అరణ్యకాండము - భాగము - 16

 

అరణ్యకాండము - భాగము - 16

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
67	పూర్వజోఽప్యుక్తమాత్రస్తు లక్ష్మణేన సుభాషితమ్ | సారగ్రాహీ మహాసారం ప్రతిజగ్రాహ రాఘవః || ౧|| సంనిగృహ్య మహాబాహుః ప్రవృద్ధం కోపమాత్మనః | అవష్టభ్య ధనుశ్చిత్రం రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్ || ౨|| కిం కరిష్యావహే వత్స క్వ వా గచ్ఛావ లక్ష్మణ | కేనోపాయేన పశ్యేయం సీతామ్ ఇతి విచిన్తయ || ౩|| తం తథా పరితాపార్తం లక్ష్మణో రామమబ్రవీత్ | ఇదమేవ జనస్థానం త్వమన్వేషితుమర్హసి || ౪|| రాక్షసైర్బహుభిః కీర్ణం నానాద్రుమలతాయుతమ్ | సన్తీహ గిరిదుర్గాణి నిర్దరాః కన్దరాణి చ || ౫|| గుహాశ్చ వివిధా ఘోరా నానామృగగణాకులాః | ఆవాసాః కింనరాణాం చ గన్ధర్వభవనాని చ || ౬|| తాని యుక్తో మయా సార్ధం త్వమన్వేషితుమర్హసి | త్వద్విధో బుద్ధిసమ్పన్నా మాహాత్మానో నరర్షభ || ౭|| ఆపత్సు న ప్రకమ్పన్తే వాయువేగైరివాచలాః | ఇత్యుక్తస్తద్వనం సర్వం విచచార సలక్ష్మణః || ౮|| క్రుద్ధో రామః శరం ఘోరం సన్ధాయ ధనుషి క్షురమ్ | తతః పర్వతకూటాభం మహాభాగం ద్విజోత్తమమ్ || ౯|| దదర్శ పతితం భూమౌ క్షతజార్ద్రం జటాయుషమ్ | తం దృష్ట్వా గిరిశృఙ్గాభం రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్ | అనేన సీతా వైదేహీ భక్షితా నాత్ర సంశయః || ౧౦|| గృధ్రరూపమిదం వ్యక్తం రక్షో భ్రమతి కాననమ్ | భక్షయిత్వా విశాలాక్షీమాస్తే సీతాం యథాసుఖమ్ | ఏనం వధిష్యే దీప్తాగ్రైర్ఘోరైర్బాణైరజిహ్మగైః || ౧౧|| ఇత్యుక్త్వాభ్యపతద్గృధ్రం సన్ధాయ ధనుషి క్షురమ్ | క్రుద్ధో రామః సముద్రాన్తాం చాలయన్నివ మేదినీమ్ || ౧౨|| తం దీనదీనయా వాచా సఫేనం రుధిరం వమన్ | అభ్యభాషత పక్షీ తు రామం దశరథాత్మజమ్ || ౧౩|| యామోషధిమివాయుష్మన్నన్వేషసి మహావనే | సా దేవీ మమ చ ప్రాణా రావణేనోభయం హృతమ్ || ౧౪|| త్వయా విరహితా దేవీ లక్ష్మణేన చ రాఘవ | హ్రియమాణా మయా దృష్టా రావణేన బలీయసా || ౧౫|| సీతామభ్యవపన్నోఽహం రావణశ్చ రణే మయా | విధ్వంసితరథచ్ఛత్రః పాతితో ధరణీతలే || ౧౬|| ఏతదస్య ధనుర్భగ్నమేతదస్య శరావరమ్ | అయమస్య రణే రామ భగ్నః సాఙ్గ్రామికో రథః || ౧౭|| పరిశ్రాన్తస్య మే పక్షౌ ఛిత్త్వా ఖడ్గేన రావణః | సీతామాదాయ వైదేహీముత్పపాత విహాయసం | రక్షసా నిహతం పూర్వ్మ న మాం హన్తుం త్వమర్హసి || ౧౮|| రామస్తస్య తు విజ్ఞాయ సీతాసక్తాం ప్రియాం కథామ్ | గృధ్రరాజం పరిష్వజ్య రురోద సహలక్ష్మణః || ౧౯|| ఏకమేకాయనే దుర్గే నిఃశ్వసన్తం కథం చన | సమీక్ష్య దుఃఖితో రామః సౌమిత్రిమిదమబ్రవీత్ || ౨౦|| రాజ్యాద్భ్రంశో వనే వాసః సీతా నష్టా హతో ద్విజః | ఈదృశీయం మమాలక్ష్మీర్నిర్దహేదపి పావకమ్ || ౨౧|| సమ్పూర్ణమపి చేదద్య ప్రతరేయం మహోదధిమ్ | సోఽపి నూనం మమాలక్ష్మ్యా విశుష్యేత్సరితాం పతిః || ౨౨|| నాస్త్యభాగ్యతరో లోకే మత్తోఽస్మిన్సచరాచరే | యేనేయం మహతీ ప్రాప్తా మయా వ్యసనవాగురా || ౨౩|| అయం పితృవయస్యో మే గృధ్రరాజో జరాన్వితః | శేతే వినిహతో భూమౌ మమ భాగ్యవిపర్యయాత్ || ౨౪|| ఇత్యేవముక్త్వా బహుశో రాఘవః సహలక్ష్మణః | జటాయుషం చ పస్పర్శ పితృస్నేహం నిదర్శయన్ || ౨౫|| నికృత్తపక్షం రుధిరావసిక్తం తం గృధ్రరాజం పరిరభ్య రామః | క్వ మైథిలి ప్రాణసమా మమేతి విముచ్య వాచం నిపపాత భూమౌ || ౨౬||	26	981
శ్రీరాముడికి రెక్కలు తెగిపడి, నెమ్మదిగా శ్వాస పీలుస్తూ, తన చివరి క్షణాల్లో ఉన్న జటాయువు కనిపించాడు. అతడిని ఒక రాక్షసుడిగా పొరబడిన శ్రీరాముడు, సంహరించాలని నిశ్చయించుకుని జటాయువు వైపునకు వెళ్ళాడు. కానీ, జటాయువు పలికిన మాటలను విన్న తర్వాత, శ్రీరాముడు అతడిని గుర్తించి, ఆ క్షతగాత్రుడైన పక్షిరాజు దైన్య స్థితిని చూసి తీవ్రంగా విలపించాడు.
68	రామః ప్రేక్ష్య తు తం గృధ్రం భువి రౌద్రేణ పాతితమ్ | సౌమిత్రిం మిత్రసమ్పన్నమిదం వచనమబ్రవీత్ || ౧|| మమాయం నూనమర్థేషు యతమానో విహఙ్గమః | రాక్షసేన హతః సఙ్ఖ్యే ప్రాణాంస్త్యజతి దుస్త్యజాన్ || ౨|| అయమస్య శరీరేఽస్మిన్ప్రాణో లక్ష్మణ విద్యతే | తథా స్వరవిహీనోఽయం విక్లవం సముదీక్షతే || ౩|| జటాయో యది శక్నోషి వాక్యం వ్యాహరితుం పునః | సీతామాఖ్యాహి భద్రం తే వధమాఖ్యాహి చాత్మనః || ౪|| కింనిమిత్తోఽహరత్సీతాం రావణస్తస్య కిం మయా | అపరాద్ధం తు యం దృష్ట్వా రావణేన హృతా ప్రియా || ౫|| కథం తచ్చన్ద్రసఙ్కాశం ముఖమాసీన్మనోహరమ్ | సీతయా కాని చోక్తాని తస్మిన్కాలే ద్విజోత్తమ || ౬|| కథంవీర్యః కథంరూపః కిఙ్కర్మా స చ రాక్షసః | క్వ చాస్య భవనం తాత బ్రూహి మే పరిపృచ్ఛతః || ౭|| తముద్వీక్ష్యాథ దీనాత్మా విలపన్తమనన్తరమ్ | వాచాతిసన్నయా రామం జటాయురిదమబ్రవీత్ || ౮|| సా హృతా రాక్షసేన్ద్రేణ రావణేన విహాయసా | మాయామాస్థాయ విపులాం వాతదుర్దినసఙ్కులామ్ || ౯|| పరిశ్రాన్తస్య మే తాత పక్షౌ ఛిత్త్వా నిశాచరః | సీతామాదాయ వైదేహీం ప్రయాతో దక్షిణా ముఖః || ౧౦|| ఉపరుధ్యన్తి మే ప్రాణా దృష్టిర్భ్రమతి రాఘవ | పశ్యామి వృక్షాన్సౌవర్ణానుశీరకృతమూర్ధజాన్ || ౧౧|| యేన యాతి ముహూర్తేన సీతామాదాయ రావణః | విప్రనష్టం ధనం క్షిప్రం తత్స్వామిప్రతిపద్యతే || ౧౨|| విన్దో నామ ముహూర్తోఽసౌ స చ కాకుత్స్థ నాబుధత్ | ఝషవద్బడిశం గృహ్య క్షిప్రమేవ వినశ్యతి || ౧౩|| న చ త్వయా వ్యథా కార్యా జనకస్య సుతాం ప్రతి | వైదేహ్యా రంస్యసే క్షిప్రం హత్వా తం రాక్షసం రణే || ౧౪|| అసంమూఢస్య గృధ్రస్య రామం ప్రత్యనుభాషతః | ఆస్యాత్సుస్రావ రుధిరం మ్రియమాణస్య సామిషమ్ || ౧౫|| పుత్రో విశ్రవసః సాక్షాద్భ్రాతా వైశ్రవణస్య చ | ఇత్యుక్త్వా దుర్లభాన్ప్రాణాన్ముమోచ పతగేశ్వరః || ౧౬|| బ్రూహి బ్రూహీతి రామస్య బ్రువాణస్య కృతాఞ్జలేః | త్యక్త్వా శరీరం గృధ్రస్య జగ్ముః ప్రాణా విహాయసం || ౧౭|| స నిక్షిప్య శిరో భూమౌ ప్రసార్య చరణౌ తదా | విక్షిప్య చ శరీరం స్వం పపాత ధరణీతలే || ౧౮|| తం గృధ్రం ప్రేక్ష్య తామ్రాక్షం గతాసుమచలోపమమ్ | రామః సుబహుభిర్దుఃఖైర్దీనః సౌమిత్రిమబ్రవీత్ || ౧౯|| బహూని రక్షసాం వాసే వర్షాణి వసతా సుఖమ్ | అనేన దణ్డకారణ్యే విచీర్ణమిహ పక్షిణా || ౨౦|| అనేకవార్షికో యస్తు చిరకాలం సముత్థితః | సోఽయమద్య హతః శేతే కాలో హి దురతిక్రమః || ౨౧|| పశ్య లక్ష్మణ గృధ్రోఽయముపకారీ హతశ్ చ మే | సీతామభ్యవపన్నో వై రావణేన బలీయసా || ౨౨|| గృధ్రరాజ్యం పరిత్యజ్య పితృపైతామహం మహత్ | మమ హేతోరయం ప్రాణాన్ముమోచ పతగేశ్వరః || ౨౩|| సర్వత్ర ఖలు దృశ్యన్తే సాధవో ధర్మచారిణః | శూరాః శరణ్యాః సౌమిత్రే తిర్యగ్యోనిగతేష్వపి || ౨౪|| సీతాహరణజం దుఃఖం న మే సౌమ్య తథాగతమ్ | యథా వినాశో గృధ్రస్య మత్కృతే చ పరన్తప || ౨౫|| రాజా దశరథః శ్రీమాన్యథా మమ మయా యశాః | పూజనీయశ్చ మాన్యశ్చ తథాయం పతగేశ్వరః || ౨౬|| సౌమిత్రే హర కాష్ఠాని నిర్మథిష్యామి పావకమ్ | గృధ్రరాజం దిధక్షామి మత్కృతే నిధనం గతమ్ || ౨౭|| నాథం పతగలోకస్య చితామారోపయామ్యహమ్ | ఇమం ధక్ష్యామి సౌమిత్రే హతం రౌద్రేణ రక్షసా || ౨౮|| యా గతిర్యజ్ఞశీలానామాహితాగ్నేశ్చ యా గతిః | అపరావర్తినాం యా చ యా చ భూమిప్రదాయినామ్ || ౨౯|| మయా త్వం సమనుజ్ఞాతో గచ్ఛ లోకాననుత్తమాన్ | గృధ్రరాజ మహాసత్త్వ సంస్కృతశ్చ మయా వ్రజ || ౩౦|| ఏవముక్త్వా చితాం దీప్తామారోప్య పతగేశ్వరమ్ | దదాహ రామో ధర్మాత్మా స్వబన్ధుమివ దుఃఖితః || ౩౧|| రామోఽథ సహసౌమిత్రిర్వనం యాత్వా స వీర్యవాన్ | స్థూలాన్హత్వా మహారోహీనను తస్తార తం ద్విజమ్ || ౩౨|| రోహిమాంసాని చోద్ధృత్య పేశీకృత్వా మహాయశాః | శకునాయ దదౌ రామో రమ్యే హరితశాద్వలే || ౩౩|| యత్తత్ప్రేతస్య మర్త్యస్య కథయన్తి ద్విజాతయః | తత్స్వర్గగమనం తస్య క్షిప్రం రామో జజాప హ || ౩౪|| తతో గోదావరీం గత్వా నదీం నరవరాత్మజౌ | ఉదకం చక్రతుస్తస్మై గృధ్రరాజాయ తావుభౌ || ౩౫|| స గృధ్రరాజః కృతవాన్యశస్కరం సుదుష్కరం కర్మ రణే నిపాతితః | మహర్షికల్పేన చ సంస్కృతస్తదా జగామ పుణ్యాం గతిమాత్మనః శుభామ్ || ౩౬||	36	1017
జటాయువు సీతను అపహరించింది రావణుడే అని శ్రీరాముడికి తెలియజేశాడు. ఏం జరిగిందో అంతా పూర్తిగా వివరించడానికి తన శాయశక్తులా ప్రయత్నించినప్పటికీ, అంతలోనే అతనిని మరణం కబళించింది.  శ్రీరాముడు జటాయువును తన స్వంత బంధువులా భావించి చితిపై ఉంచి అగ్ని సంస్కారం గావించాడు, మరియు ఇతర అంతిమ సంస్కారాలను నిర్వహించాడు. ఆ తర్వాత, వారు నదిలో స్నానం ఆచరించి, సీత అన్వేషణలో మరింత ముందుకు సాగారు.
69	కృత్వైవముదకం తస్మై ప్రస్థితౌ రాఘవౌ తదా | అవేక్షన్తౌ వనే సీతాం పశ్చిమాం జగ్మతుర్దిశమ్ || ౧|| తాం దిశం దక్షిణాం గత్వా శరచాపాసిధారిణౌ | అవిప్రహతమైక్ష్వాకౌ పన్థానం ప్రతిపేదతుః || ౨|| గుల్మైర్వృక్షైశ్చ బహుభిర్లతాభిశ్చ ప్రవేష్టితమ్ | ఆవృతం సర్వతో దుర్గం గహనం ఘోరదర్శనమ్ || ౩|| వ్యతిక్రమ్య తు వేగేన గృహీత్వా దక్షిణాం దిశమ్ | సుభీమం తన్మహారణ్యం వ్యతియాతౌ మహాబలౌ || ౪|| తతః పరం జనస్థానాత్త్రిక్రోశం గమ్య రాఘవౌ | క్రౌఞ్చారణ్యం వివిశతుర్గహనం తౌ మహౌజసౌ || ౫|| నానామేఘఘనప్రఖ్యం ప్రహృష్టమివ సర్వతః | నానావర్ణైః శుభైః పుష్పైర్మృగపక్షిగణైర్యుతమ్ || ౬|| దిదృక్షమాణౌ వైదేహీం తద్వనం తౌ విచిక్యతుః | తత్ర తత్రావతిష్ఠన్తౌ సీతాహరణకర్శితౌ || ౭|| లక్ష్మణస్తు మహాతేజాః సత్త్వవాఞ్శీలవాఞ్శుచిః | అబ్రవీత్ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం భ్రాతరం దీప్తతేజసం || ౮|| స్పన్దతే మే దృఢం బాహురుద్విగ్నమివ మే మనః | ప్రాయశశ్చాప్యనిష్టాని నిమిత్తాన్యుపలక్షయే || ౯|| తస్మాత్సజ్జీభవార్య త్వం కురుష్వ వచనం హితమ్ | మమైవ హి నిమిత్తాని సద్యః శంసన్తి సమ్భ్రమమ్ || ౧౦|| ఏష వఞ్చులకో నామ పక్షీ పరమదారుణః | ఆవయోర్విజయం యుద్ధే శంసన్నివ వినర్దతి || ౧౧|| తయోరన్వేషతోరేవం సర్వం తద్వనమోజసా | సఞ్జజ్ఞే విపులః శబ్దః ప్రభఞ్జన్నివ తద్వనమ్ || ౧౨|| సంవేష్టితమివాత్యర్థం గహనం మాతరిశ్వనా | వనస్య తస్య శబ్దోఽభూద్దివమాపూరయన్నివ || ౧౩|| తం శబ్దం కాఙ్క్షమాణస్తు రామః కక్షే సహానుజః | దదర్శ సుమహాకాయం రాక్షసం విపులోరసం || ౧౪|| ఆసేదతుస్తతస్తత్ర తావుభౌ ప్రముఖే స్థితమ్ | వివృద్ధమశిరోగ్రీవం కబన్ధముదరే ముఖమ్ || ౧౫|| రోమభిర్నిచితైస్తీక్ష్ణైర్మహాగిరిమివోచ్ఛ్రితమ్ | నీలమేఘనిభం రౌద్రం మేఘస్తనితనిఃస్వనమ్ || ౧౬|| మహాపక్ష్మేణ పిఙ్గేన విపులేనాయతేన చ | ఏకేనోరసి ఘోరేణ నయనేనాశుదర్శినా || ౧౭|| మహాదంష్ట్రోపపన్నం తం లేలిహానం మహాముఖమ్ | భక్షయన్తం మహాఘోరానృక్షసింహమృగద్విపాన్ || ౧౮|| ఘోరౌ భుజౌ వికుర్వాణముభౌ యోజనమాయతౌ | కరాభ్యాం వివిధాన్గృహ్య ఋష్కాన్పక్షిగణాన్మృగాన్ || ౧౯|| ఆకర్షన్తం వికర్షన్తమనేకాన్మృగయూథపాన్ | స్థితమావృత్య పన్థానం తయోర్భ్రాత్రోః ప్రపన్నయోః || ౨౦|| అథ తౌ సమతిక్రమ్య క్రోశమాత్రే దదర్శతుః | మహాన్తం దారుణం భీమం కబన్ధం భుజసంవృతమ్ || ౨౧|| స మహాబాహురత్యర్థం ప్రసార్య విపులౌ భుజౌ | జగ్రాహ సహితావేవ రాఘవౌ పీడయన్బలాత్ || ౨౨|| ఖడ్గినౌ దృఢధన్వానౌ తిగ్మతేజౌ మహాభుజౌ | భ్రాతరౌ వివశం ప్రాప్తౌ కృష్యమాణౌ మహాబలౌ || ౨౩|| తావువాచ మహాబాహుః కబన్ధో దానవోత్తమః | కౌ యువాం వృషభస్కన్ధౌ మహాఖడ్గధనుర్ధరౌ || ౨౪|| ఘోరం దేశమిమం ప్రాప్తౌ మమ భక్షావుపస్థితౌ | వదతం కార్యమిహ వాం కిమర్థం చాగతౌ యువామ్ || ౨౫|| ఇమం దేశమనుప్రాప్తౌ క్షుధార్తస్యేహ తిష్ఠతః | సబాణచాపఖడ్గౌ చ తీక్ష్ణశృఙ్గావివర్షభౌ | మమాస్యమనుసమ్ప్రాప్తౌ దుర్లభం జీవితం పునః || ౨౬|| తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా కబన్ధస్య దురాత్మనః | ఉవాచ లక్ష్మణం రామో ముఖేన పరిశుష్యతా || ౨౭|| కృచ్ఛ్రాత్కృచ్ఛ్రతరం ప్రాప్య దారుణం సత్యవిక్రమ | వ్యసనం జీవితాన్తాయ ప్రాప్తమప్రాప్య తాం ప్రియామ్ || ౨౮|| కాలస్య సుమహద్వీర్యం సర్వభూతేషు లక్ష్మణ | త్వాం చ మాం చ నరవ్యాఘ్ర వ్యసనైః పశ్య మోహితౌ | నాతిభారోఽస్తి దైవస్య సర్వభుతేషు లక్ష్మణ || ౨౯|| శూరాశ్చ బలవన్తశ్చ కృతాస్త్రాశ్చ రణాజిరే | కాలాభిపన్నాః సీదన్తి యథా వాలుకసేతవః || ౩౦|| ఇతి బ్రువాణో దృఢసత్యవిక్రమో మహాయశా దాశరథిః ప్రతాపవాన్ | అవేక్ష్య సౌమిత్రిముదగ్రవిక్రమం స్థిరాం తదా స్వాం మతిమాత్మనాకరోత్ || ౩౧||	31	1048
శ్రీరామలక్ష్మణులు సీత కోసం అరణ్యంలో అన్వేషిస్తుండగా కబంధుడు అనే రాక్షసుడు వారికి ఎదురయ్యాడు. వారి మార్గానికి అడ్డంగా నిలిచిన ఆ కబంధుడి వద్దకు వారిద్దరూ వెళ్ళవలసి వచ్చింది. భారీ శరీరంతో, మెడ లేనందున తల లేకుండా, పొట్టలోనే నోరు కలిగి ఉన్నాడు ఆ రాక్షసుడు. ఆ ఘోర రాక్షసుడు ఒక పెద్ద పర్వతంలా కనిపిస్తున్నాడు, అతని రోమాలు నిక్కబొడుచుకుని దట్టంగా ఉన్నాయి, అతని కాంతి దట్టమైన నల్లటి మేఘంలా ఉంది మరియు అతని గర్జన ఉరుములా ఉంది.  అతని రొమ్ము భాగంలో ఉన్న లలాటంపై (నుదురుపై) ప్రళయాగ్ని జ్వాలలా రగులుతున్న ఒకే ఒక్క పచ్చటి కన్ను ఉంది. తీక్షణమైన, పదునైన దృష్టి కలిగిన ఆ ఒంటికన్ను విశాలమైన కాంతితో, విస్తృత కోణంలో చూస్తోంది, దానిపై రెక్కల వంటి కనురెప్పలు ఉన్నాయి. ఆ రాక్షసుడు ఇప్పుడే ఒక జీవిని మింగి ముగించడంతో, శూలాల వంటి కోరలతో నిండిన తన భారీ నోటిని నవ్వుతూ నాకుతున్నాడు; ఆ సోదరులిద్దరూ అటువంటి రాక్షసుడి సమీపానికి వెళ్ళవలసి వచ్చింది.  అతను అత్యంత క్రూరమైన ఎలుగుబంట్లను, సింహాలను, క్రూర జంతువులను మరియు ఏనుగులను తింటున్నాడు. ఒక్కొక్కటి ఒక యోజనం దూరం వరకు సాగదీయగల తన రెండు ఘోరమైన చేతులను చాపుతున్నాడు; ఆ సోదరులు అటువంటి రాక్షసుడిని సమీపించారు. అత్యంత పొడవైన చేతులు కలిగిన ఆ కబంధుడు తన చేతులను చాపి, రాఘవులిద్దరినీ పక్కపక్కనే తన గుప్పిట్లోకి తీసుకుని, తన బలమంతటితో వారిని గట్టిగా నలిపేస్తూ ఒక్కసారిగా పట్టుకున్నాడు.

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే అరణ్యకాండే షోడశ: భాగ: