కిష్కింధాకాండము - భాగము – 10

 

కిష్కింధాకాండము - భాగము – 10

 

ఈ కాండములో సర్గ సంఖ్య	శ్లోకములు	శ్లోకముల సంఖ్య	ఈ కాండములో స్వీకరించిన మొత్తము శ్లోకములు
30	గుహాం ప్రవిష్టే సుగ్రీవే విముక్తే గగనే ఘనైః | వర్షరాత్రోషితో రామః కామశోకాభిపీడితః || ౧|| పాణ్డురం గగనం దృష్ట్వా విమలం చన్ద్రమణ్డలమ్ | శారదీం రజనీం చైవ దృష్ట్వా జ్యోత్స్నానులేపనామ్ || ౨|| కామవృత్తం చ సుగ్రీవం నష్టాం చ జనకాత్మజామ్ | బుద్ధ్వా కాలమతీతం చ ముమోహ పరమాతురః || ౩|| స తు సంజ్ఞాముపాగమ్య ముహూర్తాన్మతిమాన్పునః | మనఃస్థామపి వైదేహీం చిన్తయామాస రాఘవః || ౪|| ఆసీనః పర్వతస్యాగ్రే హేమధాతువిభూషితే | శారదం గగనం దృష్ట్వ జగామ మనసా ప్రియామ్ || ౫|| దృష్ట్వా చ విమలం వ్యోమ గతవిద్యుద్బలాహకమ్ | సారసారవసఙ్ఘుష్టం విలలాపార్తయా గిరా ||౬ || అన్యోన్యబద్ధవైరాణాం జిగీషూణాం నృపాత్మజ | ఉద్యోగసమయః సౌమ్య పార్థివానాముపస్థితః || ౭|| ఇయం సా ప్రథమా యాత్రా పార్థివానాం నృపాత్మజ | న చ పశ్యామి సుగ్రీవముద్యోగం వా తథావిధమ్ || ౮|| చత్వారో వార్షికా మాసా గతా వర్షశతోపమాః | మమ శోకాభితప్తస్య సౌమ్య సీతామపశ్యతః || ౯|| ప్రియావిహీనే దుఃఖార్తే హృతరాజ్యే వివాసితే | కృపాం న కురుతే రాజా సుగ్రీవో మయి లక్ష్మణ || ౧౦|| అనాథో హృతరాజ్యోఽయం రావణేన చ ధర్షితః | దీనో దూరగృహః కామీ మాం చైవ శరణం గతః || ౧౧|| ఇత్యేతైః కారణైః సౌమ్య సుగ్రీవస్య దురాత్మనః | అహం వానరరాజస్య పరిభూతః పరన్తప || ౧౨|| స కాలం పరిసఙ్ఖ్యాయ సీతాయాః పరిమార్గణే | కృతార్థః సమయం కృత్వా దుర్మతిర్నావబుధ్యతే || ౧౩|| త్వం ప్రవిశ్య చ కిష్కిన్ధాం బ్రూహి వానరపుఙ్గవమ్ | మూర్ఖం గ్రామ్య సుఖే సక్తం సుగ్రీవం వచనాన్మమ || ౧౪|| వర్షాసమయకాలం తు ప్రతిజ్ఞాయ హరీశ్వరః | వ్యతీతాంశ్చతురో మాసాన్విహరన్నావబుధ్యతే || ౧౫|| సామాత్యపరిషత్క్రీడన్పానమేవోపసేవతే | శోకదీనేషు నాస్మాసు సుగ్రీవః కురుతే దయామ్ || ౧౬|| ఉచ్యతాం గచ్ఛ సుగ్రీవస్త్వయా వత్స మహాబల | మమ రోషస్య యద్రూపం బ్రూయాశ్చైనమిదం వచః || ౧౭|| న చ సఙ్కుచితః పన్థా యేన వాలీ హతో గతః | సమయే తిష్ఠ సుగ్రీవమా వాలిపథమన్వగాః || ౧౮|| ఏక ఏవ రణే వాలీ శరేణ నిహతో మయా | త్వాం తు సత్యాదతిక్రాన్తం హనిష్యామి సబాన్ధవమ్ || ౧౯|| తదేవం విహితే కార్యే యద్ధితం పురుషర్షభ | తత్తద్బ్రూహి నరశ్రేష్ఠ త్వర కాలవ్యతిక్రమః || ౨౦|| కురుష్వ సత్యం మయి వానరేశ్వర ప్రతిశ్రుతం ధర్మమవేక్ష్య శాశ్వతమ్ | మా వాలినం ప్రేత్య గతో యమక్షయం త్వమద్య పశ్యేర్మమ చోదితైః శరైః || ౨౧|| స పూర్వజం తీవ్రవివృద్ధకోపం లాలప్యమానం ప్రసమీక్ష్య దీనమ్ | చకార తీవ్రాం మతిముగ్రతేజా హరీశ్వరమానవవంశనాథః || ౨౨||	22	784
వానరరాజు సుగ్రీవుడు తన పర్వత గుహ నగరంలోకి ప్రవేశించి చాలా కాలం గడిచిన తర్వాత, ఆకాశమంతా వర్షపు మేఘాలు తొలగిపోయి నిర్మలంగా మారింది. అటు ప్రస్రవణ పర్వతంపై వర్షాకాలపు సుదీర్ఘమైన రాత్రులను ఎలాగోలా ఓర్చుకున్న శ్రీరాముడు, ఇప్పుడు సీతా విరహ వేదనతో, గాఢమైన శోకంతో తీవ్రంగా కలత చెందాడు. ఆ నిర్మలమైన ఆకాశాన్ని, స్వచ్ఛమైన చంద్రబింబాన్ని, మరియు మెత్తని వెన్నెలతో నిండిన శరదృతువు రాత్రులను చూస్తూ—ఆయన భోగభాగ్యాలలో మునిగిపోయిన సుగ్రీవుడిని, అపహరణకు గురైన జనక నందిని సీతాదేవిని, మరియు స్నేహబంధం ప్రకారం నిర్ణయించబడిన సమయం ఇప్పటికే మించిపోయిందనే నిజాన్ని తలచుకున్నాడు. అమితమైన వేదనతో ఆ రాజకుమారుడు క్షణకాలం పాటు స్పృహ కోల్పోయాడు. మరికొద్ది సేపటికి తేరుకుని, ఆ వివేకవంతుడైన రాఘవుడు తన మనస్సంతా నిరంతరం తన ఆలోచనలను ఆక్రమించే వైదేహిపైనే మళ్లీ లగ్నం చేశాడు. బంగారం చారలతో అందంగా అలరారే ఆ పర్వత శిఖరంపై కూర్చుని, శరదృతువు ఆకాశం వైపు చూస్తూ, తన మనస్సుతో తన ప్రాణప్రియయైన భార్య చెంతకు చేరుకున్నాడు.  మెరుపులు, భారీ మేఘాలు లేక నిర్మలంగా ఉండి, కొంగల ధ్వనులతో ప్రతిధ్వనిస్తున్న ఆ ఆకాశాన్ని చూస్తూ, ఆయన వేదనతో నిండిన స్వరంతో [లక్ష్మణుడిని ఉద్దేశించి] ఇలా విలపించాడు: "ఓ యువరాజా! ఓ సౌమ్యుడైన తమ్ముడా! విజయాన్ని కోరే, పరస్పర శత్రుత్వాలు ఉన్న రాజులు సైనిక దండయాత్రలు చేయడానికి తగిన సమయం ఆసన్నమైంది. రాజులు తమ దండయాత్రలకు బయలుదేరడానికి ఇదే అత్యంత శ్రేష్ఠమైన శరదృతువు ఓ లక్ష్మణా; అయినప్పటికీ నాకు సుగ్రీవుడు ఎక్కడా కనిపించడం లేదు, అతని పక్షాన అటువంటి సన్నాహాలు కూడా ఏమీ జరగడం లేదు. ఓ సౌమ్యుడా! దుఃఖంతో దహించుకుపోతూ, సీతను చూడలేక తపిస్తున్న నాకు, ఈ నాలుగు నెలల వర్షాకాలం వందేళ్ల సుదీర్ఘ కాలంలా గడిచింది “ “ఓ లక్ష్మణా! నా ప్రాణప్రియకు దూరమై, శోకంతో అలమటిస్తూ, రాజ్యాన్ని కోల్పోయి, అడవులపాలైన నాపై ఆ రాజు సుగ్రీవుడు కనీసం రవ్వంతైనా కరుణ చూపడం లేదు. ఓ శత్రుసంహారకుడా! ఆ దుష్టబుద్ధి కలిగిన వానరరాజు సుగ్రీవుడు నన్ను పూర్తిగా తృణీకరిస్తున్నాడు. ఎందుకంటే అతడు తన మనస్సులో: 'ఈ రాముడు దిక్కులేనివాడు, రాజ్యం లేనివాడు, రావణుని చేత అవమానించబడినవాడు, దీనుడు, తన స్వంత ఇంటికి దూరంగా ఉన్నవాడు, కామపీడితుడు, మరియు నన్ను ఆశ్రయించి వచ్చినవాడు' అని భావిస్తున్నాడు.”  “సీతను వెతకడానికి కాలక్రమాన్ని నిర్ణయించుకుంటూ చేసిన గంభీరమైన ఒప్పందం ద్వారా తన స్వంత ఆశయాలన్నింటినీ సాధించుకున్న ఆ మూర్ఖుడు, ఇప్పుడు తనకు తాను ఇచ్చిన మాటను కనీసం గుర్తుంచుకోవడం లేదు. నువ్వు వెంటనే కిష్కింధలోకి ప్రవేశించి, కేవలం స్వల్ప సుఖాలకే దాసుడైన ఆ వానరనాథుడు, మూర్ఖుడు, వివేకహీనుడైన సుగ్రీవుడితో నా ఈ ప్రత్యక్ష మాటలను చెప్పు: 'వర్షాకాలం ముగియగానే ధర్మబద్ధంగా కార్యాన్ని ప్రారంభిస్తానని గంభీరంగా ప్రతిజ్ఞ చేసిన ఆ వానరరాజు, భోగాలలో మునిగిపోయి, ఆ నాలుగు నెలల కాలం పూర్తిగా ముగిసిపోయిందనే నిజాన్ని గ్రహించడం లేదు.'  “తన మంత్రులు, అంతఃపుర స్త్రీలతో కలిసి విహరిస్తూ, అతడు తన సమయాన్ని పూర్తిగా మద్యపానానికే అంకితం చేస్తున్నాడు. దుఃఖంతో దీనులమైన మనపై సుగ్రీవునికి ఎలాంటి దయ లేదు. ఓ అమిత పరాక్రమశాలియైన కుమారా! నువ్వు వెళ్లి సుగ్రీవుడిని సమీపించి, నా ఉగ్రరూపం ఎలాంటిదో అతనికి తెలియజేస్తూ, ఈ తీవ్ర హెచ్చరికను అందించు:  'ఏ పదునైన బాణాల దెబ్బకు హతుడైన వాలి మరణమార్గానికి (యమపురికి) వెళ్లాడో, ఆ ఇరుకైన మార్గం ఇంకా మూసుకుపోలేదు! సుగ్రీవా, నీ ప్రతిజ్ఞకు కట్టుబడి ఉండు; వాలి నడిచిన వినాశన మార్గంలో నువ్వు వెళ్లకు! గత యుద్ధంలో, వాలి ఒక్కడినే నేను ఒకే ఒక్క బాణంతో కూల్చివేశాను. కానీ నువ్వు గనుక సత్యం యొక్క సరిహద్దులను దాటితే, నిన్ను నీ బంధుమిత్రులతో సహా సర్వనాశనం చేస్తాను!' “ఓ పురుషశ్రేష్ఠుడా! మానవసింహమా! ఈ పరిస్థితులలో ఇంకా ఏమేమి మాట్లాడటం అవసరమో, ఏది శ్రేయస్కరమో వాటన్నింటినీ అతనికి గట్టిగా చెప్పు. త్వరగా వెళ్ళు, సమయం చేజారిపోతోంది. ఓ వానరరాజా! సనాతన ధర్మాన్ని మనస్సులో తలచుకుని, నువ్వు నాకు ఇచ్చిన మాటను సత్యం చెయ్. లేనిచో, నా ఆజ్ఞపై వెలువడే బాణాల దెబ్బకు కూలిపోయి, నువ్వు ఈరోజే ఆ కఠినమైన యమపురిలో మరణించిన వాలిని చూడవలసి వస్తుంది."  తన అన్న ఈ విధంగా అత్యంత దీన స్థితిలో విలపించడం చూసి, అతనిలో నిరంతరం పెరుగుతున్న తీవ్ర ఆగ్రహాన్ని గమనించిన ఆ అమిత తేజోవంతుడైన మానవ లోక నాయకుడు (లక్ష్మణుడు), ఆ వానరరాజుపై అత్యంత భయంకరమైన, తిరుగులేని క్రోధ సంకల్పాన్ని ఏర్పరచుకున్నాడు.
31	స కామినం దీనమదీనసత్త్వః శోకాభిపన్నం సముదీర్ణకోపమ్ | నరేన్ద్రసూనుర్నరదేవపుత్రం రామానుజః పూర్వజమిత్యువాచ || ౧|| న వానరః స్థాస్యతి సాధువృత్తే న మంస్యతే కార్యఫలానుషఙ్గాన్ | న భక్ష్యతే వానరరాజ్యలక్ష్మీం తథా హి నాభిక్రమతేఽస్య బుద్ధిః || ౨|| మతిక్షయాద్గ్రామ్యసుఖేషు సక్తస్ తవ ప్రసాదాప్రతికారబుద్ధిః | హతోఽగ్రజం పశ్యతు వాలినం స న రాజ్యమేవం విగుణస్య దేయమ్ || ౩|| న ధారయే కోపముదీర్ణవేగం నిహన్మి సుగ్రీవమసత్యమద్య | హరిప్రవీరైః సహ వాలిపుత్రో నరేన్ద్రపత్న్యా విచయం కరోతు || ౪|| తమాత్తబాణాసనముత్పతన్తం నివేదితార్థం రణచణ్డకోపమ్ | ఉవచ రామః పరవీరహన్తా స్వవేక్షితం సానునయం చ వాక్యమ్ || ౫|| న హి వై త్వద్విధో లోకే పాపమేవం సమాచరేత్ | పాపమార్యేణ యో హన్తి స వీరః పురుషోత్తమః || ౬|| నేదమద్య త్వయా గ్రాహ్యం సాధువృత్తేన లక్ష్మణ | తాం ప్రీతిమనువర్తస్వ పూర్వవృత్తం చ సఙ్గతమ్ || ౭|| సామోపహితయా వాచా రూక్షాణి పరివర్జయన్ | వక్తుమర్హసి సుగ్రీవం వ్యతీతం కాలపర్యయే || ౮|| సోఽ గ్రజేనానుశిష్టార్థో యథావత్పురుషర్షభః | ప్రవివేశ పురీం వీరో లక్ష్మణః పరవీరహా || ౯|| తతః శుభమతిః ప్రాజ్ఞో భ్రాతుః ప్రియహితే రతః | లక్ష్మణః ప్రతిసంరబ్ధో జగామ భవనం కపేః || ౧౦|| శక్రబాణాసనప్రఖ్యం ధనుః కాలాన్తకోపమః | ప్రగృహ్య గిరిశృఙ్గాభం మన్దరః సానుమానివ || ౧౧|| యథోక్తకారీ వచనముత్తరం చైవ సోత్తరమ్ | బృహస్పతిసమో బుద్ధ్యా మత్త్వా రామానుజస్తదా || ౧౨|| కామక్రోధసముత్థేన భ్రాతుః కోపాగ్నినా వృతః | ప్రభఞ్జన ఇవాప్రీతః ప్రయయౌ లక్ష్మణస్తదా || ౧౩|| సాలతాలాశ్వకర్ణాంశ్చ తరసా పాతయన్బహూన్ | పర్యస్యన్గిరికూటాని ద్రుమానన్యాంశ్చ వేగతః || ౧౪|| శిలాశ్చ శకలీకుర్వన్పద్భ్యాం గజ ఇవాశుగః | దూరమేకపదం త్యక్త్వా యయౌ కార్యవశాద్ద్రుతమ్ || ౧౫|| తామపశ్యద్బలాకీర్ణాం హరిరాజమహాపురీమ్ | దుర్గామిక్ష్వాకుశార్దూలః కిష్కిన్ధాం గిరిసఙ్కటే || ౧౬|| రోషాత్ప్రస్ఫురమాణౌష్ఠః సుగ్రీవం ప్రతి కల్ష్మణః | దదర్శ వానరాన్భీమాన్కిష్కిన్ధాయా బహిశ్చరాన్ || ౧౭|| శైలశృఙ్గాణి శతశః ప్రవృద్ధాంశ్చ మహీరుహాన్ | జగృహుః కుఞ్జరప్రఖ్యా వానరాః పర్వతాన్తరే || ౧౮|| తాన్గృహీతప్రహరణాన్హరీన్దృష్ట్వా తు లక్ష్మణః | బభూవ ద్విగుణం క్రుద్ధో బహ్విన్ధన ఇవానలః || ౧౯|| తం తే భయపరీతాఙ్గాః క్రుద్ధం దృష్ట్వా ప్లవఙ్గమాః | కాలమృత్యుయుగాన్తాభం శతశో విద్రుతా దిశః || ౨౦|| తతః సుగ్రీవభవనం ప్రవిశ్య హరిపుఙ్గవాః | క్రోధమాగమనం చైవ లక్ష్మణస్య న్యవేదయన్ || ౨౧|| తారయా సహితః కామీ సక్తః కపివృషో రహః | న తేషాం కపివీరాణాం శుశ్రావ వచనం తదా || ౨౨|| తతః సచివసన్దిష్టా హరయో రోమహర్షణాః | గిరికుఞ్జరమేఘాభా నగర్యా నిర్యయుస్తదా || ౨౩|| నఖదంష్ట్రాయుధా ఘోరాః సర్వే వికృతదర్శనాః | సర్వే శార్దూలదర్పాశ్చ సర్వే చ వికృతాననాః || ౨౪|| దశనాగబలాః కే చిత్కే చిద్దశగుణోత్తరాః | కే చిన్నాగసహస్రస్య బభూవుస్తుల్యవిక్రమాః || ౨౫|| కృత్స్నాం హి కపిభిర్వ్యాప్తాం ద్రుమహస్తైర్మహాబలైః | అపశ్యల్లక్ష్మణః క్రుద్ధః కిష్కిన్ధాం తాం దురాసదమ్ || ౨౬|| తతస్తే హరయః సర్వే ప్రాకారపరిఖాన్తరాత్ | నిష్క్రమ్యోదగ్రసత్త్వాస్తు తస్థురావిష్కృతం తదా || ౨౭|| సుగ్రీవస్య ప్రమాదం చ పూర్వజం చార్తమాత్మవాన్ | బుద్ధ్వా కోపవశం వీరః పునరేవ జగామ సః || ౨౮|| స దీర్ఘోష్ణమహోచ్ఛ్వాసః కోపసంరక్తలోచనః | బభూవ నరశార్దూలసధూమ ఇవ పావకః || ౨౯|| బాణశల్యస్ఫురజ్జిహ్వః సాయకాసనభోగవాన్ | స్వతేజోవిషసఙ్ఘాతః పఞ్చాస్య ఇవ పన్నగః || ౩౦|| తం దీప్తమివ కాలాగ్నిం నాగేన్ద్రమివ కోపితమ్ | సమాసాద్యాఙ్గదస్త్రాసాద్విషాదమగమద్భృశమ్ || ౩౧|| సోఽఙ్గదం రోషతామ్రాక్షః సన్దిదేశ మహాయశాః | సుగ్రీవః కథ్యతాం వత్స మమాగమనమిత్యుత || ౩౨|| ఏష రామానుజః ప్రాప్తస్త్వత్సకాశమరిన్దమః | భ్రాతుర్వ్యసనసన్తప్తో ద్వారి తిష్ఠతి లక్ష్మణః || ౩౩|| లక్ష్మణస్య వచః శ్రుత్వా శోకావిష్టోఽఙ్గదోఽబ్రవీత్ | పితుః సమీపమాగమ్య సౌమిత్రిరయమాగతః || ౩౪|| తే మహౌఘనిభం దృష్ట్వా వజ్రాశనిసమస్వనమ్ | సింహనాదం సమం చక్రుర్లక్ష్మణస్య సమీపతః || ౩౫|| తేన శబ్దేన మహతా ప్రత్యబుధ్యత వానరః | మదవిహ్వలతామ్రాక్షో వ్యాకులస్రగ్విభూషణః || ౩౬|| అథాఙ్గదవచః శ్రుత్వా తేనైవ చ సమాగతౌ | మన్త్రిణో వానరేన్ద్రస్య సంమతోదారదర్శినౌ || ౩౭|| ప్లక్షశ్చైవ ప్రభావశ్చ మన్త్రిణావర్థధర్మయోః | వక్తుముచ్చావచం ప్రాప్తం లక్ష్మణం తౌ శశంసతుః || ౩౮|| ప్రసాదయిత్వా సుగ్రీవం వచనైః సామనిశ్చితైః | ఆసీనం పర్యుపాసీనౌ యథా శక్రం మరుత్పతిమ్ || ౩౯|| సత్యసన్ధౌ మహాభాగౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ | వయస్య భావం సమ్ప్రాప్తౌ రాజ్యార్హౌ రాజ్యదాయినౌ || ౪౦|| తయోరేకో ధనుష్పాణిర్ద్వారి తిష్ఠతి లక్ష్మణః | యస్య భీతాః ప్రవేపన్తే నాదాన్ముఞ్చన్తి వానరాః || ౪౧|| స ఏష రాఘవభ్రాతా లక్ష్మణో వాక్యసారథిః | వ్యవసాయ రథః ప్రాప్తస్తస్య రామస్య శాసనాత్ || ౪౨|| తస్య మూర్ధ్నా ప్రణమ్య త్వం సపుత్రః సహ బన్ధుభిః | రాజంస్తిష్ఠ స్వసమయే భవ సత్యప్రతిశ్రవః || ౪౩||	43	827
కామపీడితుడు, దీనుడు, శోకార్తుడు మరియు తీవ్ర ఆగ్రహంతో ఉన్న తన అన్నను (శ్రీరాముని) చూసి—ఎన్నడూ ధైర్యాన్ని కోల్పోని మానవ శ్రేష్ఠుడు, రాజకుమారుడైన లక్ష్మణుడు ఈ మాటలు పలికాడు:  "ఆ వానరుడు సుగ్రీవుడు ధర్మ మార్గంలో నడవడు, అలాగే తన ఆశయాలను సాధించిన తర్వాత వాటి వల్ల కలిగే పరిణామాలను కూడా అతడు ఆలోచించడు. అతడు ఇక ఎంతమాత్రం వానర రాజ్య లక్ష్మిని (భోగాలను) అనుభవించడానికి అర్హుడు కాడు, ఎందుకంటే అతని బుద్ధి ఏమాత్రం కార్యాచరణ వైపు సాగడం లేదు. బుద్ధి క్షీణించడం వల్ల అతడు కేవలం నీచమైన భోగాలకే దాసుడయ్యాడు. నీ అనుగ్రహం వల్ల తను పొందిన అపారమైన మేళ్లకు బదులుగా కృతజ్ఞత చూపించాలనే ఆలోచన అతనికి లేదు. అతడు హతుడైన తన అన్న వాలిని చూడనివ్వు! ఇంతటి నైతిక విలువలు లేని వాడికి సార్వభౌమత్వాన్ని ఎన్నటికీ అప్పగించకూడదు.”  “నిరంతరం పెరుగుతున్న నా తీవ్ర ఆగ్రహాన్ని నేను అణచుకోలేకపోతున్నాను! సత్యం తప్పిన ఆ సుగ్రీవుడిని ఈరోజే సంహరిస్తాను. వాలి కుమారుడైన అంగదుడు, మరియు శ్రేష్ఠులైన వానర వీరులందరూ కలిసి ఆ నరనాథుని రాణి అయిన సీతాదేవి వెతుకులాటను ప్రారంభించనివ్వు."  ఆ విధంగా తన ధనస్సును చేతబూని, ముందుకు దూకడానికి సిద్ధమై, తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తూ, యుద్ధరంగపు క్రోధంతో రగిలిపోతున్న లక్ష్మణుని చూసి—శత్రువీర సంహారకుడైన శ్రీరాముడు ఎంతో ఆలోచనాత్మకమైన, శాంతింపజేసే ఈ మాటలు పలికాడు:  "ఈ లోకంలో నీలాంటి ఉన్నతమైన శీలము గలవాడు ఇటువంటి పాపపు చర్యకు (హత్యకు) ఒడిగట్టకూడదు. ఎవరైతే ఒక పాపాన్ని లేదా అన్యాయాన్ని ఉన్నతమైన, ధర్మబద్ధమైన మార్గాల ద్వారా అణచివేస్తారో, వారే నిజమైన వీరులు మరియు పురుష శ్రేష్ఠులు. ఓ లక్ష్మణా! ఉత్తమ ప్రవర్తనా నియమావళిని పాటించే నువ్వు, ఈరోజు ఈ హింసాత్మక మార్గాన్ని ఎంచుకోకూడదు. గతంలో మన మధ్య పరస్పరం ఏర్పడిన ఆ పాత ఆప్యాయతను, స్నేహబంధాన్ని మనస్సులో ఉంచుకో. ఎలాంటి కఠినత్వాన్ని ప్రదర్శించకుండా, నువ్వు సుగ్రీవుడితో ఎంతో శాంతిపూర్వకమైన మాటలతో మాట్లాడు, ఋతువులు గడిచేకొద్దీ చేజారిపోతున్న సమయాన్ని అతనికి గుర్తుచేయి."  తన అన్నగారి ఆదేశాల ప్రకారం తన విధులను చక్కగా గ్రహించిన ఆ వీర పురుషసింహుడు లక్ష్మణుడు నగరంలోకి ప్రవేశించడానికి సిద్ధమయ్యాడు. తన అన్నగారి శ్రేయస్సుకే పూర్తిగా అంకితమైన, పవిత్ర మనస్కుడైన, వివేకవంతుడైన లక్ష్మణుడు దృఢ సంకల్పంతో ఆ వానరరాజు భవనం వైపు అడుగులు వేశాడు.  దేవేంద్రుని ఆయుధాన్ని పోలి ఉండి, పర్వత శిఖరమంత భారీగా ఉన్న తన ధనస్సును చేతబూని, అతడు మందర పర్వతంలా ప్రకాశిస్తూ, యుగాంతంలో సాక్షాత్తు మృత్యుదేవతలా కనిపించాడు. తాను ఏమి చేయాలో, ఏమి మాట్లాడాలో, మరియు ఎదుటివారి వాదనలను ఎలా తిప్పికొట్టాలో ఆలోచిస్తూ—బృహస్పతితో సమానమైన బుద్ధి కుశలత కలిగిన ఆ రామానుజుడు ముందుకు సాగాడు. అన్నగారిపై ఉన్న గాఢమైన ప్రేమ, మరియు అన్యాయం పట్ల కలిగిన వేదన వల్ల పుట్టిన ఆ క్రోధాగ్నితో రగిలిపోతూ, అసంతృప్తితో ఉన్న లక్ష్మణుడు ఒక పెనుతుఫానులా ముందుకు దూసుకెళ్లాడు. తన శారీరక బలంతో మార్గంలో ఉన్న అనేక సాల, తాల, మరియు అశ్వకర్ణ వృక్షాలను వేర్లతో సహా పెకలిస్తూ, తన వేగానికి అడ్డువచ్చిన కొండరాళ్లను, ఇతర చెట్లను విసిరికొడుతూ అతడు ముందుకు సాగాడు. వేగవంతమైన మదగజంలా తన పాదాల కింద బండరాళ్లను బద్దలు కొడుతూ, సుదీర్ఘమైన దూరాలను సైతం క్షణ కాలంలో దాటగల భారీ అడుగులు వేస్తూ, తన అత్యవసరమైన కార్యం వల్ల అతడు వేగంగా పరుగెత్తాడు. అప్పుడు ఆ ఇక్ష్వాకు వంశ సింహానికి, కఠినమైన పర్వత శ్రేణుల మధ్య సురక్షితంగా నిర్మించబడిన ఆ వానరరాజు భారీ రాజధాని నగరం కిష్కింధ కనిపించింది. సుగ్రీవునిపై ఉన్న తీవ్ర కోపంతో అతని పెదవులు వణుకుతుండగా, కిష్కింధ కోట ద్వారాల వెలుపల సంచరిస్తున్న భయంకరమైన వానరులు లక్ష్మణుని కంటికి కనిపించారు.  అతడు రావడం చూసి, ఏనుగులంత భారీ శరీరాలు కలిగిన ఆ వానరులు, ఆ కొండ లోయలోని వందలాది పర్వత శిఖరాలను, వేర్లతో పెకలించిన భారీ చెట్లను ఆయుధాలుగా చేతబూనారు. ఆ వానరులు ఆయుధాలు పట్టుకోవడం చూసి లక్ష్మణుడు రెట్టింపు ఆగ్రహానికి లోనయ్యాడు, ఎండుకట్టెలు ఎక్కువగా వేసినప్పుడు ప్రజ్వరిల్లే అగ్నిలా అతడు రగిలిపోయాడు. యుగాంతంలో వచ్చే యమధర్మరాజులా అమిత క్రోధంతో ఉన్న అతనిని చూసి, ఆ వానరుల అవయవాలన్నీ భయంతో వణికిపోయాయి, వారందరూ వందలాదిగా నలుదిక్కులా పారిపోయారు. ఆ తర్వాత, వానర ప్రముఖులు సుగ్రీవుని అంతఃపురంలోకి వేగంగా ప్రవేశించి, లక్ష్మణుని భయంకరమైన రాకను, అతని తీవ్ర ఆగ్రహాన్ని వణుకుతున్న స్వరంతో నివేదించారు. అయితే, ఆ వానరరాజు సుగ్రీవుడు అప్పటికే మోహంలో మునిగిపోయి, అంతఃపురంలో తారతో ఏకాంతంలో పూర్తిగా నిమగ్నమై ఉండటం వల్ల, భయాందోళనలతో ఉన్న ఆ వానర వీరుల మాటలు అతని చెవికి అస్సలు చేరలేదు. అప్పుడు ప్రధాన మంత్రుల చేత పంపబడినవారై, కొండలు, ఏనుగులు, మరియు నల్లటి మేఘాలను పోలి ఉండి, ఒళ్లు గగుర్పొడిచే భయంకరమైన వానరుల గుంపు నగరం నుండి వెలుపలికి వచ్చింది. పదునైన గోళ్లు, కోరలు కలిగి, వికృతమైన ముఖాలతో భీకరంగా ఉన్న ఆ వానరులు పులుల వంటి గర్వంతో ముందుకు సాగారు. వారిలో కొందరికి పది ఏనుగుల శారీరక బలం ఉంటే, కొందరు దానికి పదిరెట్లు ఎక్కువ బలం కలిగినవారు, మరికొందరు వెయ్యి ఏనుగుల సంయుక్త బలానికి సమానమైన పరాక్రమం గలవారు. ఆయుధాలు ధరించిన మహా బలవంతులైన వానరులతో నిండి ఉండి, ఎవరికీ లొంగని ఆ కిష్కింధ నగరాన్ని క్రోధోన్మత్తుడైన లక్ష్మణుడు నిశితంగా చూశాడు. అప్పుడు అంతులేని ఉత్సాహంతో ఉన్న ఆ వానరులందరూ నగరపు ప్రాకారాలు, అగడాల (కందకాల) వెనుక నుండి వెలుపలికి వచ్చి, తమ పరాక్రమ శక్తిని ప్రదర్శిస్తూ దృఢంగా నిలబడ్డారు. సుగ్రీవుని నిర్లక్ష్యాన్ని, మరియు తన అన్నగారి వేదనను మనస్సులో తలచుకుని, జితేంద్రియుడు, వీరుడైన లక్ష్మణుడు మరొకసారి తీవ్ర ఆగ్రహ తరంగాలకు లోనయ్యాడు.  కోపంతో కళ్లు ఎర్రబడి, అతడు సుదీర్ఘంగా, వేడిగా నిట్టూరుస్తూ, పొగతో కూడిన మండుతున్న అగ్నిలా కనిపించాడు. అతని ధనస్సు ఒక సర్పము యొక్క శరీరములా ఉంటే, అతని బాణపు కొన ఆ పాము యొక్క నాలుకలా మెరిసిపోతోంది; అతడు తన అంతర్గత శక్తి అనే ప్రాణాంతక విషాన్ని మోస్తున్న ఐదు తలల భయంకరమైన విషసర్పంలా కనిపించాడు. ప్రళయాగ్నిలా రగిలిపోతూ, క్రోధంతో ఉన్న సర్పరాజులా కనిపిస్తున్న అతనిని సమీపించడానికి అంగదుడు అమితమైన భయాందోళనలకు గురై, తీవ్ర నిరాశలో మునిగిపోయాడు.  అమిత తేజోవంతుడైన లక్ష్మణుడు, కోపంతో కళ్లు రాగి రంగులోకి మారగా, అంగదునికి ఇలా ఆదేశించాడు: "ఓ కుమారా! నువ్వు వెళ్లి నా రాక గురించి సుగ్రీవునికి తెలియజేయి. ఇలా చెప్పు: 'శత్రుసంహారకుడు, రామానుజుడైన లక్ష్మణుడు—తన అన్నగారి విపత్తు వల్ల తీవ్రంగా దహించుకుపోతూ—ఇక్కడికి చేరుకుని, కోట ద్వారం వద్ద వేచి ఉన్నాడు' అని చెప్పు."  లక్ష్మణుని మాటలు విన్న శోకార్తుడైన అంగదుడు వేగంగా తన తండ్రి చెంతకు పరుగెత్తి, "సుమిత్ర కుమారుడైన లక్ష్మణుడు వచ్చారు" అని ప్రకటించాడు. అతనిని చూడగానే, లక్ష్మణుని చుట్టూ చేరిన వానరులందరూ కలిసి ఒక భారీ నదీ ప్రవాహంలా లేదా పిడుగుపాటు శబ్దంలా ఒకేసారి భయంకరంగా గర్జించారు. ఆ గుండెలు పగిలే భారీ శబ్దానికి ఆ వానరరాజు సుగ్రీవుడు ఒక్కసారిగా నిద్ర నుండి మేల్కొన్నాడు. అతని కళ్లు మత్తుతో ఎర్రబడి, మందగించి ఉన్నాయి, అతని పూలదండలు, ఆభరణాలు పూర్తిగా చెల్లాచెదురై ఉన్నాయి.  అంగదుని మాటలు వినగానే, రాజనీతి, ధర్మ శాస్త్రాలలో నిపుణులైన ఆ వానరరాజు యొక్క ఇద్దరు గౌరవనీయులైన, ఉన్నతమైన మంత్రులు ప్లాక్షుడు మరియు ప్రభవుడు ముందుకు వచ్చారు. లక్ష్మణుడు కొన్ని అత్యంత కీలకమైన విషయాల గురించి మాట్లాడటానికి వచ్చాడని వారు రాజుకు నివేదించారు. ఎంతో శాంతిపూర్వకమైన, సమతుల్యమైన మాటలతో సుగ్రీవుడిని ప్రసన్నం చేసుకుంటూ, దేవతలు దేవేంద్రుని చుట్టూ కూర్చున్నట్లుగా, వారు ఆ రాజు పక్కన కూర్చుని అతనిని సేవించారు. వారు ఇలా అన్నారు: "అమిత తేజోవంతులైన ఆ అన్నదమ్ములు రామలక్ష్మణులు తమ ప్రతిజ్ఞలకు కట్టుబడే సత్యసంధులు. వారు ఒక సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించే పూర్తి యోగ్యత కలిగినవారైనప్పటికీ, రాజ్యాన్ని నీకు అప్పగించి నీకు మిత్రులుగా మారారు. వారిద్దరిలో ఒకడైన లక్ష్మణుడు, చేతిలో ధనస్సు పట్టుకుని నేరుగా నీ అంతఃపుర ద్వారం వద్దే నిలబడి ఉన్నాడు. అతనికి భయపడి వానరులందరూ వణికిపోతూ, ఆందోళనతో అరుస్తున్నారు.” “ఆ రాఘవుని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు—తన నిష్కల్మషమైన వాక్చాతుర్యాన్నే సారథిగా, మరియు వజ్రసమానమైన నిశ్చయాన్నే రథంగా చేసుకుని—రాముని ప్రత్యక్ష ఆదేశాల మేరకు ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఓ రాజా! నీ కుమారుడితో, నీ బంధుమిత్రులతో కలిసి నీ తల వంచి అతనికి స్వాగతం పలికి గౌరవించు. నీవు చేసిన ఆ గంభీరమైన ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు, మరియు నువ్వు ఇచ్చిన మాటను పరమ సత్యం చేయి."

ఇత్యార్షే శ్రీ మూల రామాయణే కిష్కింధాకాండే దశమ: భాగ: