప్రభమ్ || ౧౩|| ద్వాభ్యాం భుజాభ్యాం సఙ్గృహ్య భ్రామయిత్వా చ వేగవాన్ | మహాపార్శ్వాయ చిక్షేప వధార్థం వాలినః సుతః || ౧౪|| స తు క్షిప్తో బలవతా పరిఘస్తస్య రక్షసః | ధనుశ్చ సశరం హస్తాచ్ఛిరస్త్రం చాప్యపాతయత్ || ౧౫|| తం సమాసాద్య వేగేన వాలిపుత్రః ప్రతాపవాన్ | తలేనాభ్యహనత్క్రుద్ధః కర్ణమూలే సకుణ్డలే || ౧౬|| స తు క్రుద్ధో మహావేగో మహాపార్శ్వో మహాద్యుతిః | కరేణైకేన జగ్రాహ సుమహాన్తం పరశ్వధమ్ || ౧౭|| తం తైలధౌతం విమలం శైలసారమయం దృఢమ్ | రాక్షసః పరమక్రుద్ధో వాలిపుత్రే న్యపాతయత్ || ౧౮|| తేన వామాంసఫలకే భృశం ప్రత్యవపాతితమ్ | అఙ్గదో మోక్షయామాస సరోషః స పరశ్వధమ్ || ౧౯|| స వీరో వజ్రసఙ్కాశమఙ్గదో ముష్టిమాత్మనః | సంవర్తయన్సుసఙ్క్రుద్ధః పితుస్తుల్యపరాక్రమః || ౨౦|| రాక్షసస్య స్తనాభ్యాశే మర్మజ్ఞో హృదయం ప్రతి | ఇన్ద్రాశనిసమస్పర్శం స ముష్టిం విన్యపాతయత్ || ౨౧|| తేన తస్య నిపాతేన రాక్షసస్య మహామృధే | పఫాల హృదయం చాశు స పపాత హతో భువి || ౨౨|| తస్మిన్నిపతితే భూమౌ తత్సైన్యం సమ్ప్రచుక్షుభే | అభవచ్చ మహాన్క్రోధః సమరే రావణస్య తు || ౨౩||	23	2077
అప్పుడు, మహాపార్శ్వుడు యుద్ధరంగంలోకి దూసుకొచ్చి వానర సైన్యంలో పెను బీభత్సం సృష్టించాడు. అంగదుడు, జాంబవంతుడు అతనిపై దాడి చేశారు. భీకరమైన యుద్ధం జరిగిన తర్వాత, అంగదుడు మహాపార్శ్వుడి ఛాతీపై బలంగా కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు మహాపార్శ్వుడు ప్రాణాలు కోల్పోయాడు.
100	మహోదరమహాపార్శ్వౌ హతౌ దృష్ట్వా తు రాక్షసౌ | తస్మింశ్చ నిహతే వీరే విరూపాక్షే మహాబలే || ౧|| ఆవివేశ మహాన్క్రోధో రావణం తు మహామృధే | సూతం సఞ్చోదయామాస వాక్యం చేదమువాచ హ || ౨|| నిహతానామమాత్యానాం రుద్ధస్య నగరస్య చ | దుఃఖమేషోఽపనేష్యామి హత్వా తౌ రామలక్ష్మణౌ || ౩|| రామవృక్షం రణే హన్మి సీతాపుష్పఫలప్రదమ్ | ప్రశాఖా యస్య సుగ్రీవో జామ్బవాన్కుముదో నలః || ౪|| స దిశో దశ ఘోషేణ రథస్యాతిరథో మహాన్ | నాదయన్ప్రయయౌ తూర్ణం రాఘవం చాభ్యవర్తత || ౫|| పూరితా తేన శబ్దేన సనదీగిరికాననా | సఞ్చచాల మహీ సర్వా సవరాహమృగద్విపా || ౬|| తామసం సుమహాఘోరం చకారాస్త్రం సుదారుణమ్ | నిర్దదాహ కపీన్సర్వాంస్తే ప్రపేతుః సమన్తతః || ౭|| తాన్యనీకాన్యనేకాని రావణస్య శరోత్తమైః | దృష్ట్వా భగ్నాని శతశో రాఘవః పర్యవస్థితః || ౮|| స దదర్శ తతో రామం తిష్ఠన్తమపరాజితమ్ | లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా విష్ణునా వాసవం యథా || ౯|| ఆలిఖన్తమివాకాశమవష్టభ్య మహద్ధనుః | పద్మపత్రవిశాలాక్షం దీర్ఘబాహుమరిన్దమమ్ || ౧౦|| వానరాంశ్చ రణే భగ్నానాపతన్తం చ రావణమ్ | సమీక్ష్య రాఘవో హృష్టో మధ్యే జగ్రాహ కార్ముకమ్ || ౧౧|| విస్ఫారయితుమారేభే తతః స ధనురుత్తమమ్ | మహావేగం మహానాదం నిర్భిన్దన్నివ మేదినీమ్ || ౧౨|| తయోః శరపథం ప్రాప్య రావణో రాజపుత్రయోః | స బభూవ యథా రాహుః సమీపే శశిసూర్యయోః || ౧౩|| రావణస్య చ బాణౌఘై రామవిస్ఫరితేన చ | శబ్దేన రాక్షసాస్తేన పేతుశ్చ శతశస్తదా || ౧౪|| తమిచ్ఛన్ప్రథమం యోద్ధుం లక్ష్మణో నిశితైః శరైః | ముమోచ ధనురాయమ్య శరానగ్నిశిఖోపమాన్ || ౧౫|| తాన్ముక్తమాత్రానాకాశే లక్ష్మణేన ధనుష్మతా | బాణాన్బాణైర్మహాతేజా రావణః ప్రత్యవారయత్ || ౧౬|| ఏకమేకేన బాణేన త్రిభిస్త్రీన్దశభిర్దశ | లక్ష్మణస్య ప్రచిచ్ఛేద దర్శయన్పాణిలాఘవమ్ || ౧౭|| అభ్యతిక్రమ్య సౌమిత్రిం రావణః సమితిఞ్జయః | ఆససాద తతో రామం స్థితం శైలమివాచలమ్ || ౧౮|| స సఙ్ఖ్యే రామమాసాద్య క్రోధసంరక్తలోచనః | వ్యసృజచ్ఛరవర్ణాని రావణో రాఘవోపరి || ౧౯|| శరధారాస్తతో రామో రావణస్య ధనుశ్చ్యుతాః | దృష్ట్వైవాపతితాః శీఘ్రం భల్లాఞ్జగ్రాహ సత్వరమ్ || ౨౦|| తాఞ్శరౌఘాంస్తతో భల్లైస్తీక్ష్ణైశ్చిచ్ఛేద రాఘవః | దీప్యమానాన్మహావేగాన్క్రుద్ధానాశీవిషానివ || ౨౧|| రాఘవో రావణం తూర్ణం రావణో రాఘవం తథా | అన్యోన్యం వివిధైస్తీక్ష్ణైః శరైరభివవర్షతుః || ౨౨|| చేరతుశ్చ చిరం చిత్రం మణ్డలం సవ్యదక్షిణమ్ | బాణవేగాన్సముదీక్ష్య సమరేష్వపరాజితౌ || ౨౩|| నిహత్య రాఘవస్యాస్త్రం రావణః క్రోధమూర్ఛితః | ఆసురం సుమహాఘోరమన్యదస్త్రం సమాదదే || ౨౪|| సింహవ్యాఘ్రముఖాంశ్చాన్యాన్కఙ్కకాక ముఖానపి | గృధ్రశ్యేనముఖాంశ్చాపి సృగాలవదనాంస్తథా || ౨౫|| ఈహామృగముహాంశ్చాన్యాన్వ్యాదితాస్యాన్భయావహాన్ | పఞ్చాస్యాఁల్లేలిహానాంశ్చ ససర్జ నిశితాఞ్శరాన్ || ౨౬|| శరాన్ఖరముఖాంశ్చాన్యాన్వరాహముఖసంస్థితాన్ | శ్వానకుక్కుటవక్త్రాంశ్చ మకరాశీవిషాననాన్ || ౨౭|| ఏతాంశ్చాన్యాంశ్చ మాయాభిః ససర్జ నిశితాఞ్శరాన్ | రామం ప్రతి మహాతేజాః క్రుద్ధః సర్ప ఇవ శ్వసన్ || ౨౮|| ఆసురేణ సమావిష్టః సోఽస్త్రేణ రఘునన్దనః | ససర్జాస్త్రం మహోత్సాహః పావకం పావకోపమః || ౨౯|| అగ్నిదీప్తముఖాన్బాణాంస్తథా సూర్యముఖానపి | చన్ద్రార్ధచన్ద్రవక్త్రాంశ్చ ధూమకేతుముఖానపి || ౩౦|| గ్రహనక్షత్రవర్ణాంశ్చ మహోల్కా ముఖసంస్థితాన్ | విద్యుజ్జిహ్వోపమాంశ్చాన్యాన్ససర్జ నిశితాఞ్శరాన్ || ౩౧|| తే రావణశరా ఘోరా రాఘవాస్త్రసమాహతాః | విలయం జగ్మురాకాశే జగ్ముశ్చైవ సహస్రశః || ౩౨|| తదస్త్రం నిహతం దృష్ట్వా రామేణాక్లిష్టకర్మణా | హృష్టా నేదుస్తతః సర్వే కపయః కామరూపిణః || ౩౩||	33	2110
ఆ మహా సంగ్రామంలో మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు అనే రాక్షసులు వధించబడటం, అత్యంత శక్తివంతుడు, పరాక్రమవంతుడైన విరూపాక్షుడు కూడా మరణించడం చూసి రావణుడిని పెను కోపం ఆవహించింది. అతను తన సారథిని ముందుకు పోనిమ్మని ఆదేశిస్తూ ఈ విధంగా పలికాడు: "నేడు యుద్ధంలో ఆ రామలక్ష్మణులిద్దరినీ సంహరించి, నా మంత్రుల మరణం వల్ల, ముట్టడించబడిన నా నగరం వల్ల కలిగిన దుఃఖాన్ని తుడిచిపెడతాను. సీత అనే పుష్పం, ఫలం కలిగి ఉండి; సుగ్రీవుడు, జాంబవంతుడు, కుముదుడు, నలుడు అనే గొప్ప కొమ్మలు కలిగిన 'రాముడు అనే వృక్షాన్ని' ఈ యుద్ధంలో నేను నరికివేస్తాను."  తన రథపు భీకర ధ్వనితో పది దిక్కులూ ప్రతిధ్వనించేలా చేస్తూ, ఆ మహా అతిరథుడు వేగంగా ముందుకు సాగి రాఘవుడిని (శ్రీరాముడిని) ఎదుర్కొన్నాడు. ఆ భయంకరమైన శబ్దంతో నిండిన సమస్త భూమండలం—నదులు, పర్వతాలు, అడవులు, అడవి పందులు, క్రూర మృగాలు, ఏనుగులతో సహా—తీవ్రంగా కంపించడం ప్రారంభించింది.  అప్పుడు రావణుడు అత్యంత క్రూరమైన, భయంకరమైన తామస అస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు. అది వానరులందరినీ దహించడం మొదలుపెట్టగా, వారు అన్ని దిక్కులా నేలపై పడిపోయారు. రావణుడి శ్రేష్ఠమైన బాణాలతో ఆ అనేక వానర సేనలు వందల ముక్కలుగా చెల్లాచెదురు కావడం చూసి, రాఘవుడు స్థిరంగా, యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలబడ్డాడు. అప్పుడు రావణుడు తన సోదరుడైన లక్ష్మణుడితో కలిసి నిలబడి ఉన్న అజేయుడైన రాముడిని చూశాడు; అతను విష్ణువుతో కూడిన ఇంద్రుడిలా కనిపించాడు. పద్మదళాల వంటి కన్నులు, పొడవైన బాహువులు కలిగిన ఆ శత్రు సంహారకుడు తన గొప్ప ధనుస్సును పట్టుకుని, సాక్షాత్తు ఆకాశాన్నే తాకుతున్నట్లుగా కనిపించాడు. యుద్ధంలో వానరులు చెదిరిపోవడాన్ని, రావణుడు ముందుకు దూసుకురావడాన్ని గమనించిన రాఘవుడు ఆనందంతో తన ధనుస్సును మధ్యలో గట్టిగా పట్టుకున్నాడు.  అతను అత్యంత వేగవంతమైన ఆ శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి లాగడం ప్రారంభించాడు. అది భూమిని చీల్చుతున్నట్లుగా ఒక ప్రళయకాల శబ్దాన్ని సృష్టించింది. ఆ ఇద్దరు రాజకుమారుల బాణాల పరిధిలోకి వచ్చిన రావణుడు, ఒకేసారి సూర్యచంద్రులను సమీపిస్తున్న రాహువులా కనిపించాడు. రావణుడి బాణాల వర్షానికి, రాముడు తన ధనుస్సును లాగినప్పుడు వచ్చిన పిడుగు వంటి శబ్దానికి భయపడి, ఆ క్షణంలో వందలాది మంది రాక్షసులు నేలకూలారు. మొదట రావణుడితో యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో, లక్ష్మణుడు తన ధనుస్సును పూర్తిగా లాగి, ప్రజ్వలిస్తున్న అగ్నిజ్వాలల వంటి పదునైన బాణాలను విడిచాడు. మహా తేజోవంతుడైన రావణుడు, విలుకాడైన లక్ష్మణుడు బాణాలను విడిచిన మరుక్షణమే, తన బాణాలతో వాటిని ఆకాశంలోనే అడ్డుకున్నాడు. తన అద్భుతమైన హస్తలాఘవాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, రావణుడు లక్ష్మణుడి బాణాలను—ఒక బాణంతో ఒక దానిని, మూడింటితో మూడింటిని, పదింటితో పదింటిని—మధ్యలోనే నరికివేశాడు. సౌమిత్రిని (లక్ష్మణుడిని) దాటుకుని, విజేతయైన రావణుడు పర్వతంలా అచలంగా నిలబడి ఉన్న రాముడిని సమీపించాడు. ఆ పోరులో రాముడి వద్దకు చేరుకున్న రావణుడు, కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో రాఘవుడిపై బాణాల వర్షం కురిపించాడు. రావణుడి ధనుస్సు నుండి వేగంగా దూసుకువస్తున్న ఆ బాణాల ప్రవాహాలను చూసి, రాముడు వెంటనే తన పదునైన అర్ధచంద్రాకార బాణాలను (క్షురప్రములను) అందుకున్నాడు. ఆ పదునైన అర్ధచంద్రాకార బాణాలతో, రాఘవుడు తీవ్రంగా ప్రజ్వలిస్తూ, అమితమైన వేగంతో దూసుకువస్తూ, కోపించిన విషసర్పాల వలె ఉన్న ఆ బాణాల వర్షాన్ని మధ్యలోనే నరికివేశాడు. ఆ తర్వాత, రాఘవుడు రావణుడిపై వేగంగా బాణాలను కురిపించగా, రావణుడు కూడా రాఘవుడిపై అలాగే కురిపించాడు. వారు ఒకరిపై ఒకరు అనేక రకాల పదునైన బాణాలను వర్షింపజేశారు. యుద్ధాలలో ఓటమి ఎరుగని ఆ ఇద్దరు వీరులు, ఒకరి బాణాల వేగాన్ని మరొకరు నిశితంగా గమనిస్తూ, ఎడమవైపుకు, కుడివైపుకు తిరుగుతూ, చాలా సేపు అందమైన వలయాకార విన్యాసాలతో (మండల గతులతో) సంచరించారు. రాఘవుడి ఆయుధాన్ని ఛేదించి, కోపంతో కళ్లు మూసుకుపోయిన రావణుడు మరొక అత్యంత భయంకరమైన ఆసుర అస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు.  కోపించిన పాములా బుసలు కొడుతూ, మహా తేజోవంతుడైన రావణుడు తన మాయాశక్తితో సింహాలు, పులుల తలలు కలిగిన పదునైన బాణాలను; కొంగలు, కాకులు, రాబందులు, డేగలు, నక్కల ముఖాలు కలిగిన మరికొన్ని బాణాలను విడిచాడు. తోడేళ్ల భయంకరమైన తెరిచిన నోళ్ల ఆకారంలో ఉన్న బాణాలను, నాలుకలు చాస్తున్న ఐదు తలల సర్పాలు, గాడిదలు, అడవి పందులు, కుక్కలు, కోళ్లు, మొసళ్లు, విషసర్పాల ఆకారంలో ఉన్న పదునైన బాణాలను రాముడి వైపు ప్రయోగించాడు.  ఆ ఆసుర అస్త్రాన్ని ఎదుర్కొన్న రఘువంశ ఆనందవర్ధనుడైన శ్రీరాముడు, గొప్ప ఉత్సాహంతో, స్వయంగా ప్రజ్వలిస్తున్న అగ్నిలా కనిపిస్తూ, దివ్యమైన ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు. అగ్నిలా మెరుస్తున్న ముఖాలు కలిగిన పదునైన బాణాలను; సూర్యుడు, నెలవంక, అర్ధచంద్రుడు, ఉల్కలు, తోకచుక్కల ఆకారంలో ఉన్న మరికొన్ని బాణాలను విడిచాడు. గ్రహాలు, నక్షత్రాల రంగులను పోలిన బాణాలను, మెరుపు తీగల వంటి మరికొన్ని బాణాలను సంధించాడు.  రాముడి దివ్య ఆగ్నేయాస్త్రం దెబ్బకు, రావణుడి ఆ భయంకరమైన బాణాలు వేల సంఖ్యలో ఆకాశంలోనే కాలి బూడిదైపోయాయి. అలసట లేకుండా అద్భుత కార్యాలు చేసే రాముడి చేత ఆ అస్త్రం నాశనం కావడం చూసి, కోరుకున్న రూపాన్ని ధరించగల సమర్థులైన వానరులందరూ అమితమైన ఆనందంతో జయజయధ్వానాలు చేశారు..
101	తస్మిన్ప్రతిహతేఽస్త్రే తు రావణో రాక్షసాధిపః | క్రోధం చ ద్విగుణం చక్రే క్రోధాచ్చాస్త్రమనన్తరమ్ || ౧|| మయేన విహితం రౌద్రమన్యదస్త్రం మహాద్యుతిః | ఉత్స్రష్టుం రావణో ఘోరం రాఘవాయ ప్రచక్రమే || ౨|| తతః శూలాని నిశ్చేరుర్గదాశ్చ ముసలాని చ | కార్ముకాద్దీప్యమానాని వజ్రసారాణి సర్వశః || ౩|| కూటముద్గరపాశాశ్చ దీప్తాశ్చాశనయస్తథా | నిష్పేతుర్వివిధాస్తీక్ష్ణా వాతా ఇవ యుగక్షయే || ౪|| తదస్త్రం రాఘవః శ్రీమానుత్తమాస్త్రవిదాం వరః | జఘాన పరమాస్త్రేణ గన్ధర్వేణ మహాద్యుతిః || ౫|| తస్మిన్ప్రతిహతేఽస్త్రే తు రాఘవేణ మహాత్మనా | రావణః క్రోధతామ్రాక్షః సౌరమస్త్రముదీరయత్ || ౬|| తతశ్చక్రాణి నిష్పేతుర్భాస్వరాణి మహాన్తి చ | కార్ముకాద్భీమవేగస్య దశగ్రీవస్య ధీమతః || ౭|| తైరాసీద్గగనం దీప్తం సమ్పతద్భిరితస్తతః | పతద్భిశ్చ దిశో దీప్తైశ్చన్ద్రసూర్యగ్రహైరివ || ౮|| తాని చిచ్ఛేద బాణౌఘైశ్చక్రాణి తు స రాఘవః | ఆయుధాని విచిత్రాణి రావణస్య చమూముఖే || ౯|| తదస్త్రం తు హతం దృష్ట్వా రావణో రాక్షసాధిపః | వివ్యాధ దశభిర్బాణై రామం సర్వేషు మర్మసు || ౧౦|| స విద్ధో దశభిర్బాణైర్మహాకార్ముకనిఃసృతైః | రావణేన మహాతేజా న ప్రాకమ్పత రాఘవః || ౧౧|| తతో వివ్యాధ గాత్రేషు సర్వేషు సమితిఞ్జయః | రాఘవస్తు సుసఙ్క్రుద్ధో రావణం బహుభిః శరైః || ౧౨|| ఏతస్మిన్నన్తరే క్రుద్ధో రాఘవస్యానుజో బలీ | లక్ష్మణః సాయకాన్సప్త జగ్రాహ పరవీరహా || ౧౩|| తైః సాయకైర్మహావేగై రావణస్య మహాద్యుతిః | ధ్వజం మనుష్యశీర్షం తు తస్య చిచ్ఛేద నైకధా || ౧౪|| సారథేశ్చాపి బాణేన శిరో జ్వలితకుణ్డలమ్ | జహార లక్ష్మణః శ్రీమాన్నైరృతస్య మహాబలః || ౧౫|| తస్య బాణైశ్ చ చిచ్ఛేద ధనుర్గజకరోపమమ్ | లక్ష్మణో రాక్షసేన్ద్రస్య పఞ్చభిర్నిశితైః శరైః || ౧౬|| నీలమేఘనిభాంశ్చాస్య సదశ్వాన్పర్వతోపమాన్ | జఘానాప్లుత్య గదయా రావణస్య విభీషణః || ౧౭|| హతాశ్వాద్వేగవాన్వేగాదవప్లుత్య మహారథాత్ | క్రోధమాహారయత్తీవ్రం భ్రాతరం ప్రతి రావణః || ౧౮|| తతః శక్తిం మహాశక్తిర్దీప్తాం దీప్తాశనీమ్ ఇవ | విభీషణాయ చిక్షేప రాక్షసేన్ద్రః ప్రతాపవాన్ || ౧౯|| అప్రాప్తామేవ తాం బాణైస్త్రిభిశ్చిచ్ఛేద లక్ష్మణః | అథోదతిష్ఠత్సంనాదో వానరాణాం తదా రణే || ౨౦|| స పపాత త్రిధా ఛిన్నా శక్తిః కాఞ్చనమాలినీ | సవిస్ఫులిఙ్గా జ్వలితా మహోల్కేవ దివశ్చ్యుతా || ౨౧|| తతః సమ్భావితతరాం కాలేనాపి దురాసదామ్ | జగ్రాహ విపులాం శక్తిం దీప్యమానాం స్వతేజసా || ౨౨|| సా వేగినా బలవతా రావణేన దురాత్మనా | జజ్వాల సుమహాఘోరా శక్రాశనిసమప్రభా || ౨౩|| ఏతస్మిన్నన్తరే వీరో లక్ష్మణస్తం విభీషణమ్ | ప్రాణసంశయమాపన్నం తూర్ణమేవాభ్యపద్యత || ౨౪|| తం విమోక్షయితుం వీరశ్చాపమాయమ్య లక్ష్మణః | రావణం శక్తిహస్తం తం శరవర్షైరవాకిరత్ || ౨౫|| కీర్యమాణః శరౌఘేణ విసృష్ట్తేన మహాత్మనా | న ప్రహర్తుం మనశ్చక్రే విముఖీకృతవిక్రమః || ౨౬|| మోక్షితం భ్రాతరం దృష్ట్వా లక్ష్మణేన స రావణః | లక్ష్మణాభిముఖస్తిష్ఠన్నిదం వచనమబ్రవీత్ || ౨౭|| మోక్షితస్తే బలశ్లాఘిన్యస్మాదేవం విభీషణః | విముచ్య రాక్షసం శక్తిస్త్వయీయం వినిపాత్యతే || ౨౮|| ఏషా తే హృదయం భిత్త్వా శక్తిర్లోహితలక్షణా | మద్బాహుపరిఘోత్సృష్టా ప్రాణానాదాయ యాస్యతి || ౨౯|| ఇత్యేవముక్త్వా తాం శక్తిమష్టఘణ్టాం మహాస్వనామ్ | మయేన మాయావిహితామమోఘాం శత్రుఘాతినీమ్ || ౩౦|| లక్ష్మణాయ సముద్దిశ్య జ్వలన్తీమివ తేజసా | రావణః పరమక్రుద్ధశ్చిక్షేప చ ననాద చ || ౩౧|| సా క్షిప్తా భీమవేగేన శక్రాశనిసమస్వనా | శక్తిరభ్యపతద్వేగాల్లక్ష్మణం రణమూర్ధని || ౩౨|| తామనువ్యాహరచ్ఛక్తిమాపతన్తీం స రాఘవః | స్వస్త్యస్తు లక్ష్మణాయేతి మోఘా భవ హతోద్యమా || ౩౩|| న్యపతత్సా మహావేగా లక్ష్మణస్య మహోరసి | జిహ్వేవోరగరాజస్య దీప్యమానా మహాద్యుతిః || ౩౪|| తతో రావణవేగేన సుదూరమవగాఢయా | శక్త్యా నిర్భిన్నహృదయః పపాత భువి లక్ష్మణః || ౩౫|| తదవస్థం సమీపస్థో లక్ష్మణం ప్రేక్ష్య రాఘవః | భ్రాతృస్నేహాన్మహాతేజా విషణ్ణహృదయోఽభవత్ || ౩౬|| తామపి ప్రహితాం శక్తిం రావణేన బలీయసా | యత్నతస్తే హరిశ్రేష్ఠా న శేకురవమర్దితుమ్ | అర్దితాశ్చైవ బాణౌఘైః క్షిప్రహస్తేన రక్షసా || ౩౭|| సౌమిత్రిం సా వినిర్భిద్య ప్రవిష్టా ధరణీతలమ్ | తాం కరాభ్యాం పరామృశ్య రామః శక్తిం భయావహామ్ | బభఞ్జ సమరే క్రుద్ధో బలవద్విచకర్ష చ || ౩౮|| తస్య నిష్కర్షతః శక్తిం రావణేన బలీయసా | శరాః సర్వేషు గాత్రేషు పాతితా మర్మభేదినః || ౩౯|| అచిన్తయిత్వా తాన్బాణాన్సమాశ్లిష్యా చ లక్ష్మణమ్ | అబ్రవీచ్చ హనూమన్తం సుగ్రీవం చైవ రాఘవః | లక్ష్మణం పరివార్యేహ తిష్ఠధ్వం వానరోత్తమాః || ౪౦|| పరాక్రమస్య కాలోఽయం సమ్ప్రాప్తో మే చిరేప్సితః | పాపాత్మాయం దశగ్రీవో వధ్యతాం పాపనిశ్చయః | కాఙ్క్షితః స్తోకకస్యేవ ఘర్మాన్తే మేఘదర్శనమ్ || ౪౧|| ఏవముక్త్వా శితైర్బాణైస్తప్తకాఞ్చనభూషణైః | ఆజఘాన దశగ్రీవం రణే రామః సమాహితః || ౪౨|| అథ ప్రదీప్తైర్నారాచైర్ముసలైశ్చాపి రావణః | అభ్యవర్షత్తదా రామం ధారాభిరివ తోయదః || ౪౩|| రామరావణముక్తానామన్యోన్యమభినిఘ్నతామ్ | శరాణాం చ శరాణాం చ బభూవ తుములః స్వనః || ౪౪|| తే భిన్నాశ్చ వికీర్ణాశ్చ రామరావణయోః శరాః | అన్తరిక్షాత్ప్రదీప్తాగ్రా నిపేతుర్ధరణీతలే || ౪౫|| తయోర్జ్యాతలనిర్ఘోషో రామరావణయోర్మహాన్ | త్రాసనః సర్వబూతానాం స బభూవాద్భుతోపమః || ౪౬|| స కీర్యమాణః శరజాలవృష్టిభిర్ మహాత్మనా దీప్తధనుష్మతార్దితః | భయాత్ప్రదుద్రావ సమేత్య రావణో యథానిలేనాభిహతో బలాహకః || ౪౭||	47	2157
ఆ అస్త్రం నిష్ఫలం కావడంతో, మహా తేజోవంతుడు, రాక్షస రాజైన రావణుడి కోపం రెట్టింపయ్యింది. తీవ్రమైన క్రోధంతో అతను రాఘవుడిపై మరొక భయంకరమైన, ఘోరమైన అస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు—అదే మయుడు (అసురుల దేవశిల్పి) నిర్మించిన రౌద్రాస్త్రం.  తెలివైన ఆ పది తలల రాజు ధనుస్సు నుండి తీవ్రంగా ప్రజ్వలిస్తూ, వజ్రాయుధం వంటి బలం కలిగిన శూలాలు, గదలు, ముసలాలు (ఇనుప గునపాలు) అన్ని దిక్కులా దూసుకురావడం ప్రారంభించాయి. ప్రళయకాలపు పెనుగాలుల వలె అనేక పదునైన, మాయాజాలంతో కూడిన కూటముద్గరాలు (ఇనుప సుత్తులు), పాశాలు, ప్రజ్వలిస్తున్న పిడుగులు కూడా బయటకు దూసుకొచ్చాయి. శ్రేష్ఠమైన అస్త్రవిద్యలలో ఆరితేరిన వారిలో అగ్రగణ్యుడు, కీర్తివంతుడు, మహా తేజోవంతుడైన రాఘవుడు ఒక అత్యుత్తమ గాంధర్వాస్త్రంతో ఆ అస్త్రాన్ని నాశనం చేశాడు.  మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఆ అస్త్రాన్ని తిప్పికొట్టడంతో, రావణుడు కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో సౌరాస్త్రాన్ని (సూర్యాస్త్రాన్ని) ప్రయోగించాడు. తెలివైన, అత్యంత వేగవంతుడైన ఆ పది తలల రాజు ధనుస్సు నుండి భారీ, ప్రకాశవంతమైన చక్రాలు బయటకు ఎగరడం ప్రారంభించాయి. అటుఇటు దూసుకుపోతున్న ఆ ప్రజ్వలిస్తున్న చక్రాలతో, ఆకాశమంతా అన్ని దిక్కులా పడిపోతున్న సూర్యులు, చంద్రులు, గ్రహాలతో నిండిపోయినట్లుగా వెలిగిపోయింది. యుద్ధరంగంలో ముందుభాగంలో ఉన్న రాఘవుడు తన బాణాల వర్షంతో ఆ చక్రాలను, రావణుడు విడిచిన ఇతర విచిత్రమైన అస్త్రాలను ముక్కలు చేశాడు. ఆ అస్త్రం నాశనం కావడం చూసి, రాక్షస రాజైన రావణుడు పది బాణాలతో రాముడి మర్మస్థానాలన్నింటిలో గుచ్చాడు. ఆ గొప్ప ధనుస్సు నుండి వెలువడిన పది అత్యంత శక్తివంతమైన బాణాలు గుచ్చుకున్నప్పటికీ, అసాధారణ తేజోవంతుడైన రాఘవుడు ఏమాత్రం చలించలేదు. బదులుగా, విజేతయైన రాఘవుడు తీవ్ర కోపంతో అనేక బాణాలతో రావణుడి అవయవాలన్నింటినీ తిరిగి ఛేదించాడు.  ఇంతలో, రాఘవుడి శక్తివంతమైన తమ్ముడు, శత్రు వీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు ఏడు అత్యంత తేజోవంతమైన బాణాలను తీసుకున్నాడు. అమితమైన వేగంతో దూసుకుపోయే ఆ బాణాలతో, మానవ శిరస్సు చిహ్నం కలిగిన రావణుడి యుద్ధ ధ్వజాన్ని అనేక ముక్కలుగా నరికివేశాడు. మరొక బాణంతో, కీర్తివంతుడు, బలశాలి అయిన లక్ష్మణుడు మెరిసే కుండలాలతో అలంకరించబడిన రాక్షసుడి సారథి తలను నరికివేశాడు. ఆ తర్వాత, ఐదు పదునైన బాణాలతో లక్ష్మణుడు ఏనుగు తొండంలా ఉన్న రాక్షస రాజు ధనుస్సును విరిచివేశాడు.  అప్పుడు విభీషణుడు తన గదతో ముందుకు దూకి, వర్షపు మేఘంలా నల్లగా ఉండి, పర్వతాల వలె ఉన్న రావణుడి శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలను కొట్టి చంపాడు. గుర్రాలు చనిపోయిన ఆ గొప్ప రథం నుండి వేగంగా కిందికి దూకి, శక్తివంతుడైన రావణుడు తన తమ్ముడైన విభీషణుడిపై తీవ్రమైన కోపాన్ని ప్రదర్శించాడు. అత్యంత బలవంతుడైన రాక్షస రాజు అప్పుడు మెరుపు తీగలా ప్రజ్వలిస్తున్న మహా శక్తివంతమైన 'శక్తి' అనే ఆయుధాన్ని విభీషణుడిపైకి విసిరాడు.  అది తన లక్ష్యాన్ని చేరుకోకముందే, లక్ష్మణుడు మూడు బాణాలతో ఆ శక్తి ఆయుధాన్ని మధ్యలోనే అడ్డుకుని నరికివేశాడు. ఆ క్షణంలో, యుద్ధభూమిలోని వానరుల నుండి ఒక భారీ విజయ గర్జన మిన్నంటింది. బంగారు గొలుసులతో చుట్టబడిన ఆ శక్తి ఆయుధం మూడు ముక్కలుగా విరిగి, నిప్పురవ్వలు చిమ్ముతూ ఆకాశం నుండి రాలిన పెద్ద ఉల్కలా మండుతూ నేలపై పడింది.  కోపంతో రగిలిపోతున్న దుష్టబుద్ధి రావణుడు, సాక్షాత్తు కాలానికి కూడా జయించడానికి సాధ్యం కాని, తన స్వంత భయంకర తేజస్సుతో వెలిగిపోతున్న మరొక అత్యంత శక్తివంతమైన, భారీ శక్తి ఆయుధాన్ని చేతపట్టాడు. వేగవంతుడు, బలవంతుడైన రావణుడి చేతిలో ఉన్న ఆ అత్యంత ఘోరమైన ఆయుధం ఇంద్రుడి వజ్రాయుధానికి సమానమైన కాంతితో ప్రజ్వలించింది.  ఆ కొద్ది సమయంలోనే, ప్రాణాపాయ స్థితిలో ఉన్న విభీషణుడికి సహాయం చేయడానికి వీరుడైన లక్ష్మణుడు పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చాడు. అతనిని రక్షించాలనే కోరికతో, ధైర్యవంతుడైన లక్ష్మణుడు తన ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి, శక్తి ఆయుధాన్ని ధరించిన రావణుడిని బాణాల వర్షంతో పూర్తిగా కప్పివేశాడు. మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు విడిచిన బాణాల ప్రవాహాలతో ముంచెత్తబడిన రావణుడి పరాక్రమం అడ్డుకోబడి, విభీషణుడిని కొట్టాలనే తన ఆలోచనను తాత్కాలికంగా విరమించుకున్నాడు. లక్ష్మణుడి చేత తన తమ్ముడు రక్షించబడటం చూసి, రావణుడు నేరుగా లక్ష్మణుడి వైపు తిరిగి ఈ విధంగా పలికాడు: "నువ్వు విభీషణుడిని రక్షించావు కాబట్టి, ఈ రాక్షస శక్తి ఆయుధాన్ని అతనిపై నుండి మళ్లించి నీపైకి విసురుతున్నాను. ఇనుప గునపాల వంటి నా బాహువుల బలంతో ప్రయోగించబడిన రక్తసిక్తమైన ఈ శక్తి ఆయుధం నీ హృదయాన్ని చీల్చి, నీ ప్రాణాలను తీసి వెళ్తుంది."  ఇలా అంటూ, అత్యంత కోపంతో ఉన్న రావణుడు లక్ష్మణుడిని గురిపెట్టి—మయుడి మాయాజాలంతో నిర్మించబడి, ఎనిమిది గంటలతో అలంకరించబడి, భయంకరమైన శబ్దం చేస్తూ, శత్రువులకు తిరుగులేని మృత్యువులా ఉన్న—ఆ శక్తి ఆయుధాన్ని విసిరి గర్జించాడు. భయంకరమైన వేగంతో విసరబడి, ఇంద్రుడి పిడుగు వంటి శబ్దాన్ని చేస్తూ, ఆ శక్తి ఆయుధం యుద్ధరంగంలో ముందుభాగంలో ఉన్న లక్ష్మణుడి వైపు వేగంగా దూసుకెళ్లింది.  అది వేగంగా కిందికి దూసుకువస్తుండగా, రాఘవుడు ఆ ఆయుధాన్ని ఉద్దేశించి ఇలా ఆశీర్వదించాడు: "లక్ష్మణుడికి శుభం కలుగుగాక! ఓ ఆయుధమా, నువ్వు నిష్ఫలమై నీ ప్రభావాన్ని కోల్పోవుగాక!"  అయినప్పటికీ, సర్పరాజు యొక్క కదులుతున్న, ప్రజ్వలిస్తున్న నాలుక వలె ఉన్న ఆ అత్యంత వేగవంతమైన, మహా తేజోవంతమైన శక్తి ఆయుధం లక్ష్మణుడి విశాలమైన ఛాతీపై సూటిగా తాకింది. రావణుడి అమితమైన బలంతో లోతుగా దిగబడిన ఆ శక్తి ఆయుధం అతని హృదయాన్ని చీల్చడంతో, లక్ష్మణుడు నేలపై పడిపోయాడు. పక్కనే ఆ స్థితిలో ఉన్న లక్ష్మణుడిని చూసి, అసాధారణ తేజోవంతుడైన రాఘవుడు సోదర ప్రేమతో హృదయంలో తీవ్ర విషాదానికి లోనయ్యాడు.  వానర శ్రేష్ఠులు బలవంతుడైన రావణుడు విసిరిన ఆ శక్తి ఆయుధాన్ని బయటకు లాగడానికి లేదా ముక్కలు చేయడానికి తమ శాయశక్తులా ప్రయత్నించారు, కానీ వేగవంతమైన హస్తలాఘవం కలిగిన ఆ రాక్షసుడి బాణాల వర్షంతో బాధించబడటం వల్ల వారు విఫలమయ్యారు. ఆ భయంకరమైన శక్తి ఆయుధం సౌమిత్రిని (లక్ష్మణుడిని) పూర్తిగా చీల్చుకుంటూ భూమిలోకి దిగబడింది. యుద్ధంలో తీవ్ర కోపంతో ఉన్న రాముడు రెండు చేతులతో ఆ భయంకర ఆయుధాన్ని గట్టిగా పట్టుకుని, బలంగా బయటకు లాగి, రెండు ముక్కలుగా విరిచివేశాడు. రాముడు ఆ శక్తి ఆయుధాన్ని బయటకు లాగడానికి శ్రమిస్తుండగా, అత్యంత శక్తివంతుడైన రావణుడు రాముడి అవయవాలన్నింటిపై మర్మస్థానాలను గాయపరిచే పదునైన బాణాల వర్షం కురిపించాడు.  ఆ బాణాలను లెక్కచేయకుండా, లక్ష్మణుడిని కౌగిలించుకుని, రాఘవుడు హనుమంతుడితో, సుగ్రీవుడితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ వానర శ్రేష్ఠులారా! ఇక్కడే ఉండి, లక్ష్మణుడి చుట్టూ నిలబడి అతనిని రక్షించండి. నేను ఎంతో కాలంగా ఎదురుచూస్తున్న నా పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించే సమయం ఎట్టకేలకు వచ్చింది. దుష్టాత్ముడు, చెడ్డబుద్ధి కలిగిన ఈ పది తలల రాక్షసుడు వధించబడాలి! వేసవి తాపం ముగింపులో దాహంతో ఉన్న చాతక పక్షి వర్షపు మేఘాల కోసం ఎదురుచూసినట్లుగా నేను ఈ క్షణం కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను."  ఇలా అంటూ, పూర్తి ఏకాగ్రతతో ఉన్న రాముడు యుద్ధంలో పది తలల రావణుడిని మేలిమి బంగారంతో అలంకరించబడిన పదునైన బాణాలతో కొట్టాడు. బదులుగా రావణుడు, నీటి వర్షాన్ని కురిపించే మేఘంలా కనిపిస్తూ రాముడిపై ప్రజ్వలిస్తున్న ఇనుప బాణాలను, ముసలాలను కురిపించాడు. రామరావణులు విడిచిన బాణాలు ఆకాశంలో మధ్యలో ఒకదానికొకటి ఢీకొనడంతో ఒక భయంకరమైన, చెవులు చిల్లులు పడే శబ్దం పుట్టింది. ముక్కలై, చెల్లాచెదురైన రామరావణుల బాణాలు తమ కొనలు ఇంకా తీవ్రంగా మండుతుండగానే ఆకాశం నుండి భూమిపై రాలిపడ్డాయి. రామరావణులిద్దరూ తమ వింటినారులను లాగినప్పుడు వచ్చిన భారీ, పిడుగు వంటి టంకార ధ్వని సమస్త ప్రాణులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసింది, మరియు చూడటానికి నిజంగా అద్భుతంగా ఉంది.  మహాత్ముడైన రాముడి ప్రజ్వలిస్తున్న ధనుస్సు నుండి వెలువడిన బాణాల ప్రవాహాలతో బాధించబడి, తట్టుకోలేక రావణుడు భయంతో నిండిపోయి, పెనుగాలికి చెదిరిపోయిన మేఘంలా యుద్ధరంగం నుండి వేగంగా పారిపోయాడు..

 

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే యుద్ధకాండే పఞ్చవింశతిః భాగ: