యుద్ధకాండము - భాగము – 24

 

యుద్ధకాండము - భాగము –– 24

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
92	రుధిరక్లిన్నగాత్రస్తు లక్ష్మణః శుభలక్షణః | బభూవ హృష్టస్తం హత్వా శక్రజేతారమాహవే || ౧|| తతః స జామ్బవన్తం చ హనూమన్తం చ వీర్యవాన్ | సంనివర్త్య మహాతేజాస్తాంశ్చ సర్వాన్వనౌకసః || ౨|| ఆజగామ తతః శీఘ్రం యత్ర సుగ్రీవరాఘవౌ | విభీషణమవష్టభ్య హనూమన్తం చ లక్ష్మణః || ౩|| తతో రామమభిక్రమ్య సౌమిత్రిరభివాద్య చ | తస్థౌ భ్రాతృసమీపస్థః శక్రస్యేన్ద్రానుజో యథా | ఆచచక్షే తదా వీరో ఘోరమిన్ద్రజితో వధమ్ || ౪|| రావణస్తు శిరశ్ఛిన్నం లక్ష్మణేన మహాత్మనా | న్యవేదయత రామాయ తదా హృష్టో విభీషణః || ౫|| ఉపవేశ్య తముత్సఙ్గే పరిష్వజ్యావపీడితమ్ | మూర్ధ్ని చైనముపాఘ్రాయ భూయః సంస్పృశ్య చ త్వరన్ | ఉవాచ లక్ష్మణం వాక్యమాశ్వాస్య పురుషర్షభః || ౬|| కృతం పరమకల్యాణం కర్మ దుష్కరకారిణా | నిరమిత్రః కృతోఽస్మ్యద్య నిర్యాస్యతి హి రావణః | బలవ్యూహేన మహతా శ్రుత్వా పుత్రం నిపాతితమ్ || ౭|| తం పుత్రవధసన్తప్తం నిర్యాన్తం రాక్షసాధిపమ్ | బలేనావృత్య మహతా నిహనిష్యామి దుర్జయమ్ || ౮|| త్వయా లక్ష్మణ నాథేన సీతా చ పృథివీ చ మే | న దుష్ప్రాపా హతే త్వద్య శక్రజేతరి చాహవే || ౯|| స తం భ్రాతరమాశ్వాస్య పారిష్వజ్య చ రాఘవః | రామః సుషేణం ముదితః సమాభాష్యేదమబ్రవీత్ || ౧౦|| సశల్యోఽయం మహాప్రాజ్ఞః సౌమిత్రిర్మిత్రవత్సలః | యథా భవతి సుస్వస్థస్తథా త్వం సముపాచర | విశల్యః క్రియతాం క్షిప్రం సౌమిత్రిః సవిభీషణః || ౧౧|| కృష వానరసైన్యానాం శూరాణాం ద్రుమయోధినామ్ | యే చాన్యేఽత్ర చ యుధ్యన్తః సశల్యా వ్రణినస్తథా | తేఽపి సర్వే ప్రయత్నేన క్రియన్తాం సుఖినస్త్వయా || ౧౨|| ఏవముక్తః స రామేణ మహాత్మా హరియూథపః | లక్ష్మణాయ దదౌ నస్తః సుషేణః పరమౌషధమ్ || ౧౩|| స తస్య గన్ధమాఘ్రాయ విశల్యః సమపద్యత | తదా నిర్వేదనశ్చైవ సంరూఢవ్రణ ఏవ చ || ౧౪|| విభీషణ ముఖానాం చ సుహృదాం రాఘవాజ్ఞయా | సర్వవానరముఖ్యానాం చికిత్సాం స తదాకరోత్ || ౧౫|| తతః ప్రకృతిమాపన్నో హృతశల్యో గతవ్యథః | సౌమిత్రిర్ముదితస్తత్ర క్షణేన విగతజ్వరః || ౧౬|| తథైవ రామః ప్లవగాధిపస్తదా విభీషణశ్చర్క్షపతిశ్చ జామ్బవాన్ | అవేక్ష్య సౌమిత్రిమరోగముత్థితం ముదా ససైన్యః సుచిరం జహర్షిరే || ౧౭|| అపూజయత్కర్మ స లక్ష్మణస్య సుదుష్కరం దాశరథిర్మహాత్మా | హృష్టా బభూవుర్యుధి యూథపేన్ద్రా నిశమ్య తం శక్రజితం నిపాతితమ్ || ౧౮||	18	1937
లక్ష్మణుడు, శ్రీ హనుమంతుడు, విభీషణుడు మరియు ఇతర వానర నాయకులు శ్రీరాముని వద్దకు చేరుకుని ఇంద్రజిత్తు మరణవార్తను ఆయనకు తెలియజేశారు. ఆ వార్త విని శ్రీరాముడు మిక్కిలి సంతోషించి, లక్ష్మణుని కౌగిలించుకుని అభినందించాడు. అనంతరం సుషేణుడు గాయపడిన లక్ష్మణునికి మరియు ఇతరులకు వైద్య చికిత్స అందించాడు.
93	తతః పౌలస్త్య సచివాః శ్రుత్వా చేన్ద్రజితం హతమ్ | ఆచచక్షురభిజ్ఞాయ దశగ్రీవాయ సవ్యథాః || ౧|| యుద్ధే హతో మహారాజ లక్ష్మణేన తవాత్మజః | విభీషణసహాయేన మిషతాం నో మహాద్యుతే || ౨|| శూరః శూరేణ సఙ్గమ్య సంయుగేష్వపరాజితః | లక్ష్ణనేన హతః శూరః పుత్రస్తే విబుధేన్ద్రజిత్ || ౩|| స తం ప్రతిభయం శ్రుత్వా వధం పుత్రస్య దారుణమ్ | ఘోరమిన్ద్రజితః సఙ్ఖ్యే కశ్మలం ప్రావిశన్మహత్ || ౪|| ఉపలభ్య చిరాత్సంజ్ఞాం రాజా రాక్షసపుఙ్గవః | పుత్రశోకార్దితో దీనో విలలాపాకులేన్ద్రియః || ౫|| హా రాక్షసచమూముఖ్య మమ వత్స మహారథ | జిత్వేన్ద్రం కథమద్య త్వం లక్ష్మణస్య వశం గతః || ౬|| నను త్వమిషుభిః క్రుద్ధో భిన్ద్యాః కాలాన్తకావపి | మన్దరస్యాపి శృఙ్గాణి కిం పునర్లక్ష్మణం రణే || ౭|| అద్య వైవస్వతో రాజా భూయో బహుమతో మమ | యేనాద్య త్వం మహాబాహో సంయుక్తః కాలధర్మణా || ౮|| ఏష పన్థాః సుయోధానాం సర్వామరగణేష్వపి | యః కృతే హన్యతే భర్తుః స పుమాన్స్వర్గమృచ్ఛతి || ౯|| అద్య దేవగణాః సర్వే లోకపాలాస్తథర్షయః | హతమిన్ద్రజితం దృష్ట్వా సుఖం స్వప్స్యన్తి నిర్భయాః || ౧౦|| అద్య లోకాస్త్రయః కృత్స్నాః పృథివీ చ సకాననా | ఏకేనేన్ద్రజితా హీనా శూణ్యేవ ప్రతిభాతి మే || ౧౧|| అద్య నైరృతకన్యాయాం శ్రోష్యామ్యన్తఃపురే రవమ్ | కరేణుసఙ్ఘస్య యథా నినాదం గిరిగహ్వరే || ౧౨|| యౌవరాజ్యం చ లఙ్కాం చ రక్షాంసి చ పరన్తప | మాతరం మాం చ భార్యాం చ క్వ గతోఽసి విహాయ నః || ౧౩|| మమ నామ త్వయా వీర గతస్య యమసాదనమ్ | ప్రేతకార్యాణి కార్యాణి విపరీతే హి వర్తసే || ౧౪|| స త్వం జీవతి సుగ్రీవే రాఘవే చ సలక్ష్మణే | మమ శల్యమనుద్ధృత్య క్వ గతోఽసి విహాయ నః || ౧౫|| ఏవమాదివిలాపార్తం రావణం రాక్షసాధిపమ్ | ఆవివేశ మహాన్కోపః పుత్రవ్యసనసమ్భవః || ౧౬|| స పుత్రవధసన్తప్తః శూరః క్రోధవశం గతః | సమీక్ష్య రావణో బుద్ధ్యా సీతాం హన్తుం వ్యవస్యత || ౧౭|| ప్రత్యవేక్ష్య తు తామ్రాక్షః సుఘోరో ఘోరదర్శనాన్ | దీనో దీనస్వరాన్సర్వాంస్తానువాచ నిశాచరాన్ || ౧౮|| మాయయా మమ వత్సేన వఞ్చనార్థం వనౌకసామ్ | కిం చిదేవ హతం తత్ర సీతేయమితి దర్శితమ్ || ౧౯|| తదిదం సత్యమేవాహం కరిష్యే ప్రియమాత్మనః | వైదేహీం నాశయిష్యామి క్షత్రబన్ధుమనువ్రతామ్ | ఇత్యేవముక్త్వా సచివాన్ఖడ్గమాశు పరామృశత్ || ౨౦|| ఉద్ధృత్య గుణసమ్పన్నం విమలామ్బరవర్చసం | నిష్పపాత స వేగేన సభాయాః సచివైర్వృతః || ౨౧|| రావణః పుత్రశోకేన భృశమాకులచేతనః | సఙ్క్రుద్ధః ఖడ్గమాదాయ సహసా యత్ర మైథిలీ || ౨౨|| వ్రజన్తం రాక్షసం ప్రేక్ష్య సింహనాదం ప్రచుక్రుశుః | ఊచుశ్చాన్యోన్యమాశ్లిష్య సఙ్క్రుద్ధం ప్రేక్ష్య రాక్షసాః || ౨౩|| అద్యైనం తావుభౌ దృష్ట్వా భ్రాతరౌ ప్రవ్యథిష్యతః | లోకపాలా హి చత్వారః క్రుద్ధేనానేన నిర్జితాః | బహవః శత్రవశ్చాన్యే సంయుగేష్వభిపాతితాః || ౨౪|| తేషాం సఞ్జల్పమానానామశోకవనికాం గతామ్ | అభిదుద్రావ వైదేహీం రావణః క్రోధమూర్ఛితః || ౨౫|| వార్యమాణః సుసఙ్క్రుద్ధః సుహృద్భిర్హితబుద్ధిభిః | అభ్యధావత సఙ్క్రుద్ధః ఖే గ్రహో రోహిణీమ్ ఇవ || ౨౬|| సుపార్శ్వో నామ మేధావీ రావణం రాక్షసేశ్వరమ్ | నివార్యమాణం సచివైరిదం వచనమబ్రవీత్ || ౨౭|| కథం నామ దశగ్రీవ సాక్షాద్వైశ్రవణానుజ | హన్తుమిచ్ఛసి వైదేహీం క్రోధాద్ధర్మమపాస్య హి || ౨౮|| వేద విద్యావ్రత స్నాతః స్వధర్మనిరతః సదా | స్త్రియాః కస్మాద్వధం వీర మన్యసే రాక్షసేశ్వర || ౨౯|| మైథిలీం రూపసమ్పన్నాం ప్రత్యవేక్షస్వ పార్థివ | త్వమేవ తు సహాస్మాభీ రాఘవే క్రోధముత్సృజ || ౩౦|| అభ్యుత్థానం త్వమద్యైవ కృష్ణపక్షచతుర్దశీమ్ | కృత్వా నిర్యాహ్యమావాస్యాం విజయాయ బలైర్వృతః || ౩౧|| శూరో ధీమాన్రథీ ఖడ్గీ రథప్రవరమాస్థితః | హత్వా దాశరథిం రామం భవాన్ప్రాప్స్యతి మైథిలీమ్ || ౩౨|| స తద్దురాత్మా సుహృదా నివేదితం వచః సుధర్మ్యం ప్రతిగృహ్య రావణః | గృహం జగామాథ తతశ్చ వీర్యవాన్ పునః సభాం చ ప్రయయౌ సుహృద్వృతః || ౩౩||	33	1970
ఇంద్రజిత్తు సంహరించబడ్డాడని విని, రావణుని మంత్రులు తీవ్ర దుఃఖంతో నిండి, పరిస్థితి యొక్క వాస్తవికతను గుర్తించి దశకంఠుడైన రాజుకు (రావణునికి) ఆ విషయాన్ని నివేదించారు:  "ఓ మహారాజా! ఓ మహా తేజోవంతుడా! మా కళ్ల ముందే, విభీషణుని సహాయంతో లక్ష్మణుని చేతిలో మీ కుమారుడు యుద్ధంలో వధించబడ్డాడు. ఒక వీరుడు మరొక వీరుడిని ఎదుర్కొన్నాడు. ఇంతకుముందు యుద్ధాలలో అపరాజితుడిగా నిలిచి, దేవేంద్రుడినే జయించిన మీ వీర పుత్రుడు నేడు లక్ష్మణుని చేతిలో సంహరించబడ్డాడు."  యుద్ధంలో తన కుమారుడైన ఇంద్రజిత్తు యొక్క భయంకరమైన, ఘోరమైన మరణం గురించిన ఆ దారుణ వార్తను విని, రావణుడు గాఢమైన మూర్ఛలోకి (స్పృహ తప్పి) జారిపోయాడు. చాలా సమయం తర్వాత తిరిగి స్పృహలోకి వచ్చిన రాక్షస శ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజు, పుత్రశోకంతో కుంగిపోయి, అత్యంత దీనస్థితిలో, కలత చెందిన ఇంద్రియాలతో ఈ విధంగా విలపించసాగాడు: "అయ్యో! ఓ రాక్షస సైన్యాధిపతీ! నా ప్రియ కుమారా! ఓ మహారథుడా! సాక్షాత్తు ఇంద్రుడినే ఓడించిన నీవు, నేడు లక్ష్మణుని వశం ఎలా అయ్యావు? నిజానికి, నీవు ఆగ్రహిస్తే నీ బాణాలతో యముడిని (కాలాన్ని) మరియు అంతకుడిని సైతం చీల్చగలవు, లేదా మందర పర్వత శిఖరాలను బద్దలు కొట్టగలవు! అలాంటిది యుద్ధంలో లక్ష్మణుడెంతటివాడు?"  "నేడు వైవస్వత రాజు (మృత్యుదేవత అయిన యముడు) నా దృష్టిలో మరింత ఉన్నతుడిగా నిలిచాడు, ఎందుకంటే అతని వల్ల మహాబాహువైన నీవు కాలధర్మానికి (మరణానికి) లోనయ్యావు. ఇది నిజమైన వీరుల మార్గం, సమస్త అమర దేవతల సమూహాలలో సైతం గౌరవించబడే మార్గం. తన ప్రభువు కోసం పోరాడుతూ వధించబడినవాడు నిశ్చయంగా స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. నేడు ఇంద్రజిత్తు సంహరించబడటం చూసి సమస్త దేవగణాలు, లోకపాలకులు మరియు ఋషులు నిర్భయంగా, ప్రశాంతంగా నిద్రిస్తారు." "నేడు, అడవులతో కూడిన భూమితో సహా ముల్లోకాలు నాకు పూర్తిగా శూన్యంగా కనిపిస్తున్నాయి, ఎందుకంటే ఏకైక వీరుడైన ఇంద్రజిత్తును అవి కోల్పోయాయి. నేడు అంతఃపురంలో రాక్షస స్త్రీల రోదనలను—పర్వత గుహలో ఆడ ఏనుగుల గుంపు చేసే ఆర్తనాదాల వలె—నేను వినబోతున్నాను. ఓ శత్రుసంహారా! యువరాజ పదవిని, లంకను, రాక్షసులను, నీ తల్లిని, నన్ను మరియు నీ భార్యను విడిచిపెట్టి నీవు ఎక్కడికి వెళ్లిపోయావు?"  "ఓ వీరుడా! నేను యమలోకానికి వెళ్లినప్పుడు, నాకు అంత్యక్రియలు నిర్వహించవలసిన వాడివి నీవు. కానీ పరిస్థితులన్నీ పూర్తిగా తలకిందులయ్యాయి. సుగ్రీవుడు, రాఘవుడు (రాముడు) మరియు లక్ష్మణుడు ఇంకా సజీవంగా ఉండగానే, నా హృదయంలోని ఈ బాధాకరమైన ముల్లును తొలగించకుండానే నీవు మమ్మల్ని విడిచి వెళ్లిపోయావు. నీవు ఎక్కడికి వెళ్లావు?" రాక్షస రాజైన రావణుడు ఈ విధంగా విలపిస్తుండగా, తన కుమారునికి సంభవించిన విపత్తు నుండి పుట్టిన తీవ్రమైన ఆగ్రహం అతనిలో చెలరేగింది. పుత్రుని మరణ దుఃఖంతో దహించుకుపోతూ, కోపంతో పూర్తిగా వశమైపోయిన వీరుడైన రావణుడు లోతుగా ఆలోచించి సీతను సంహరించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. రాగి వలె ఎర్రబడిన భయంకరమైన కళ్లతో, అత్యంత భీకరంగా కనిపిస్తూ, దుఃఖితుడైన ఆ రాజు దీనమైన స్వరంతో ఆ నిశాచరులందరితో (రాక్షసులతో) ఇలా అన్నాడు: "మాయాజాలం ద్వారా, వనచరులను (వానరులను) మోసగించడానికి మాత్రమే నా కుమారుడు గతంలో ఒక మాయా సీతను సంహరించాడు. అది కేవలం ఒక నాటకం మాత్రమే. నా మనస్సుకు సంతోషాన్ని కలిగించే ఆ పనిని నేను ఇప్పుడు నిజం చేయబోతున్నాను. ఆ నీచ క్షత్రియుని (రాముని) పట్ల భక్తి గల సీతను (విదేహ రాజకుమారిని) నేను నాశనం చేస్తాను." తన మంత్రులతో ఈ మాటలు పలికి, అతను వేగంగా తన ఖడ్గాన్ని దూశాడు. గొప్ప గుణాలు కలిగి, నిర్మలమైన ఆకాశం వలె మెరిసే తన శ్రేష్ఠమైన ఖడ్గాన్ని దూసి, తన మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడి అతను సభామందిరం నుండి వేగంగా బయటకు దూసుకెళ్లాడు. పుత్రశోకంతో మనస్సు తీవ్రంగా కలత చెందిన రావణుడు, చేతిలో ఖడ్గం ధరించి మైథిలి (సీత) ఉన్న ప్రదేశం వైపు ఆవేశంతో పరుగెత్తాడు. ఆ రాక్షసుడు ముందుకు సాగడం చూసి, ఇతర రాక్షసులు సింహగర్జనలు చేశారు. అతను అంతగా ఆగ్రహించడం చూసి, ఒకరినొకరు కౌగిలించుకుంటూ వారు ఇలా మాట్లాడుకున్నారు: "నేడు అతనిని చూసి ఆ ఇద్దరు సోదరులు (రామలక్ష్మణులు) భయభ్రాంతులవుతారు. ఎందుకంటే అతను ఆగ్రహించినప్పుడు నలుగురు లోకపాలకులను సైతం జయించాడు, మరియు యుద్ధాలలో మరెందరో శత్రువులను నేలకూల్చాడు."  వారు తమలో తాము ఇలా మాట్లాడుకుంటుండగా, కోపంతో కళ్లు మూసుకుపోయిన రావణుడు అశోకవనంలో ఉన్న వైదేహి (సీత) వైపు పరుగెత్తాడు. అతని శ్రేయోభిలాషులు, వివేకవంతులైన మిత్రులు అతనిని నిలువరించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, అత్యంత ఆగ్రహించిన ఆ రాజు ఆకాశంలో రోహిణి నక్షత్రం వైపు దూసుకెళ్లే క్రూర గ్రహం (రాహువు) వలె ముందుకు దూకాడు. ఇతర మంత్రులచే రాక్షస నాథుడు నిలువరించబడటం చూసి, సుపార్శ్వుడు అనే వివేకవంతుడైన మంత్రి ఈ మాటలను పలికాడు: "ఓ దశకంఠా, స్వయానా వైశ్రవణుని (కుబేరుని) సోదరుడవైన నీవు, ధర్మాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టి, కోపంతో వైదేహిని ఎలా సంహరించాలనుకుంటున్నావు? ఓ వీరుడా! నీవు వేద విద్యా వ్రతాలలో స్నానం చేసినవాడివి మరియు ఎల్లప్పుడూ నీ స్వధర్మానికి కట్టుబడి ఉండేవాడివి. ఓ రాక్షస నాథా, ఒక స్త్రీని సంహరించాలని నీవు ఎందుకు ఆలోచిస్తున్నావు?" "ఓ రాజా! గొప్ప సౌందర్యంతో కూడిన మైథిలిని చూడు. ఆమెపై నీ కోపాన్ని విడిచిపెట్టి, మాతో కలిసి రాఘవుని (రాముని) వైపు దానిని మళ్లించు. నేడు కృష్ణపక్ష చతుర్దశి ఈ నాడే యుద్ధానికి సిద్ధమై, రేపు అమావాస్య రోజున విజయం సాధించడానికి నీ సైన్యాలతో కూడి యుద్ధరంగానికి తరలివెళ్లు. వివేకవంతుడు, పరాక్రమవంతుడైన యోధుడిగా, ఖడ్గం ధరించిన రథికుడిగా నీ శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని అధిరోహించి, దశరథ కుమారుడైన రాముని సంహరించు, ఆపై నీవు మైథిలిని పొందగలవు."  తన శ్రేయోభిలాషి అయిన మిత్రుడు చెప్పిన ఆ అత్యంత ధర్మబద్ధమైన మాటలను అంగీకరించి, దుష్టబుద్ధి అయినప్పటికీ బలవంతుడైన రావణుడు తన రాజభవనానికి తిరిగి వెళ్లాడు. అక్కడి నుండి, తన మిత్రులతో కూడి అతను మరలా సభామందిరానికి చేరుకున్నాడు.
96	ఉవాచ చ సమీపస్థాన్రాక్షసాన్రాక్షసేశ్వరః | భయావ్యక్తకథాంస్తత్ర నిర్దహన్నివ చక్షుషా || ౧|| మహోదరం మహాపార్శ్వం విరూపాక్షం చ రాక్షసం | శీఘ్రం వదత సైన్యాని నిర్యాతేతి మమాజ్ఞయా || ౨|| తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా రాక్షసాస్తే భయార్దితాః | చోదయామాసురవ్యగ్రాన్రాక్షసాంస్తాన్నృపాజ్ఞయా || ౩|| తే తు సర్వే తథేత్యుక్త్వా రాక్షసా ఘోరదర్శనాః | కృతస్వస్త్యయనాః సర్వే రావణాభిముఖా యయుః || ౪|| ప్రతిపూజ్య యథాన్యాయం రావణం తే మహారథాః | తస్థుః ప్రాఞ్జలయః సర్వే భర్తుర్విజయకాఙ్క్షిణః || ౫|| అథానయన్బలాధ్యక్షాశ్చత్వారో రావణాజ్ఞయా | ద్రుతం సూతసమాయుక్తం యుక్తాష్టతురగం రథమ్ || ౬|| ఆరురోహ రథం దివ్యం దీప్యమానం స్వతేజసా | రావణః సత్త్వగామ్భీర్యాద్దారయన్నివ మేదినీమ్ || ౭|| రావణేనాభ్యనుజ్ఞాతౌ మహాపార్శ్వమహోదరౌ | విరూపాక్షశ్చ దుర్ధర్షో రథానారురుహుస్తదా || ౮|| తే తు హృష్టా వినర్దన్తో భిన్దత ఇవ మేదినీమ్ | నాదం ఘోరం విముఞ్చన్తో నిర్యయుర్జయకాఙ్క్షిణః || ౯|| తతో యుద్ధాయ తేజస్వీ రక్షోగణబలైర్వృతః | నిర్యయావుద్యతధనుః కాలాన్తకయమోమపః || ౧౦|| తతః ప్రజవనాశ్వేన రథేన స మహారథః | ద్వారేణ నిర్యయౌ తేన యత్ర తౌ రామలక్ష్మణౌ || ౧౧|| తతో నష్టప్రభః సూర్యో దిశశ్చ తిమిరావృతాః | ద్విజాశ్చ నేదుర్ఘోరాశ్చ సఞ్చచాల చ మేదినీ || ౧౨|| వవర్ష రుధిరం దేవశ్చస్ఖలుశ్చ తురఙ్గమాః | ధ్వజాగ్రే న్యపతద్గృధ్రో వినేదుశ్చాశివం శివాః || ౧౩|| నయనం చాస్ఫురద్వామం సవ్యో బాహురకమ్పత | వివర్ణవదనశ్చాసీత్కిం చిదభ్రశ్యత స్వరః || ౧౪|| తతో నిష్పతతో యుద్ధే దశగ్రీవస్య రక్షసః | రణే నిధనశంసీని రూపాణ్యేతాని జజ్ఞిరే || ౧౫|| అన్తరిక్షాత్పపాతోల్కా నిర్ఘాతసమనిస్వనా | వినేదురశివం గృధ్రా వాయసైరనునాదితాః || ౧౬|| ఏతానచిన్తయన్ఘోరానుత్పాతాన్సముపస్థితాన్ | నిర్యయౌ రావణో మోహాద్వధార్థీ కాలచోదితః || ౧౭|| తేషాం తు రథఘోషేణ రాక్షసానాం మహాత్మనామ్ | వానరాణామపి చమూర్యుద్ధాయైవాభ్యవర్తత || ౧౮|| తేషాం సుతుములం యుద్ధం బభూవ కపిరక్షసామ్ | అన్యోన్యమాహ్వయానానాం క్రుద్ధానాం జయమిచ్ఛతామ్ || ౧౯|| తతః క్రుద్ధో దశగ్రీవః శరైః కాఞ్చనభూషణైః | వానరాణామనీకేషు చకార కదనం మహత్ || ౨౦|| నికృత్తశిరసః కే చిద్రావణేన వలీముఖాః | నిరుచ్ఛ్వాసా హతాః కే చిత్కే చిత్పార్శ్వేషు దారితాః | కే చిద్విభిన్నశిరసః కే చిచ్చక్షుర్వివర్జితాః || ౨౧|| దశాననః క్రోధవివృత్తనేత్రో యతో యతోఽభ్యేతి రథేన సఙ్ఖ్యే | తతస్తతస్తస్య శరప్రవేగం సోఢుం న శేకుర్హరియూథపాస్తే || ౨౨||	22	1992
రావణుడు తన సేనాధిపతులకు తమ సైన్యాలను తక్షణమే యుద్ధానికి సిద్ధం చేసి బయలుదేరాలని ఆజ్ఞాపించాడు. రావణుడు యుద్ధభూమి వైపు కదులుతుండగా, అతనికి అనేక అపశకునాలు ఎదురయ్యాయి, కానీ అతను ఆ అపశకునాలను లెక్కచేయకుండా ముందుకు సాగాడు.  రావణుడు యుద్ధభూమి వైపు కదులుతుండగా, అతనికి అనేక అపశకునాలు ఎదురయ్యాయి, కానీ అతను వాటిని విస్మరించి ముందుకు సాగాడు. వానరులకు, రాక్షసులకు మధ్య భీకరమైన యుద్ధం ప్రారంభమైంది. రావణుడు వానరులతో అత్యంత భయంకరంగా పోరాడాడు.
97	తథా తైః కృత్తగాత్రైస్తు దశగ్రీవేణ మార్గణైః | బభూవ వసుధా తత్ర ప్రకీర్ణా హరిభిర్వృతా || ౧|| రావణస్యాప్రసహ్యం తం శరసమ్పాతమేకతః | న శేకుః సహితుం దీప్తం పతఙ్గా ఇవ పావకమ్ || ౨|| తేఽర్దితా నిశితైర్బాణైః క్రోశన్తో విప్రదుద్రువుః | పావకార్చిఃసమావిష్టా దహ్యమానా యథా గజాః || ౩|| ప్లవఙ్గానామనీకాని మహాభ్రాణీవ మారుతః | స యయౌ సమరే తస్మిన్విధమన్రావణః శరైః || ౪|| కదనం తరసా కృత్వా రాక్షసేన్ద్రో వనౌకసామ్ | ఆససాద తతో యుద్ధే రాఘవం త్వరితస్తదా || ౫|| సుగ్రీవస్తాన్కపీన్దృష్ట్వా భగ్నాన్విద్రవతో రణే | గుల్మే సుషేణం నిక్షిప్య చక్రే యుద్ధే ద్రుతం మనః || ౬|| ఆత్మనః సదృశం వీరం స తం నిక్షిప్య వానరమ్ | సుగ్రీవోఽభిముఖః శత్రుం ప్రతస్థే పాదపాయుధః || ౭|| పార్శ్వతః పృష్ఠతశ్చాస్య సర్వే యూథాధిపాః స్వయమ్ | అనుజహ్రుర్మహాశైలాన్వివిధాంశ్చ మహాద్రుమాన్ || ౮|| స నదన్యుధి సుగ్రీవః స్వరేణ మహతా మహాన్ | పాతయన్వివిధాంశ్చాన్యాఞ్జఘానోత్తమరాక్షసాన్ || ౯|| మమర్ద చ మహాకాయో రాక్షసాన్వానరేశ్వరః | యుగాన్తసమయే వాయుః ప్రవృద్ధానగమానివ || ౧౦|| రాక్షసానామనీకేషు శైలవర్షం వవర్ష హ | అశ్వవర్షం యథా మేఘః పక్షిసఙ్ఘేషు కాననే || ౧౧|| కపిరాజవిముక్తైస్తైః శైలవర్షైస్తు రాక్షసాః | వికీర్ణశిరసః పేతుర్నికృత్తా ఇవ పర్వతాః || ౧౨|| అథ సఙ్క్షీయమాణేషు రాక్షసేషు సమన్తతః | సుగ్రీవేణ ప్రభగ్నేషు పతత్సు వినదత్సు చ || ౧౩|| విరూపాక్షః స్వకం నామ ధన్వీ విశ్రావ్య రాక్షసః | రథాదాప్లుత్య దుర్ధర్షో గజస్కన్ధముపారుహత్ || ౧౪|| స తం ద్విరదమారుహ్య విరూపాక్షో మహారథః | వినదన్భీమనిర్హ్రాలం వానరానభ్యధావత || ౧౫|| సుగ్రీవే స శరాన్ఘోరాన్విససర్జ చమూముఖే | స్థాపయామాసా చోద్విగ్నాన్రాక్షసాన్సమ్ప్రహర్షయన్ || ౧౬|| సోఽతివిద్ధః శితైర్బాణైః కపీన్ద్రస్తేన రక్షసా | చుక్రోధ చ మహాక్రోధో వధే చాస్య మనో దధే || ౧౭|| తతః పాదపముద్ధృత్య శూరః సమ్ప్రధనే హరిః | అభిపత్య జఘానాస్య ప్రముఖే తం మహాగజమ్ || ౧౮|| స తు ప్రహారాభిహతః సుగ్రీవేణ మహాగజః | అపాసర్పద్ధనుర్మాత్రం నిషసాద ననాద చ || ౧౯|| గజాత్తు మథితాత్తూర్ణమపక్రమ్య స వీర్యవాన్ | రాక్షసోఽభిముఖః శత్రుం ప్రత్యుద్గమ్య తతః కపిమ్ || ౨౦|| ఆర్షభం చర్మఖడ్గం చ ప్రగృహ్య లఘువిక్రమః | భర్త్సయన్నివ సుగ్రీవమాససాద వ్యవస్థితమ్ || ౨౧|| స హి తస్యాభిసఙ్క్రుద్ధః ప్రగృహ్య మహతీం శిలామ్ | విరూపాక్షాయ చిక్షేప సుగ్రీవో జలదోపమామ్ || ౨౨|| స తాం శిలామాపతన్తీం దృష్ట్వా రాక్షసపుఙ్గవః | అపక్రమ్య సువిక్రాన్తః ఖడ్గేన ప్రాహరత్తదా || ౨౩|| తేన ఖడ్గేన సఙ్క్రుద్ధః సుగ్రీవస్య చమూముఖే | కవచం పాతయామాస స ఖడ్గాభిహతోఽపతత్ || ౨౪|| స సముత్థాయ పతితః కపిస్తస్య వ్యసర్జయత్ | తలప్రహారమశనేః సమానం భీమనిస్వనమ్ || ౨౫|| తలప్రహారం తద్రక్షః సుగ్రీవేణ సముద్యతమ్ | నైపుణ్యాన్మోచయిత్వైనం ముష్టినోరస్యతాడయత్ || ౨౬|| తతస్తు సఙ్క్రుద్ధతరః సుగ్రీవో వానరేశ్వరః | మోక్షితం చాత్మనో దృష్ట్వా ప్రహారం తేన రక్షసా || ౨౭|| స దదర్శాన్తరం తస్య విరూపాక్షస్య వానరః | తతో న్యపాతయత్క్రోధాచ్ఛఙ్ఖదేశే మహాతలమ్ || ౨౮|| మహేన్ద్రాశనికల్పేన తలేనాభిహతః క్షితౌ | పపాత రుధిరక్లిన్నః శోణితం స సముద్వమన్ || ౨౯|| వివృత్తనయనం క్రోధాత్సఫేన రుధిరాప్లుతమ్ | దదృశుస్తే విరూపాక్షం విరూపాక్షతరం కృతమ్ || ౩౦|| స్ఫురన్తం పరివర్జన్తం పార్శ్వేన రుధిరోక్షితమ్ | కరుణం చ వినర్దాన్తం దదృశుః కపయో రిపుమ్ || ౩౧|| తథా తు తౌ సంయతి సమ్ప్రయుక్తౌ తరస్వినౌ వానరరాక్షసానామ్ | బలార్ణవౌ సస్వనతుః సభీమం మహార్ణవౌ ద్వావివ భిన్నవేలౌ || ౩౨|| వినాశితం ప్రేక్ష్య విరూపనేత్రం మహాబలం తం హరిపార్థివేన | బలం సమస్తం కపిరాక్షసానామ్ ఉన్మత్తగఙ్గాప్రతిమం బభూవ || ౩౩||	33	2025
దశకంఠుడైన రావణుడు ప్రయోగించిన ఆ బాణాల చేత శరీరాలు ఛిన్నాభిన్నమైన వానరులతో అక్కడి భూమి అంతా చెల్లాచెదురుగా కప్పబడిపోయింది. మిడుతలు ప్రజ్వలిస్తున్న అగ్నిని భరించలేనట్లుగా, వానరులు రావణుని వైపు నుండి వస్తున్న భరించలేని అగ్నిబాణాల వర్షాన్ని తట్టుకోలేకపోయారు. ఆ పదునైన బాణాలతో గాయపడి బాధతో ఆర్తనాదాలు చేస్తూ, దావానలం (అడవి మంటల) జ్వాలలలో చిక్కుకుని కాలిపోతున్న ఏనుగుల వలె వారు అన్ని దిక్కులకు పారిపోయారు.  ఆ యుద్ధంలో, గాలి భారీ మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లుగా, రావణుడు తన బాణాలతో వానర సైన్యాలను చెల్లాచెదురు చేస్తూ ముందుకు సాగాడు. వనచరులలో (వానరులలో) వేగంగా గొప్ప జననష్టాన్ని కలిగించిన తర్వాత, రాక్షస నాథుడు యుద్ధరంగంలో వేగంగా రాఘవుని (రాముని) సమీపించాడు.  యుద్ధంలో ఆ వానర శ్రేష్ఠులు విచ్ఛిన్నమై పారిపోవడం చూసి, సుగ్రీవుడు సైన్య వ్యూహానికి సుషేణుడిని అధిపతిగా నియమించి, తక్షణమే యుద్ధం చేయడానికి తన మనస్సును సిద్ధం చేసుకున్నాడు. తనతో సమానమైన బలం గల ఆ వీర వానరుడిని అక్కడ నిలిపి, సుగ్రీవుడు ఒక చెట్టును ఆయుధంగా ధరించి శత్రువు వైపు ముందుకు సాగాడు. సేనాధిపతులందరూ భారీ బండరాళ్లను, రకరకాల పెద్ద చెట్లను మోస్తూ ఆయనకు ఇరువైపులా మరియు వెనుక అనుసరించారు.  యుద్ధంలో భీకరమైన కంఠంతో గర్జిస్తూ, మహావీరుడైన సుగ్రీవుడు అనేకమంది ఇతర శ్రేష్ఠమైన రాక్షసులను నేలకూల్చి సంహరించాడు. యుగాంతంలో వీచే ప్రచండ వాయువు బాగా ఎదిగిన వృక్షాలను పెకలించివేసినట్లుగా, బలమైన శరీరం గల వానర రాజు రాక్షసులను నలిపివేశాడు. ఒక మేఘం అడవిలోని పక్షుల సమూహాలపై కుండపోతగా నీటి వర్షాన్ని కురిపించినట్లుగా, అతను రాక్షస సైన్యాలపై రాళ్ల వర్షాన్ని కురిపించాడు.  వానర రాజు విసిరిన ఆ రాళ్ల వర్షం దెబ్బకు తలలు పగిలి, చీల్చబడిన పర్వతాల వలె రాక్షసులు నేలపై కూలిపోయారు. అప్పుడు, సుగ్రీవుని చేత విచ్ఛిన్నమై, నేలపై పడిపోతూ, బిగ్గరగా ఆర్తనాదాలు చేస్తూ రాక్షసులు అన్ని వైపులా నాశనమవుతున్న సమయంలో—అజేయుడైన విరూపాక్షుడు అనే రాక్షస యోధుడు తన పేరును బిగ్గరగా చాటుకుంటూ, తన రథం నుండి కిందికి దూకి ఒక యుద్ధ గజం భుజంపైకి ఎక్కాడు.  ఆ ఏనుగును అధిరోహించిన మహారథుడైన విరూపాక్షుడు భయంకరమైన ధ్వనితో గర్జిస్తూ వానరుల వైపు దూసుకెళ్లాడు. అతను సైన్యం అగ్రభాగాన ఉన్న సుగ్రీవునిపై భీకరమైన బాణాలను ప్రయోగించి, తన సైన్యానికి అపారమైన ఆనందాన్ని కలిగించడం ద్వారా భయపడిన రాక్షసులు వెనుదిరగకుండా నిలబడేలా ప్రోత్సహించాడు. ఆ రాక్షసుని పదునైన బాణాల చేత లోతుగా గాయపడిన వానర రాజు తీవ్ర ఆగ్రహానికి గురై, అతనిని సంహరించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. అప్పుడు, ఒక చెట్టును పెకలించి, ఆ వీర వానరుడు యుద్ధంలో ముందుకు దూకి ఆ భారీ ఏనుగు ముఖంపైనే బలంగా కొట్టాడు. సుగ్రీవుని బలమైన దెబ్బకు ఆ మహా గజం ఒక ధనుస్సు దూరం వెనుకకు తగ్గి, నేలపై కుంగిపోయి పెద్దగా ఘీంకరించింది. శక్తివంతుడైన ఆ రాక్షసుడు దెబ్బతిన్న ఏనుగు పైనుండి వేగంగా కిందికి దిగి, కాలినడకన ముందుకు దూకుతూ నేరుగా తన శత్రువైన వానర రాజు వైపు కదిలాడు.  ఎద్దు చర్మంతో చేసిన డాలు మరియు ఖడ్గాన్ని చేతపట్టుకుని, వేగవంతమైన పరాక్రమంతో కదులుతూ, అతను సవాలు చేస్తున్నట్లుగా స్థిరంగా ఉన్న సుగ్రీవుని సమీపించాడు. తీవ్రంగా ఆగ్రహించిన సుగ్రీవుడు మేఘాన్ని పోలిన ఒక భారీ బండరాయిని ఎత్తి విరూపాక్షునిపైకి విసిరాడు. తన వైపు దూసుకువస్తున్న ఆ బండరాయిని చూసి, రాక్షస శ్రేష్ఠుడు గొప్ప పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శిస్తూ పక్కకు తప్పుకుని తన ఖడ్గంతో దానిని నరికి కింద పడేశాడు.  సైన్యం ముందు భాగంలో పోరాడుతూ, ఆగ్రహంతో ఉన్న ఆ రాక్షసుడు తన ఖడ్గంతో సుగ్రీవునిపై దాడి చేసి అతని కవచాన్ని నేలకూల్చాడు. ఖడ్గపు దెబ్బకు సుగ్రీవుడు నేలపై పడిపోయాడు. కింద పడిన వెంటనే వేగంగా పైకి లేచిన వానర రాజు, భయంకరమైన పిడుగుపాటు వలె శబ్దం వచ్చేలా తన అరచేతితో ఆ రాక్షసునిపై బలంగా చరిచాడు. సుగ్రీవుడు తనపై గురిపెట్టిన ఆ అరచేతి దెబ్బను గొప్ప నేర్పుతో తప్పించుకున్న ఆ రాక్షసుడు, ప్రతీకారంగా తన పిడికిలితో సుగ్రీవుని వక్షస్థలంపై బలంగా గుద్దాడు.  రాక్షసుడు తన దెబ్బను తప్పించుకోవడం చూసి, వానర నాథుడైన సుగ్రీవుడు మరింత తీవ్ర ఆగ్రహానికి లోనయ్యాడు. ఆ వానరుడు విరూపాక్షుని రక్షణలో ఒక బలహీనతను (సందును) గమనించి, ఆవేశంతో అతని కణతపై (నుదుటి పక్క భాగంలో) తన అరచేతితో భారీ దెబ్బ వేశాడు. దేవేంద్రుని వజ్రాయుధం వలె తాకిన ఆ అరచేతి దెబ్బకు, విరూపాక్షుడు రక్తంతో తడిసి, రక్తం కక్కుతూ నేలపై కూలిపోయాడు.  ఆగ్రహంతో కనుగుడ్లు వెనక్కి తిరిగి, నురుగు మరియు రక్తంతో కప్పబడి, తన పేరుకు తగినట్లుగా ("విరూపాక్షుడు" - వికారమైన కళ్లు కలవాడు) అంతకంటే మరింత వికారంగా అక్కడ పడి ఉన్న విరూపాక్షుడిని వానరులు చూశారు. విలవిలలాడుతూ, ఒక పక్కకు పొర్లుతూ, రక్తంతో తడిసి, దీనంగా మూలుగుతున్న తమ శత్రువును వానరులు తేరిపార చూశారు. వానరులు మరియు రాక్షసుల యొక్క ఆ రెండు వేగవంతమైన సైన్యాలు యుద్ధంలో తలపడుతుండగా, తీరాలను దాటి పొంగిపొర్లుతున్న రెండు మహా సముద్రాల వలె భయంకరంగా గర్జించాయి.  అత్యంత శక్తివంతుడు, వికారమైన కళ్లు కలవాడు అయిన ఆ విరూపాక్ష యోధుడు వానర రాజు చేతిలో వధించబడటం చూసి, వానరులు మరియు రాక్షసుల యొక్క సమస్త సైన్యం ఉప్పొంగుతున్న గంగా నది జలాల వలె అల్లకల్లోలంగా, భీకరంగా మారిపోయింది..

 

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే యుద్ధకాండే చతుర్వింశతిః భాగ: