కిష్కింధాకాండము - భాగము – 12

 

కిష్కింధాకాండము - భాగము – 12

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
36	ఇత్యుక్తస్తారయా వాక్యం ప్రశ్రితం ధర్మసంహితమ్ | మృదుస్వభావః సౌమిత్రిః ప్రతిజగ్రాహ తద్వచః || ౧|| తస్మిన్ప్రతిగృహీతే తు వాక్యే హరిగణేశ్వరః | లక్ష్మణాత్సుమహత్త్రాసం వస్త్రం క్లిన్నమివాత్యజత్ || ౨|| తతః కణ్ఠగతం మాల్యం చిత్రం బహుగుణం మహత్ | చిచ్ఛేద విమదశ్చాసీత్సుగ్రీవో వానరేశ్వరః || ౩|| స లక్ష్మణం భీమబలం సర్వవానరసత్తమః | అబ్రవీత్ప్రశ్రితం వాక్యం సుగ్రీవః సమ్ప్రహర్షయన్ || ౪|| ప్రనష్టా శ్రీశ్చ కీర్తిశ్చ కపిరాజ్యం చ శాశ్వతమ్ | రామప్రసాదాత్సౌమిత్రే పునః ప్రాప్తమిదం మయా || ౫|| కః శక్తస్తస్య దేవస్య ఖ్యాతస్య స్వేన కర్మణా | తాదృశం విక్రమం వీర ప్రతికర్తుమరిన్దమ || ౬|| సీతాం ప్రాప్స్యతి ధర్మాత్మా వధిష్యతి చ రావణమ్ | సహాయమాత్రేణ మయా రాఘవః స్వేన తేజసా || ౭|| సహాయకృత్యం హి తస్య యేన సప్త మహాద్రుమాః | శైలశ్చ వసుధా చైవ బాణేనైకేన దారితాః || ౮|| ధనుర్విస్ఫారమాణస్య యస్య శబ్దేన లక్ష్మణ | సశైలా కమ్పితా భూమిః సహాయైస్తస్య కిం ను వై || ౯|| అనుయాత్రాం నరేన్ద్రస్య కరిష్యేఽహం నరర్షభ | గచ్ఛతో రావణం హన్తుం వైరిణం సపురఃసరమ్ || ౧౦|| యది కిం చిదతిక్రాన్తం విశ్వాసాత్ప్రణయేన వా | ప్రేష్యస్య క్షమితవ్యం మే న కశ్చిన్నాపరాధ్యతి || ౧౧|| ఇతి తస్య బ్రువాణస్య సుగ్రీవస్య మహాత్మనః | అభవల్లక్ష్మణః ప్రీతః ప్రేంణా చేదమువాచ హ || ౧౨|| సర్వథా హి మమ భ్రాతా సనాథో వానరేశ్వర | త్వయా నాథేన సుగ్రీవ ప్రశ్రితేన విశేషతః || ౧౩|| యస్తే ప్రభావః సుగ్రీవ యచ్చ తే శౌచముత్తమమ్ | అర్హస్తం కపిరాజ్యస్య శ్రియం భోక్తుమనుత్తమామ్ || ౧౪|| సహాయేన చ సుగ్రీవ త్వయా రామః ప్రతాపవాన్ | వధిష్యతి రణే శత్రూనచిరాన్నాత్ర సంశయః || ౧౫|| ధర్మజ్ఞస్య కృతజ్ఞస్య సఙ్గ్రామేష్వనివర్తినః | ఉపపన్నం చ యుక్తం చ సుగ్రీవ తవ భాషితమ్ || ౧౬|| దోషజ్ఞః సతి సామర్థ్యే కోఽన్యో భాషితుమర్హతి | వర్జయిత్వా మమ జ్యేష్ఠం త్వాం చ వానరసత్తమ || ౧౭|| సదృశశ్చాసి రామస్య విక్రమేణ బలేన చ | సహాయో దైవతైర్దత్తశ్చిరాయ హరిపుఙ్గవ || ౧౮|| కిం తు శీఘ్రమితో వీర నిష్క్రామ త్వం మయా సహ | సాన్త్వయస్వ వయస్యం చ భార్యాహరణదుఃఖితమ్ || ౧౯|| యచ్చ శోకాభిభూతస్య శ్రుత్వా రామస్య భాషితమ్ | మయా త్వం పరుషాణ్యుక్తస్తచ్చ త్వం క్షన్తుమర్హసి || ౨౦||	20	938
వినయపూర్వకమైనవి, ధర్మబద్ధమైనవి అయిన తార మాటలను విన్న తర్వాత, శాంత స్వభావుడైన ఆ సుమిత్ర కుమారుడు (లక్ష్మణుడు) ఆమె వచనాన్ని అంగీకరించాడు. లక్ష్మణుడు ఆ మాటలను స్వీకరించగానే, వానర సేనాధిపతియైన సుగ్రీవుడు, తడిసిన వస్త్రాన్ని విదిల్చి పారేసినట్లుగా లక్ష్మణుని పట్ల తనకున్న కొండంత భయాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టాడు. ఆపై, భోగాల మత్తు నుండి పూర్తిగా బయటకు వచ్చిన ఆ వానరరాజు సుగ్రీవుడు, తన మెడలో అలంకరించబడి ఉన్న అనేక విశిష్ట గుణాలు గల ఆ అద్భుతమైన భారీ మాలను తెంపి పక్కన పడేశాడు.  అపరిమితమైన ఆనందంతో నిండినవాడై, వానరశ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు అమిత పరాక్రమవంతుడైన లక్ష్మణుడితో ఎంతో వినయంగా ఈ మాటలు పలికాడు: "ఓ సుమిత్రా నందనా! నేను కోల్పోయిన నా సంపద, నా కీర్తి, మరియు ఈ శాశ్వత వానర రాజ్యాము అన్నీ కేవలం రాముని అనుగ్రహం వల్లే నాకు తిరిగి లభించాయి. ఓ వీర శత్రుసంహారకుడా! తన స్వంత వీరకృత్యాల ద్వారా లోక ప్రసిద్ధి చెందిన ఆ దివ్య రాజకుమారుని కొండంత సహాయానికి ఈ భూమిపై ఎవరు మాత్రం ప్రత్యామ్నాయంగా ఋణం తీర్చుకోగలరు? తన స్వంత అంతర్గత తేజస్సు చేతనే ఆ ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు (రాముడు) సీతను తిరిగి పొందుతాడు మరియు రావణుడిని సంహరిస్తాడు; నేను కేవలం అతని పక్కన ఒక నిమిత్త మాత్రుడిగా లేదా సహాయకుడిగా మాత్రమే సేవ చేస్తాను." "ఒకే ఒక్క బాణంతో ఏడు భారీ వృక్షాలను, పర్వత శ్రేణిని, చివరకు భూమిని సైతం చీల్చివేసిన ఆ రామునికి అసలు వేరొకరి సహాయం ఏం అవసరం? ఓ లక్ష్మణా! ఆయన ధనస్సు నారి సంధించిన ఆ ధ్వనికే సమస్త భూమండలం దాని పర్వతాలతో సహా వణికిపోతుండగా, ఆయనకు మిత్రులతో నిజంగా ఏం పని? ఓ పురుషశ్రేష్ఠుడా! ఆ నరనాథుడు తన శత్రువైన రావణుడిని అతని నగరంతో సహా సర్వనాశనం చేయడానికి దండయాత్రకు బయలుదేరినప్పుడు, నేను కేవలం ఒక నమ్మకమైన సేవకుడిలా అతనిని అనుసరిస్తాను. మన మధ్య ఉన్న చొరవ వల్ల గానీ, లేదా ఆప్యాయతతో కూడిన హక్కు వల్ల గానీ నా వల్ల ఏదైనా పొరపాటు జరిగి ఉంటే, నీ సేవకుడనైన నన్ను దయచేసి క్షమించు. ఎందుకంటే ఈ లోకంలో తప్పు చేయని మనిషంటూ ఎవరూ ఉండరు."  మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు ఈ విధంగా మాట్లాడుతుండగా, లక్ష్మణుడు ఎంతో సంతోషించాడు, మరియు కేవలం గాఢమైన ఆప్యాయతతో అతడు ఈ మాటలు పలికాడు:  "ఓ వానరరాజా! సుగ్రీవా! ముఖ్యంగా నువ్వు ఇంతటి అపారమైన వినయాన్ని కలిగి ఉన్నావు కాబట్టి, నా అన్న రామునికి పూర్తి రక్షణ లభించినట్లే మరియు అతనికి ఒక నిజమైన రక్షకుడు దొరికినట్లే. ఓ సుగ్రీవా! నీకున్న అసాధారణమైన శక్తిని, మరియు నీ విశిష్టమైన పవిత్ర శీలాన్ని బట్టి, నువ్వు ఈ వానర రాజ్యాన్ని పరిపాలించడానికి మరియు దీని సాటిలేని వైభవాన్ని అనుభవించడానికి పూర్తిగా అర్హుడివి. ఓ సుగ్రీవా! నిన్ను మిత్రుడిగా పొందిన ఆ తేజోవంతుడైన రాముడు నిశ్చయంగా త్వరలోనే యుద్ధంలో తన శత్రువులందరినీ సంహరిస్తాడు; ఇందులో ఎలాంటి సందేహమూ లేదు."  "ఓ సుగ్రీవా! ధర్మం తెలిసిన, కృతజ్ఞత గల, మరియు యుద్ధరంగంలో ఎన్నడూ వెన్నుచూపని నీలాంటి వ్యక్తికి నువ్వు పలికిన ఈ మాటలు పూర్తిగా తగినవి మరియు యోగ్యమైనవి. ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా! సామర్థ్యం ఉన్నప్పటికీ, నా అన్న రాముడు మరియు నువ్వు తప్ప తమ స్వంత తప్పులను ఇంత ఉన్నతంగా ఒప్పుకోగల ఉదార స్వభావులు ఇంకెవరు ఉంటారు? ఓ వానరనాథా! నువ్వు పరాక్రమంలోనూ, బలంలోనూ రామునికి సరిసమానుడివి, మరియు రాబోయే సుదీర్ఘ కాలం పాటు అతనికి మిత్రుడిగా ఉండటానికి దేవతలే నిన్ను ప్రసాదించారు. కాబట్టి, ఓ వీరుడా! ఆలస్యం చేయకుండా నాతో కలిసి త్వరగా బయలుదేరు, మరియు తన భార్య అపహరణకు గురవ్వడం వల్ల తీవ్ర దుఃఖంతో అలమటిస్తున్న నీ ప్రాణ మిత్రుడైన రాముని ఓదార్చు. శోకార్తుడైన రాముని విలాపాలను విని, నేను నీపై ఏవైతే కఠినమైన మాటలు పలికానో—వాటన్నింటినీ నువ్వు పెద్ద మనస్సుతో క్షమించాలి."
38	స లక్ష్మణో భీమబలం సర్వవానరసత్తమమ్ | అబ్రవీత్ప్రశ్రితం వాక్యం సుగ్రీవం సమ్ప్రహర్షయన్ | కిష్కిన్ధాయా వినిష్క్రామ యది తే సౌమ్య రోచతే ||౧ || తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా లక్ష్మణస్య సుభాషితమ్ | సుగ్రీవః పరమప్రీతో వాక్యమేతదువాచ హ || ౨|| ఏవం భవతు గచ్ఛామః స్థేయం త్వచ్ఛాసనే మయా | తమేవముక్త్వా సుగ్రీవో లక్ష్మణం శుభలక్ష్మణమ్ ||౩ || విసర్జయామాస తదా తారామన్యాశ్చ యోషితః | ఏతేత్యుచ్చైర్హరివరాన్సుగ్రీవః సముదాహరత్ || ౪|| తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా హరయః శీఘ్రమాయయుః | బద్ధాఞ్జలిపుటాః సర్వే యే స్యుః స్త్రీదర్శనక్షమాః ||౫ || తానువాచ తతః ప్రాప్తాన్రాజార్కసదృశప్రభః | ఉపస్థాపయత క్షిప్రం శిబికాం మమ వానరాః || ౬|| శ్రుత్వా తు వచనం తస్య హరయః శీఘ్రవిక్రమాః | సముపస్థాపయామాసుః శిబికాం ప్రియదర్శనామ్ ||౭ || తాముపస్థాపితాం దృష్ట్వా శిబికాం వానరాధిపః | లక్ష్మణారుహ్యతాం శీఘ్రమితి సౌమిత్రిమబ్రవీత్ ||౮ || ఇత్యుక్త్వా కాఞ్చనం యానం సుగ్రీవః సూర్యసంనిభమ్ | బృహద్భిర్హరిభిర్యుక్తమారురోహ సలక్ష్మణః || ౯|| పాణ్డురేణాతపత్రేణ ధ్రియమాణేన మూర్ధని | శుక్లైశ్చ బాలవ్యజనైర్ధూయమానైః సమన్తతః ||౧౦ || శఙ్ఖభేరీనినాదైశ్చ బన్దిభిశ్చాభివన్దితః | నిర్యయౌ ప్రాప్య సుగ్రీవో రాజ్యశ్రియమనుత్తమామ్ || ౧౧|| స వానరశతైస్తీష్క్ణైర్బహుభిః శస్త్రపాణిభిః | పరికీర్ణో యయౌ తత్ర యత్ర రామో వ్యవస్థితః ||౧౨ || స తం దేశమనుప్రాప్య శ్రేష్ఠం రామనిషేవితమ్ | అవాతరన్మహాతేజాః శిబికాయాః సలక్ష్మణః ||౧౩ || ఆసాద్య చ తతో రామం కృతాఞ్జలిపుటోఽభవత్ | కృతాఞ్జలౌ స్థితే తస్మిన్వానరాశ్చభవంస్తథా ||౧౪ || తటాకమివ తద్దృష్ట్వా రామః కుడ్మలపఙ్కజమ్ | వానరాణాం మహత్సైన్యం సుగ్రీవే ప్రీతిమానభూత్ || ౧౫|| పాదయోః పతితం మూర్ధ్నా తముత్థాప్య హరీశ్వరమ్ | ప్రేంణా చ బహుమానాచ్చ రాఘవః పరిషస్వజే ||౧౬ || పరిష్వజ్య చ ధర్మాత్మా నిషీదేతి తతోఽబ్రవీత్ | తం నిషణ్ణం తతో దృష్ట్వా క్షితౌ రామోఽబ్రవీద్వచః || ౧౭|| ధర్మమర్థం చ కామం చ కాలే యస్తు నిషేవతే | విభజ్య సతతం వీర స రాజా హరిసత్తమ || ౧౮|| హిత్వా ధర్మం తథార్థం చ కామం యస్తు నిషేవతే | స వృక్షాగ్రే యథా సుప్తః పతితః ప్రతిబుధ్యతే || ౧౯|| అమిత్రాణాం వధే యుక్తో మిత్రాణాం సఙ్గ్రహే రతః | త్రివర్గఫలభోక్తా తు రాజా ధర్మేణ యుజ్యతే ||౨౦ || ఉద్యోగసమయస్త్వేష ప్రాప్తః శత్రువినాశన | సఞ్చిన్త్యతాం హి పిఙ్గేశ హరిభిః సహ మన్త్రిభిః || ౨౧|| ఏవముక్తస్తు సుగ్రీవో రామం వచనమబ్రవీత్ ||౨౨ || ప్రనష్టా శ్రీశ్చ కీర్తిశ్చ కపిరాజ్యం చ శాశ్వతమ్ | త్వత్ప్రసాదాన్మహాబాహో పునః ప్రాప్తమిదం మయా ||౨౩ || తవ దేవప్రసదాచ్చ భ్రాతుశ్చ జయతాం వర | కృతం న ప్రతికుర్యాద్యః పురుషాణాం స దూషకః || ౨౪|| ఏతే వానరముఖ్యాశ్చ శతశః శత్రుసూదన | ప్రాప్తాశ్చాదాయ బలినః పృథివ్యాం సర్వవానరాన్ ||౨౫ || ఋక్షాశ్చావహితాః శూరా గోలాఙ్గూలాశ్చ రాఘవ | కాన్తార వనదుర్గాణామభిజ్ఞా ఘోరదర్శనాః ||౨౬ || దేవగన్ధర్వపుత్రాశ్చ వానరాః కామరూపిణః | స్వైః స్వైః పరివృతాః సైన్యైర్వర్తన్తే పథి రాఘవ || ౨౭|| శతైః శతసహస్రైశ్చ కోటిభిశ్చ ప్లవఙ్గమాః | అయుతైశ్చావృతా వీరా శఙ్కుభిశ్చ పరన్తప || ౨౮|| అర్బుదైరర్బుదశతైర్మధ్యైశ్చాన్తైశ్చ వానరాః | సముద్రైశ్చ పరార్ధైశ్చ హరయో హరియూథపాః ||౨౯ || ఆగమిష్యన్తి తే రాజన్మహేన్ద్రసమవిక్రమాః | మేరుమన్దరసఙ్కాశా విన్ధ్యమేరుకృతాలయాః || ౩౦|| తే త్వామభిగమిష్యన్తి రాక్షసం యే సబాన్ధవమ్ | నిహత్య రావణం సఙ్ఖ్యే హ్యానయిష్యన్తి మైథిలీమ్ || ౩౧|| తతస్తముద్యోగమవేక్ష్య బుద్ధిమాన్ హరిప్రవీరస్య నిదేశవర్తినః | బభూవ హర్షాద్వసుధాధిపాత్మజః ప్రబుద్ధనీలోత్పలతుల్యదర్శనః || ౩౨||	32	970
అప్పుడు లక్ష్మణుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన అమిత పరాక్రమవంతుడైన సుగ్రీవునికి ఎంతో వినయపూర్వకమైన మాటలు పలుకుతూ అతనిని అమితానందపరిచాడు: "ఓ సౌమ్యుడా! నీకు సమ్మతమైతే, మనం కిష్కింధ నుండి బయలుదేరుదాం."  లక్ష్మణుడు పలికిన ఆ మధురమైన మాటలను విన్న సుగ్రీవుడు ఎంతో సంతోషించి ఈ వాక్యంతో బదులిచ్చాడు:  "అలాగే కానివ్వు, మనం వెళ్దాం! నేను ఎల్లప్పుడూ నీ ఆజ్ఞకు బద్ధుడనై ఉండాలి." శుభ లక్షణాలు కలిగిన లక్ష్మణుడితో ఈ విధంగా పలికి, సుగ్రీవుడు రాణి తారను మరియు తన ఇతర భార్యలను అంతఃపురంలోనే ఉండమని పంపించివేశాడు.  ఆపై అతడు శ్రేష్ఠులైన వానర యోధులను ఉద్దేశించి, "ఇక్కడికి రండి!" అని గట్టిగా కేక వేశాడు.  అతని పిలుపు వినగానే, అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించే అనుమతి ఉన్న ఆ వానరులందరూ చేతులు జోడించి ఎంతో వినయంతో వేగంగా అతనిని సమీపించారు. సూర్యునిలా ప్రకాశించే ఆ వానరరాజు, అక్కడికి వచ్చిన ఆ యోధులతో ఇలా అన్నాడు: "ఓ వానరులారా! నా పల్లకిని (శిబికను) వెంటనే ఇక్కడికి తీసుకురండి!"  అతని ఆజ్ఞను విన్న వేగవంతులైన వానరులు మరుక్షణంలోనే ఎంతో మనోహరమైన, అందమైన పల్లకిని ముందుకు తీసుకువచ్చారు. పల్లకి రావడం చూసి, వానరనాథుడు సుమిత్ర కుమారుడైన లక్ష్మణునితో, "ఓ లక్ష్మణా! దయచేసి దీనిపైకి త్వరగా అధిరోహించు" అని అన్నాడు.  ఆ విధంగా పలికి, సుగ్రీవుడు లక్ష్మణుడితో కలిసి, సూర్యునిలా మెరిసిపోతూ భారీ వానర యోధుల చేత మోయబడుతున్న ఆ బంగారు పల్లకిని అధిరోహించాడు. తన శిరస్సుపై శ్వేత ఛత్రము (తెల్లటి రాజ గొడుగు) ధరించి, నలుదిక్కులా తెల్లటి చామరాలు ఊగుతుండగా, శంఖ నాదాలు, యుద్ధ దుందుభుల శబ్దాల నడుమ, రాజ వందిమాగధుల ప్రశంసల మధ్య సుగ్రీవుడు తన సాటిలేని సార్వభౌమ వైభవాన్ని పరిపూర్ణంగా అనుభవిస్తూ బయటకు సాగాడు. చేతిలో ఆయుధాలు ధరించిన వందలాది మంది భయంకరమైన, అగ్రశ్రేణి వానర యోధులు తన్ను చుట్టుముట్టి రాగా, అతడు రాముడు నివసిస్తున్న ప్రదేశానికి ప్రయాణమయ్యాడు.  రాముడు నివసిస్తున్న ఆ శ్రేష్ఠమైన ప్రదేశానికి చేరుకోగానే, అమిత తేజోవంతుడైన సుగ్రీవుడు లక్ష్మణుడితో కలిసి పల్లకి నుండి కిందకు దిగాడు. రాముని సమీపించి, అతడు ఎంతో భక్తి శ్రద్ధలతో చేతులు జోడించి నిలబడ్డాడు. అతడు చేతులు జోడించి నిలబడటం చూసి, అతని వానర యోధులందరూ కూడా అలాగే చేశారు. వికసించని తామర మొగ్గలతో నిండిన సరస్సులా ఉన్న ఆ భారీ వానర సైన్యాన్ని చూసి, రాముని హృదయం సుగ్రీవునిపై అమితమైన ఆప్యాయతతో ఉప్పొంగిపోయింది. ఆ వానరరాజు తన పాదాలపై సాష్టాంగ నమస్కారం చేయగా, రాముడు తన స్వంత చేతులతో అతనిని పైకి లేపి, ఎంతో ప్రేమ, గౌరవాలతో ఆప్యాయంగా కౌగిలించుకున్నాడు. అతనిని కౌగిలించుకున్న తర్వాత, ధర్మాత్ముడైన రాముడు "దయచేసి కూర్చో" అని అన్నాడు. అతడు భూమిపై కూర్చోవడం చూసి, రాముడు ఈ మాటలు పలికాడు:  "ఓ వీరుడా! వానరశ్రేష్ఠుడా! తన సమయాన్ని సక్రమంగా విభజించుకుని, ధర్మము, అర్థము మరియు కామములను వాటి వాటి సరైన ఋతువులలో ఆచరించే రాజే నిజమైన పాలకుడు. కానీ, ధర్మార్థాలను విడిచిపెట్టి కేవలం ఇంద్రియ భోగాలలోనే మునిగిపోయేవాడు, చెట్టు చిటారు కొమ్మన నిద్రపోయే మనిషి లాంటివాడు—అతడు కిందపడి బండకేసి బాదుకున్నప్పుడే అతనికి మెలకువ వస్తుంది. శత్రుసంహారంపై దృష్టి పెట్టి, మిత్రులను సేకరించడానికి అంకితమై, జీవితంలోని ఈ త్రివిధ పురుషార్థాల ఫలితాలను పరిపూర్ణ సమతుల్యతతో అనుభవించే రాజు సహజంగానే ధర్మబద్ధుడవుతాడు. బంగారు ఛాయ గల ఓ వానరరాజా! శత్రువును నిర్మూలించడానికి సైనిక దండయాత్ర చేయవలసిన సమయం ఆసన్నమైంది. దయచేసి నీ వానర మంత్రులతో ఈ విషయంపై సంప్రదించు."  ఆ విధంగా కోరబడిన సుగ్రీవుడు రామునితో ఈ మాటలు పలికాడు: "ఓ మహాబాహో! నేను కోల్పోయిన నా సంపద, నా కీర్తి, మరియు ఈ శాశ్వత వానర రాజ్యాము అన్నీ కేవలం నీ అనుగ్రహం వల్లే నాకు తిరిగి లభించాయి. విజేతలలో శ్రేష్ఠుడా! నువ్వు, మరియు నీ దివ్య సోదరుడు చేసిన సహాయానికి బదులు తీర్చుకోని వాడు మానవ జాతికే కలంకం. ఓ శత్రుసంహారకుడా! ఈ సమస్త భూమండలంలోని బలమైన వానరులందరినీ సేకరించి, ఇక్కడికి చేరుకున్న వందలాది మంది పరాక్రమవంతులైన వానర సేనాధిపతులు వీరే."  "ఓ రఘునందనా! దుర్భేద్యమైన అడవులు, పర్వత ప్రాంతాల గురించి పూర్తి అవగాహన ఉన్న వీర ఎలుగుబంట్లు, జాగరూకత గల వానరులు, మరియు భయంకరమైన రూపం గల పొడవైన తోకలు గల వానరులు (గోలాంగులములు) ఇక్కడికి చేరుకున్నారు. దేవతలు, గంధర్వుల పుత్రులై, కోరుకున్న రూపాన్ని ధరించగల వానరులు తమ తమ సైన్యాలతో ఇప్పటికే ఇక్కడికి వస్తున్నారు. ఓ శత్రు తాపకుడా! వందలు, వందల వేలు, కోట్లు, ఆయుతములు, శంఖములు, అర్భుదములు, వందల అర్భుదములు, మధ్యములు, అంతములు, సముద్రములు మరియు పరార్ధముల సంఖ్యలో వానర యోధులు, సేనాధిపతులు ముందుకు సాగుతున్నారు." (గమనిక: ఇవి అపారమైన సైనిక సంఖ్యను సూచించడానికి ఉపయోగించే ఖచ్చితమైన ప్రాచీన దశాంస మాన విశిష్ట ప్రమాణాలు). "ఓ రాజా! దేవేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం కలిగి, మేరు, మందర పర్వతాలంత భారీగా ఉంటూ, వింధ్య, మేరు పర్వత శ్రేణులలో నివసించే యోధులు వస్తున్నారు. వారు నీతో కలిసి యుద్ధానికి నడుస్తారు, రావణుడిని అతని సమస్త బంధుమిత్రులతో సహా సంహరిస్తారు, మరియు మైథిలిని (సీతను) తిరిగి నీ చెంతకు తీసుకువస్తారు." తన ఆజ్ఞకు లోబడి వినయంగా నిలబడిన ఆ వానరరాజు ఏర్పాటు చేసిన ఈ అద్భుతమైన సన్నాహాలను, సైనిక వ్యూహాన్ని చూసి—ఆ వివేకవంతుడైన రాజకుమారుడు (శ్రీరాముడు) పరిపూర్ణమైన ఆనందంతో నిండిపోయాడు, అతని కళ్లు పూర్తిగా వికసించిన నీలి తామరపువ్వులా ఎంతో అందంగా ప్రకాశించాయి.

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే కిష్కింధాకాండే ద్వాదశ:భాగ: