కిష్కింధాకాండము - భాగము – 17

 

కిష్కింధాకాండము - భాగము – 17

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
54	బుద్ధ్యా హ్యష్టాఙ్గయా యుక్తం చతుర్బలసమన్వితమ్ | చతుర్దశగుణం మేనే హనుమాన్వాలినః సుతమ్ ||౧ || ఆపూర్యమాణం శశ్వచ్చ తేజోబలపరాక్రమైః | శశినం శుక్లపక్షాదౌ వర్ధమానమివ శ్రియా || ౨|| బృహస్పతిసమం బుద్ధ్యా విక్రమే సదృశం పితుః | శుశ్రూషమాణం తారస్య శుక్రస్యేవ పురన్దరమ్ ||౩ || భర్తురర్థే పరిశ్రాన్తం సర్వశాస్త్రవిశారదమ్ | అభిసన్ధాతుమారేభే హనుమానఙ్గదం తతః || ౪|| స చతుర్ణాముపాయానాం తృతీయముపవర్ణయన్ | భేదయామాస తాన్సర్వాన్వానరాన్వాక్యసమ్పదా ||౫ || తేషు సర్వేషు భిన్నేషు తతోఽభీషయదఙ్గదమ్ | భీషణైర్బహుభిర్వాక్యైః కోపోపాయసమన్వితైః ||౬ || త్వం సమర్థతరః పిత్రా యుద్ధే తారేయ వై ధురమ్ | దృఢం ధారయితుం శక్తః కపిరాజ్యం యథా పితా ||౭ || నిత్యమస్థిరచిత్తా హి కపయో హరిపుఙ్గవ | నాజ్ఞాప్యం విషహిష్యన్తి పుత్రదారాన్వినా త్వయా ||౮ || త్వాం నైతే హ్యనుయుఞ్జేయుః ప్రత్యక్షం ప్రవదామి తే | యథాయం జామ్బవాన్నీలః సుహోత్రశ్చ మహాకపిః ||౯ || న హ్యహం త ఇమే సర్వే సామదానాదిభిర్గుణైః | దణ్డేన న త్వయా శక్యాః సుగ్రీవాదపకర్షితుమ్ ||౧౦ || విగృహ్యాసనమప్యాహుర్దుర్బలేన బలీయసః | ఆత్మరక్షాకరస్తస్మాన్న విగృహ్ణీత దుర్బలః ||౧౧ || అస్మాభిస్తు గతం సార్ధం వినీతవదుపస్థితమ్ | ఆనుపూర్వ్యాత్తు సుగ్రీవో రాజ్యే త్వాం స్థాపయిష్యతి ||౧౨ || ధర్మకామః పితృవ్యస్తే ప్రీతికామో దృఢవ్రతః | శుచిః సత్యప్రతిజ్ఞశ్చ నా త్వాం జాతు జిఘాంసతి ||౧౩ || ప్రియకామశ్చ తే మాతుస్తదర్థం చాస్య జీవితమ్ | తస్యాపత్యం చ నాస్త్యన్యత్తస్మాదఙ్గద గమ్యతామ్ || ౧౪||	14	1141
వాలి కుమారుడైన అంగదుడు ఎనిమిది రకాల బుద్ధి కుశలతలు కలిగినవాడని, చతుర్విధ సైన్య బలాలను (నాలుగు రకాల సైనిక బలాలు) నడిపించగలవాడని మరియు పద్నాలుగు రాజగుణాలతో విరాజిల్లుతున్నాడని హనుమంతుడు గుర్తించాడు. శుక్లపక్ష పాడ్యమి నాటి చంద్రునిలా అంగదుడు నిరంతరం అమితమైన ఉత్సాహం, బలం, పరాక్రమ తేజస్సులతో వృద్ధి చెందుతుండటం ఆయన గమనించాడు. బుద్ధిలో బృహస్పతితో సమానుడు, పరాక్రమంలో తన తండ్రికి (వాలికి) సాటి అయిన ఆ అంగదుడు—దేవేంద్రుడు శుక్రాచార్యుని మాటలను ఆలకించినట్లుగా, తారుని (వానర యోధుని) మాటలను అత్యంత ఏకాగ్రతతో వినడం ఆయన చూశాడు. అప్పుడు, తన యజమాని (సుగ్రీవుని) కార్యం కోసం శ్రమించి అలసిపోయినవాడు, మరియు సమస్త శాస్త్రాలలో నిపుణుడైన ఆ హనుమంతుడు—రాజనీతి చతురతతో భేదోపాయాన్ని (నాలుగు ఉపాయాలలో మూడవదైన భేదము లేదా విభేదాలు సృష్టించడం) ఉపయోగించి అంగదుడిని తన వైపునకు తిప్పుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. తన వాక్చాతుర్యంతో ఆ వానరులందరినీ వివిధ వర్గాలుగా విభజించాడు. ఇతర వానరులందరూ తమ విధేయతలో చీలిపోయిన తర్వాత, హనుమంతుడు అంగదుడికి ఆగ్రహం కలిగించే వ్యూహంతో, అనేక భయానక మాటలతో అతనిని హెచ్చరించడం ప్రారంభించాడు:  "ఓ తారా పుత్రా! నువ్వు నిశ్చయంగా యుద్ధరంగంలో నీ తండ్రి కంటే ఎక్కువ సమర్థుడివి, మరియు నీ తండ్రి లాగే వానర రాజ్యపు భారీ బాధ్యతను దృఢంగా మోయగల పూర్తి యోగ్యత నీకు ఉంది. అయినప్పటికీ, ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా! ఈ వానరులు సహజంగానే చంచల మనస్కులు. తమ భార్యాపిల్లలకు దూరమైన వీరు, నీ ఆజ్ఞలను ఎక్కువ కాలం సహించలేరు. నేను నీ ముఖం ముందే ముక్కుసూటిగా చెబుతున్నాను: ఈ వానరులు నిన్ను అనుసరించరు. ఉదాహరణకు, జాంబవంతుడు, నీలుడు, మరియు వానర ప్రముఖుడైన సుహోత్రుడిని తీసుకో.”  “సామ (ఓదార్పు), దాన (బహుమతులు) లేదా చివరకు దండ (శిక్ష/బలం) అనే ఏ ఉపాయాల ద్వారా కూడా నన్ను గానీ, లేదా ఈ వానరులందరినీ గానీ నువ్వు సుగ్రీవుని నుండి వేరు చేయలేవు. బలవంతుడైన శత్రువుతో శత్రుత్వాన్ని పెంచుకోవడం బలహీనుడికి సర్వనాశనాన్ని తెస్తుందని జ్ఞానులు చెబుతారు. కాబట్టి, తనను తాను కాపాడుకోవాలనుకునే బలహీనుడు ఎన్నడూ బలవంతుడితో యుద్ధానికి దిగకూడదు.”  “నువ్వు మాతో కలిసి తిరిగి వచ్చి, అతని ముందు వినయపూర్వకంగా నిలబడితే—వారసత్వం ప్రకారం సుగ్రీవ మహారాజు నిన్నే సింహాసనంపై కూర్చోబెడతాడు. నీ పినతండ్రి ధర్మాన్ని ప్రేమించేవాడు, నీపై ఆప్యాయతను కోరుకునేవాడు, తన ప్రతిజ్ఞలకు కట్టుబడేవాడు, పవిత్ర హృదయుడు మరియు ఇచ్చిన మాటకు కట్టుబడే సత్యసంధుడు. అతడు ఏ పరిస్థితిలోనూ నిన్ను చంపాలని అనుకోడు. అతడు నీ తల్లిని ప్రసన్నం చేసుకోవాలని కోరుకుంటాడు, అతని జీవితమంతా ఆమె సంతోషానికే అంకితమైంది. అంతేకాకుండా, అతనికి స్వంత సంతానం ఎవరూ లేరు. కాబట్టి, ఓ అంగదా! మనం వెనుకకు తిరిగి వెళ్దాం!"
55	శ్రుత్వా హనుమతో వాక్యం ప్రశ్రితం ధర్మసంహితమ్ | స్వామిసత్కారసంయుక్తమఙ్గదో వాక్యమబ్రవీత్ || ౧|| స్థైర్యం సర్వాత్మనా శౌచమానృశంస్యమథార్జవమ్ | విక్రమైశ్చైవ ధైర్యం చ సుగ్రీవే నోపపద్యతే || ౨|| భ్రాతుర్జ్యేష్ఠస్య యో భార్యాం జీవితో మహిషీం ప్రియామ్ | ధర్మేణ మాతరం యస్తు స్వీకరోతి జుగుప్సితః || ౩|| కథం స ధర్మం జానీతే యేన భ్రాత్రా దురాత్మనా | యుద్ధాయాభినియుక్తేన బిలస్య పిహితం ముఖమ్ || ౪|| సత్యాత్పాణిగృహీతశ్చ కృతకర్మా మహాయశాః | విస్మృతో రాఘవో యేన స కస్య సుకృతం స్మరేత్ || ౫|| లక్ష్మణస్య భయాద్యేన నాధర్మభయభీరుణా | ఆదిష్టా మార్గితుం సీతాం ధర్మమస్మిన్కథం భవేత్ || ౬|| తస్మిన్పాపే కృతఘ్నే తు స్మృతిహీనే చలాత్మని | ఆర్యః కో విశ్వసేజ్జాతు తత్కులీనో జిజీవిషుః || ౭|| రాజ్యే పుత్రం ప్రతిష్ఠాప్య సగుణో నిర్గుణోఽపి వా | కథం శత్రుకులీనం మాం సుగ్రీవో జీవయిష్యతి || ౮|| భిన్నమన్త్రోఽపరాద్ధశ్చ హీనశక్తిః కథం హ్యహమ్ | కిష్కిన్ధాం ప్రాప్య జీవేయమనాథ ఇవ దుర్బలః || ౯|| ఉపాంశుదణ్డేన హి మాం బన్ధనేనోపపాదయేత్ | శఠః క్రూరో నృశంసశ్చ సుగ్రీవో రాజ్యకారణాత్ || ౧౦|| బన్ధనాచ్చావసాదాన్మే శ్రేయః ప్రాయోపవేశనమ్ | అనుజానీత మాం సర్వే గృహాన్గచ్ఛన్తు వానరాః || ౧౧|| అహం వః ప్రతిజానామి న గమిష్యామ్యహం పురీమ్ | ఇహైవ ప్రాయమాసిష్యే శ్రేయో మరణమేవ మే || ౧౨|| అభివాదనపూర్వం తు రాజా కుశలమేవ చ | వాచ్యస్తతో యవీయాన్మే సుగ్రీవో వానరేశ్వరః || ౧౩|| ఆరోగ్యపూర్వం కుశలం వాచ్యా మాతా రుమా చ మే | మాతరం చైవ మే తారామాశ్వాసయితుమర్హథ || ౧౪|| ప్రకృత్యా ప్రియపుత్రా సా సానుక్రోశా తపస్వినీ | వినష్టం మామిహ శ్రుత్వా వ్యక్తం హాస్యతి జీవితమ్ || ౧౫|| ఏతావదుక్త్వా వచనం వృద్ధానప్యభివాద్య చ | సంవివేశాఙ్గదో భూమౌ రుదన్దర్భేషు దుర్మనాః || ౧౬|| తస్య సంవిశతస్తత్ర రుదన్తో వానరర్షభాః | నయనేభ్యః ప్రముముచురుష్ణం వై వారిదుఃఖితాః || ౧౭|| సుగ్రీవం చైవ నిన్దన్తః ప్రశంసన్తశ్చ వాలినమ్ | పరివార్యాఙ్గదో సర్వే వ్యవస్యన్ప్రాయమాసితుమ్ || ౧౮|| మతం తద్వాలిపుత్రస్య విజ్ఞాయ ప్లవగర్షభాః | ఉపస్పృశ్యోదకం సర్వే ప్రాఙ్ముఖాః సముపావిశన్ | దక్షిణాగ్రేషు దర్భేషు ఉదక్తీరం సమాశ్రితాః || ౧౯|| రామస్య వన వాసమ్ చ క్షయమ్ దశరథస్య చ | జనస్థాన వధమ్ చైవ వధమ్ చైవ జటాయుషః|| ౨౦|| హరణం చైవ వైదేహ్యాః వాలినశ్చ వధం తథా । ఏవం వదత్సు హరిషు అకస్మాత్ సాహాయ్యమాగతమ్ ॥౨౧|| స సంవిశద్భిర్బహుభిర్మహీధరో మహాద్రికూటప్రమితైః ప్లవఙ్గమైః బభూవ సంనాదితనిర్ఝరాన్తరో భృశం నదద్భిర్జలదైరివోల్బణైః || ౨౨||	22	1163
హనుమంతుడు పలికినట్టి, తమ యజమాని (సుగ్రీవుని) పట్ల పూర్తి గౌరవంతో కూడిన వినయపూర్వకమైన, ధర్మబద్ధమైన మాటలను విన్న తర్వాత, యువరాజు అంగదుడు ఈ మాటలు పలికాడు.  "శీల స్థిరత్వం, అంతఃశుద్ధి, కరుణ, సరళత్వం, సత్య పరాక్రమము మరియు ఓర్పు—ఈ గుణాలలో ఏ ఒక్కటి కూడా సుగ్రీవుని నందు లేవు. అతడు ఎంతటి నిందార్హుడు అంటే, తన అన్న బతికి ఉండగానే, ధర్మ శాస్త్రాల ప్రకారం తనకు తల్లి వరుస అయ్యే ఆ అన్నగారి ప్రాణప్రియయైన భార్యను (రాణి తారను) తన భార్యగా చేసుకున్నాడు! తన స్వంత అన్న లోపల భయంకరమైన యుద్ధంలో మునిగి ఉండగా, గుహ ద్వారాన్ని మూసివేసిన ఆ దుష్టబుద్ధికి అసలు ధర్మం ఎలా తెలుస్తుంది?" "పవిత్రమైన వ్రతం సాక్షిగా చేయి కలిపి, తన కార్యాన్ని ముందే నెరవేర్చుకుని, లోక ప్రసిద్ధుడైన ఆ రాముడినే అతడు పూర్తిగా మరిచిపోయాడంటే—ఇక ఎవరి ఉపకారాన్ని అతడు గుర్తుపెట్టుకుంటాడు? అతడు కేవలం లక్ష్మణుని భయంతోనే సీతను వెతకమని ఆజ్ఞాపించాడు తప్ప, అధర్మానికి భయపడి కాదు! అటువంటి వ్యక్తిలో ఎలాంటి సద్గుణం ఉంటుంది? పాపాత్ముడు, కృతజ్ఞత లేనివాడు, ఉపకారాన్ని మరిచేవాడు మరియు అత్యంత చంచల స్వభావుడైన అతడిని—ఉన్నత వంశంలో జన్మించి, ప్రాణాలతో బతకాలనే ఆశ ఉన్న ఏ యోగ్యుడైనా ఎలా నమ్ముతాడు?"  "ఒక రాజకుమారుడిలో అసాధారణమైన సద్గుణాలు ఉన్నా లేకపోయినా, ఒక రాజు సహజంగానే తన స్వంత కుమారుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాలని చూస్తాడు. నేను అతని శత్రువైన వాలి కుమారుడినని తెలిసి, సుగ్రీవుడు నన్ను ఎలా బతకనిస్తాడు? నా అంతర్గత వ్యూహం బయటపడింది, నా విధి నిర్వహణలో నేను విఫలమయ్యాను మరియు నేను పూర్తిగా అధికార హీనుడనయ్యాను. ఇంతటి బలహీనతతో, దిక్కులేని అనాథలా నేను కిష్కింధకు ఎలా తిరిగి వెళ్లగలను, అక్కడ ఎలా బతకగలను? కేవలం రాజ్యాధికార దాహంతో, ఆ వంచకుడు, క్రూరుడు, నిర్దయుడైన సుగ్రీవుడు నన్ను రహస్యంగా చంపించేస్తాడు లేదా చీకటి కారాగారంలో పడేస్తాడు."  “సంకెళ్ల హింసను అనుభవిస్తూ, మెల్లమెల్లగా చావడం కంటే, ఇక్కడే ప్రాయోపవేశం (మరణించేంత వరకు ఉపవాసం) చేయడం నాకు ఎంతో మేలు. మీరందరూ నన్ను ఆశీర్వదించండి, వానరులందరూ తమ ఇళ్లకు తిరిగి వెళ్లండి. నేను మీ అందరికీ గంభీరంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను: నేను ఎన్నటికీ ఆ నగరానికి తిరిగి వెళ్లను. నేను ఇక్కడే కూర్చుని నా అంతిమ శ్వాస వరకు ఉపవాసం ఉంటాను; నాకు మరణమే శ్రేయస్కరం. మీరు తిరిగి వెళ్లిన తర్వాత, వానరరాజు, నా చిన్న పినతండ్రి అయిన సుగ్రీవునికి నా వినయపూర్వకమైన నమస్కారాలు తెలియజేసి, అతని క్షేమ సమాచారాన్ని అడగండి.” “నా పినతల్లి రుమకు నా క్షేమ కాంక్షలను తెలియజేయండి, మరియు మీరందరూ కలిసి నా స్వంత తల్లి తారను మెల్లగా ఓదార్చండి. సహజంగానే ఆమె తన కుమారునిపై అమితమైన ఆప్యాయత కలది, కరుణామయి మరియు దుఃఖితురాలు. నేను ఇక్కడ మరణించానని వినగానే, ఆమె నిశ్చయంగా తన ప్రాణాలను విడిచిపెడుతుంది.”  ఈ మాటలు పలికి, వారిలోని పెద్దలందరికీ వినయంగా నమస్కరించి, భారమైన హృదయంతో ఉన్న అంగదుడు నేలపై దర్భలను (పవిత్రమైన గడ్డిని) పరిచి, కన్నీరు మున్నీరుగా విలపిస్తూ పడుకున్నాడు. అతడు అక్కడ పడుకోగానే, వానర ప్రముఖులందరూ కూడా తీవ్ర శోకంతో ఏడవడం ప్రారంభించారు, వారి కళ్ల నుండి వేడి కన్నీటి ధారలు ప్రవహించాయి. సుగ్రీవుడిని తీవ్రంగా నిందిస్తూ, కీర్తిశేషులైన వాలి మహారాజును ఎంతో పొగుడుతూ, ఆ వానరులందరూ అంగదుడిని చుట్టుముట్టి, అతనితో పాటే ప్రాయోపవేశం చేయడానికి గట్టిగా నిశ్చయించుకున్నారు.  వాలి కుమారుని అంతిమ నిశ్చయాన్ని అర్థం చేసుకున్న ఆ వానర నాయకులందరూ శుద్ధి కోసం పవిత్ర జలాలను ఆచమనం చేసి, తూర్పు ముఖంగా కూర్చున్నారు. దక్షిణ దిశగా కొనలు ఉన్న దర్భ గడ్డిపై వారందరూ కలిసి, సముద్రపు ఉత్తర తీరంలో ప్రాయోపవేశానికి కూర్చున్నారు. పర్వత శిఖరాలంత భారీగా ఉన్న ఆ అసంఖ్యాక వానరులందరూ భూమిపై కలిసి పడుకోగా, ఆ లోయలు, కొండ సెలయేళ్లు వారి గంభీరమైన విలాప ధ్వనులతో తీవ్రంగా ప్రతిధ్వనించాయి, అది ఆకాశంలో నల్లటి మేఘాలు భయంకరంగా గర్జిస్తున్నట్లుగా ఉంది. ఆ వానరులు రాముని అరణ్యవాసం, దశరథ మహారాజు మరణం, జనస్థానానికి వాటిల్లిన విపత్తు, జటాయువు వధ, అలాగే వైదేహి అపహరణ మరియు వాలి సంహారం గురించి చర్చించుకుంటున్న తరుణంలో—వారికి ఒక అనూహ్యమైన సహాయం లభించింది.
56	ఉపవిష్టాస్తు తే సర్వే యస్మిన్ప్రాయం గిరిస్థలే | హరయో గృధ్రరాజశ్చ తం దేశముపచక్రమే || ౧|| సామ్పాతిర్నామ నామ్నా తు చిరజీవీ విహఙ్గమః | భ్రాతా జటాయుషః శ్రీమాన్ప్రఖ్యాతబలపౌరుషః || ౨|| తత్తు శ్రుత్వా తదా వాక్యమఙ్గదస్య ముఖోద్గతమ్ | అబ్రవీద్వచనం గృధ్రస్తీక్ష్ణతుణ్డో మహాస్వనః || ౩|| కోఽయం గిరా ఘోషయతి ప్రాణైః ప్రియతరస్య మే | జటాయుషో వధం భ్రాతుః కమ్పయన్నివ మే మనః || ౪|| కథమాసీజ్జనస్థానే యుద్ధం రాక్షసగృధ్రయోః | నామధేయమిదం భ్రాతుశ్చిరస్యాద్య మయా శ్రుతమ్ || ౫|| యవీయసో గుణజ్ఞస్య శ్లాఘనీయస్య విక్రమైః | తదిచ్ఛేయమహం శ్రోతుం వినాశం వానరర్షభాః || ౬|| భ్రాతుర్జటాయుషస్తస్య జనస్థాననివాసినః | తస్యైవ చ మమ భ్రాతుః సఖా దశరథః కథమ్ | యస్య రామః ప్రియః పుత్రో జ్యేష్ఠో గురుజనప్రియః || ౭|| సూర్యాంశుదగ్ధపక్షత్వాన్న శక్నోమి విసర్పితుమ్ | ఇచ్ఛేయం పర్వతాదస్మాదవతర్తుమరిన్దమాః || ౮||	8	1171
ఆ వానరులందరూ ప్రాయోపవేశానికి కూర్చున్న ఆ పర్వత పీఠభూమిపైకే పక్షిరాజైన ఒక గద్ద కూడా చేరుకుంది. అతడు అమితమైన బలానికి, పురుష పరాక్రమానికి లోక ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, సుదీర్ఘ ఆయుష్షు గలవాడు, మరియు జటాయువుకు అన్న అయిన సంపాతి అనే తేజోవంతుడైన పక్షి. అంగదుని నోటి నుండి వెలువడిన ఆ మాటలను ఆలకించిన ఆ పదునైన ముక్కు గల గద్ద, పిడుగు లాంటి గంభీరమైన స్వరంతో ఈ మాటలు పలికాడు:  " ఓ వానరశ్రేష్ఠులారా! నా ప్రాణం కంటే మిన్నయైన నా తమ్ముడు జటాయువు మరణాన్ని ప్రకటిస్తూ, ఈ మాటలతో నా గుండెను పిండివేస్తున్న ఈ వ్యక్తి ఎవరు? నా ప్రాణం కంటే మిన్నయైన నా తమ్ముడు జటాయువు మరణాన్ని ప్రకటిస్తూ, నా హృదయాన్ని కదిలిస్తున్న ఈ వ్యక్తి ఎవరు? అసలు జనస్థానంలో ఒక రాక్షసునికి, ఒక పక్షికి మధ్య యుద్ధం ఎలా జరిగింది? చాలా కాలం తర్వాత ఈరోజు నేను నా తమ్ముడి పేరును వింటున్నాను.”  “సద్గుణాల సారాంశం తెలిసినవాడు, మరియు తన శౌర్య పరాక్రమాలకు ఎంతో ప్రశంసనీయుడు అయిన నా తమ్ముని వినాశనానికి గల పూర్తి వివరాలను నేను వినాలనుకుంటున్నాను. జనస్థానంలో నివసించిన నా తమ్ముడు జటాయువు ఎలా వధించబడ్డాడో నాకు తెలియజేయండి. అలాగే, నా తమ్ముడు దశరథ మహారాజుకు ఎలా మిత్రుడు అయ్యాడో చెప్పండి—ఆ దశరథుని పెద్ద కుమారుడు, పెద్దల ప్రేమను చూరగొన్నవాడే కదా ఈ రాముడు? ఓ శత్రుసంహారకులారా! సూర్యుని తీవ్రమైన, దహించివేసే కిరణాల వల్ల నా రెక్కలు పూర్తిగా కాలిపోవడం వల్ల, నేను ఎగరలేకపోతున్నాను, కదలలేకపోతున్నాను. కాబట్టి, మీ సహాయంతో నేను ఈ పర్వతం నుండి కిందకు దిగాలని కోరుకుంటున్నాను."
57	అవతార్య గిరేః శృఙ్గాద్గృధ్రమాహాఙ్గదస్తదా | బభూవుర్క్షరజో నామ వానరేన్ద్రః ప్రతాపవాన్ | మమార్యః పార్థివః పక్షిన్ధార్మికౌ తస్య చాత్మజౌ || ౧|| సుగ్రీవశ్చైవ వలీ చ పుత్రావోఘబలావుభౌ | లోకే విశ్రుతకర్మాభూద్రాజా వాలీ పితా మమ || ౨|| రాజా కృత్స్నస్య జగత ఇక్ష్వాకూణాం మహారథః | రామో దాశరథిః శ్రీమాన్ప్రవిష్టో దణ్డకావనమ్ ||౩ || లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా వైదేహ్యా చాపి భార్యయా | పితుర్నిదేశనిరతో ధర్మ్యం పన్థానమాశ్రితః | తస్య భార్యా జనస్థానాద్రావణేన హృతా బలాత్ || ౪|| రామస్య చ పితుర్మిత్రం జటాయుర్నామ గృధ్రరాట్ | దదర్శ సీతాం వైదేహీం హ్రియమాణాం విహాయసా || ౫|| రావణం విరథం కృత్వా స్థాపయిత్వా చ మైథిలీమ్ | పరిశ్రాన్తశ్చ వృద్ధశ్చ రావణేన హతో రణే ||౬ || ఏవం గృధ్రో హతస్తేన రావణేన బహీయసా | సంస్కృతశ్చాపి రామేణ గతశ్చ గతిముత్తమామ్ || ౭|| తతో మమ పితృవ్యేణ సుగ్రీవేణ మహాత్మనా | చకార రాఘవః సఖ్యం సోఽవధీత్పితరం మమ || ౮|| మామ పిత్రా విరుద్ధో హి సుగ్రీవః సచివైః సహ | నిహత్య వాలినం రామస్తతస్తమభిషేచయత్ || ౯|| స రాజ్యే స్థాపితస్తేన సుగ్రీవో వానరేశ్వరః | రాజా వానరముఖ్యానాం యేన ప్రస్థాపితా వయమ్ || ౧౦|| తే వయం కపిరాజస్య సర్వే వచనకారిణః | కృతాం సంస్థామతిక్రాన్తా భయాత్ప్రాయముపాస్మహే || ౧౧|| క్రుద్ధే తస్మింస్తు కాకుత్స్థే సుగ్రీవే చ సలక్ష్మణే | గతానామపి సర్వేషాం తత్ర నో నాస్తి జీవితమ్ || ౧౨||	12	1183
ఆ పక్షిరాజు కొండ శిఖరం నుండి కిందికి దిగడానికి సహాయం చేసిన తర్వాత, అంగదుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ పక్షిరాజా! నా తాతగారైన వానరరాజు ఋక్షరజస్సు అనే ఒక మహా బలశాలి ఉండేవారు. ఆయనకు సుగ్రీవుడు మరియు వాలి అనే ఇద్దరు అసాధారణ పరాక్రమవంతులైన కుమారులు జన్మించారు. లోక ప్రసిద్ధి చెందిన ఆ వాలి మహారాజే నా తండ్రి."  "ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన మహా రథికుడు, దశరథ నందనుడైన ఆ తేజోవంతుడు శ్రీరాముడు, తన తమ్ముడైన లక్ష్మణుడితో మరియు భార్య వైదేహి (సీత)తో కలిసి దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించారు. తండ్రి ఆజ్ఞను నెరవేర్చడమే పరమావధిగా భావించి, ఆయన ధర్మ మార్గంలో నడిచారు. అయితే, ఆయన భార్యను రావణుడు అనే రాక్షసుడు జనస్థానం నుండి బలవంతంగా అపహరించాడు. రాముని తండ్రి (దశరథ మహారాజు) కి ఆప్తమిత్రుడైన జటాయువు అనే పక్షిరాజు, వైదేహిని ఆకాశ మార్గంలో ఎత్తుకుపోతుండగా చూశాడు." "రావణుడి రథాన్ని ముక్కలు ముక్కలు చేసి, మైథిలిని సురక్షితంగా కిందకు దించిన తర్వాత, వృద్ధుడైన జటాయువు ఆ పోరాటంలో తీవ్రంగా అలసిపోయి, చివరకు రావణుడి చేతిలో వీరమరణం పొందాడు. ఆ విధంగా ఆ అమిత పరాక్రమవంతుడైన రావణుడి చేత ఆ పక్షిరాజు వధించబడ్డాడు. ఆ తర్వాత రాముడే స్వయంగా జటాయువుకు అంత్యక్రియలు నిర్వహించగా, అతడు అత్యున్నత పుణ్యలోకాలకు చేరుకున్నాడు. ఆపై రఘువంశ తిలకుడైన రాముడు నా పినతండ్రి, మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడితో స్నేహబంధాన్ని ఏర్పరచుకుని, తద్వారా నా తండ్రిని సంహరించాడు. ఎందుకంటే సుగ్రీవుడు తన మంత్రులతో కలిసి నా తండ్రితో తీవ్రమైన శత్రుత్వాన్ని పెంచుకున్నాడు. రాముడు వాలిని సంహరించిన తర్వాత సుగ్రీవుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు."  "ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరికీ రాజుగా అభిషేకించబడిన ఆ సుగ్రీవుడి చేతనే మేము ఇక్కడికి పంపబడ్డాము. ఆ వానరరాజు ఆజ్ఞలను శిరసావహించే సేవకులమైన మేమందరము, అతడు విధించిన కఠినమైన గడువు కాలాన్ని దాటివేశాము. అతని శిక్షకు అమితంగా భయపడి, మేము ఇప్పుడు ఇక్కడ ప్రాయోపవేశం (మరణించేంత వరకు ఉపవాసం) చేస్తున్నాము. మా వైఫల్యం వల్ల కాకుత్స్థ రాముడు, లక్ష్మణుడు మరియు సుగ్రీవుడు అందరూ తీవ్ర ఆగ్రహంతో ఉన్నారు, కాబట్టి మేము తిరిగి వెళ్తే మాలో ఎవరూ బతికే అవకాశం ఎంతమాత్రం లేదు!"

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే కిష్కింధాకాండే సప్తదశ: భాగ: